Elbasy N.Nazarbaevtyń qarapaıym sharýa otbasynda tárbıelenip, domnanyń kórikshisinen álemge áıgili memleket qaıratkeri, sarabdal saıasatker bolyp shyǵýy týraly talaı maqala, kitaptar jazyldy. Áli de jazyla beredi. Bul taqyryp eldiń jazýshy-jýrnalısteriniń, qoǵam qaıratkerleriniń birneshe urpaǵynyń nazaryn aýdartty. Elbasynyń eńbek joly, ónegeli ómiri, týǵan jeri men halqy úshin sińirgen eren eńbegi talaı qatpar-qatpar tomdarǵa arqaý bolary sózsiz. Sondaǵy qalam ustaǵan qaýymnyń maqsaty Nazarbaev fenomenin anyqtaý bolyp otyr ǵoı. Taptyq pa sol fenomendi?
Budan úsh-tórt jyl buryn Qaraǵandy oblysynda 100 tomdyq «Saryarqa kitaphanasy» serııasy baspadan shyǵarylǵanda sonyń bir tomy qos tilde «Elbasyna tuǵyr bolǵan Saryarqa» – «Saryarkınskıı vzlet Elbasy» dep atalyp (Astana, «Folıant, 2014 j., 360 bet, qurastyrǵan A.Janǵojın), bolashaq Prezıdentimizdiń eńbek jáne saıası qyzmeti bastalǵan Saryarqa óńirindegi kezeńine arnalǵan edi.
Búginde kitap betterin aqtara otyryp, eńbek jolyn qurysh quıýshy bolyp bastaǵan qarapaıym qazaq jigitiniń beınesin sol kezdegi áriptesterimiz qalaı somdady eken degen suraq týyndaıdy.Ol áli eshkimge belgisiz qatardaǵy jumysshy. Qalamgerler armanshyl jannyń kózderinen qandaı ushqyn kórdi eken? Bolashaǵynan qandaı úmit kútti, jańa ǵana bastalǵan ómirbaıanyn, alǵashqy jetistikterin qalaı baıandady eken? Ot-jalynmen arpalysqan gornovoıdyń jumys sátterin qalaı sýrettepti? Biz tek Nursultan Ábishulynyń Ýkraınada gornovoıdyń mamandyǵyn meńgerip, Qaraǵandy metallýrgııa kombınatynda qara jumys istegen kezeńdi ǵana alamyz.
Qazaq jýrnalısteriniń arasynan jas gornovoı Nursultandy qalyń oqyrmanǵa tanystyryp, tuńǵysh sýretteme jazǵan belgili qalamger aǵamyz, jýrnalıst Amantaı Saǵyndyqov dep bilemiz. Respýblıkalyq jastar gazeti «Lenınshil jastyń» menshikti tilshisi bolyp júrgende 1963 jyldyń 21 mamyrynda áńgime taqyrybyna saı «Sýarylǵan bolattaı» degen atpen shaǵyn ocherk-sýrettemesi jaryq kórdi. Jýrnalıst áńgimesin qazaq dalasyna úlken jańalyq bolyp engen shoıyn qorytatyn domna peshin sýrettep, ot-jalynmen arpalysqan jas metallýrgtiń asqaq tulǵasyn áspetteýden bastaǵan.
«Biz birinshi domna peshiniń alyp qurylysyna kirgende Nursultan myń gradýstyq qyzýǵa balqyǵan shoıyndy otsha kósep jatyr eken. Astaýsha boıymen bulaq sýyndaı aqqan shoıyn jigittiń yrqyna kóngisi kelmegendeı, qarsylyq bildirip, jan-jaǵyna qyzyl shoqtaryn atqylaıdy. Ol tý syrtynan qyzyǵa baqylap turǵan adamdardy ańǵaratyn emes. Ot pen jalynǵa oranyp, óz isine ábden berilipti. Shıraq qımyldap, temir kóseýmen aǵyp jatqan shoıyndy álsin-álsin kóseıdi. Qyzyl ot lap etip kóseýdiń ózine jarmasady, tilimen jalaıdy.
– Nazarbaev osy, – dedi smena bastyǵy Aleksandr Kırıllovıch Sherbakov suq saýsaǵymen nusqap, – otpen qalaı alysady, jigitiń! Nursultannyń qımylyna qarap tursań qyzyq, áldeneler eske túsedi. Mynaý kádimgi ajdahamen alysqan has batyr beıneles. Baıqadyńyzdar ma? Solaı, óz qoldarymen ornatqan domna ǵoı bul. Sondyqtan da ózderi qoja, bar qyzyq ta osylardiki, – dedi Aleksandr Kırıllovıch maqtanyshpen. Osy kezde Nursultan da smena bastyǵynyń qasyna keldi. О́tkir qoı kózderi ushqyn atyp tur. Salmaqty da baıcaldy qaraıdy. Búkil denesi bolatpen sýarylǵandaı kesek».
Eki jyldan keıin osy avtor qalamdas áriptesimen birge Qaraǵandy oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazeti betinde «О́mirbaıannan úzindi» degen maqala jarııalaıdy. Maqala avtorlary jas metallýrgpen qalaı tanysqandaryn baıandap, áńgimeni bylaısha sabaqtastyrady: «Nursultan qazir de Qazaqstan Magnıtkasynda jemisti eńbek etedi. Onyń ómirbaıany qysqa bolsa da (árıne, bolashaǵy alda ǵoı) óte qyzǵylyqty. Ol osy Qazaqstan Magnıtkasyna kelgennen bergi eleýli jyldaryn, eseli isterin eske saqtaý úshin kúndelik júrgizedi eken. «Búgingi ómir qyzyq qoı, kerek jerin syzyp qoı» degendeı, jas jigittiń syrlaryna úńileıik, ne deıdi eken».
Avtorlar budan soń metallýrg jigittiń óz ómiriniń belesti kezeńderi týraly jazǵan aıshyqty joldarynan qysqasha úzindiler keltiredi. Dneprodzerjınskidegi kúnder, Arqa jerindegi alypqa kelý, birinshi domna peshiniń paıdalanýǵa berilý sátindegi júrekjardy qýanyshty sát, qoǵamdyq isterdiń bel ortasynda júrgen shaǵy, 1962 jyly Qazaqstan LKSM-nyń X sezine qatysýy, Máskeýge sapar, VLKSM XIV sezine delegat bolýy, 1963 jyly metallýrgııa zaýytynyń joldamasymen joǵary oqý ornyna túsýi... júreginiń alaý oty lapyldaǵan jigerli jastyń únemi ilgerige umtylǵan shaǵy sıpattalady. Biz osy oraıda maqala avtorlarynyń jas Nursultannyń eseli eńbegine kýá bola otyryp, nyq senimmen «árıne, bolashaǵy alda ǵoı» dep erekshe bólip aıtýlarynan jýrnalısterdiń Nursultandaı órenniń shyǵar bıigi alda ekendigine ımandaı sengenin ańdadyq. Maqala: «Iá, búginde Nursultan Magnıtkada, atap aıtqanda, ózi eńbek etken birinshi domnada dıspetcher bolyp isteıdi. Ázirshe, Nazarbaevtyń ómirbaıanynan úzindiler ǵana berip otyrmyz. Ol keleshekte jazyla bermek, jalǵasa bermek», dep aıaqtalady.
Osydan 53 jyl buryn, atap aıtqanda, 1965 jyldyń 15 jeltoqsanynda «Ortalyq Qazaqstan» gazetine qaraǵandylyq jýrnalıster Amantaı Saǵyndyqov pen Amangeldi Ahmetálimov metallýrg jigit týraly osylaı jazǵan. О́mirden ozǵan osy aǵalarymyz kezinde respýblıkaǵa tanyldy. Eńbek jolyn oblystyq gazetten bastaǵan A.Saǵyndyqov keıin «Lenınshil jas», «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetterinde menshikti tilshi qyzmetterin atqardy, al A.Ahmetálimov Qazaq telegraf agenttiginiń dırektorlyǵyna deıingi joldan ótti.
Jazýshy-jýrnalıst Bolat Bodaýbaev ta bolashaq Elbasynyń Qazaqstan Magnıtkasynda jumys istegen jyldarynda respýblıkalyq «Lenınshil jas» gazetiniń Qaraǵandy oblysyndaǵy tilshisi retinde úsh ret kezdesip, onyń ómir joly týraly jyly ocherk-sýrettemeler jazǵan qazaqtyń belgili qalamgeri. Jastar gazetiniń 1966 jyly 17 shildedegi sanynda ájeptáýir tájirıbe jınap qalǵan jas metallýrgtiń qarbalas jumys sáti «Baıandy murat jolynda» degen reportaj turǵysyndaǵy jazbasynda bylaı sýretteledi:
«Dıspetcher bólmesindegi tolyp jatqan telefon apparattary qoldy-aıaqqa turmaı, birinen soń bireýi kezek shyryldaıdy. Eki peshte qandaı qubylystar bolyp jatqany oǵan bes saýsaqtaı málim. Aglofabrıkadan kelgen shıkizat býnkerge tıelip, qazanǵa túsip, astynan ystyq aýamen qyzdyryla bastaǵannan bastap, rýdanyń ishindegi koks janyp, balqý prosesi júrip, shoıynnyń quramy shlaktan tazaryp, letkanyń aýzy ashylǵanǵa deıin nebári úsh-aq saǵat merzim ótedi eken. Osy ýaqytta dıspetcherge san qaıtara telefon soǵylady.
– Allo, Nursultan!
– Iá, tyńdap turmyn.
– Ekinshi peshke jyldamyraq slesardy jibershi. Elektropýshka istemeı qaldy.
Bul eshqashan abyrjymaıtyn master Gennadıı Dolgıhtyń daýsy. Sonyń artynsha ekinshi telefon bezek qaǵady.
– Allo, allo, dıspetcher?
– Iá.
– Martenge úsh shómish ystyq shoıyn kerek.
– Beremiz, – deıdi Nursultan. Sonan soń birinshi peshtiń gazovshıgi Vıktor Boevtyń raportyn tyńdaıdy:
– Bes shómish shoıyn, úsh shómish shlak aǵyzdyq...
Nursultan endi qolma-qol temir jol sehynyń kezekshisi Raıa Gýrevıchpen jalǵasady.
– Allo, Raıa, úsh shómish shoıyndy martenge jiber, eki shómishti quıý mashınalaryna jónelt!
Dıspetcher bólmesi qat-qabat aqparlar jınalatyn, buıryqtar taraıtyn jaýyngerlik shtab ispettes. Nursultan jas bolǵanmen óz jumysyn jaqsy atqarady. Seh bastyǵy, zavod basshylarynyń aýzynan ol týraly: «Bes mınýtsyz ınjener. Alǵyr jigit! Bolashaǵy jarqyn jas», degen jyly lebizderdi jıi estýge bolady...».
Osy avtor respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde 1968 jyly 28 tamyzda jarııalanǵan «Úsh kezdesý» degen maqalasynda Nursultanmen ár kezdesken saıyn emin-erkin áńgimelesip, onyń aldyna bilgir metallýrg maman bolý sııaqty maqsat qoıyp, sonysyn tabandylyqpen júzege asyryp kele jatqanyn baıandaıdy. Eń alǵash 1962 jyly metallýrgııa zaýytyna barǵanda ol «basyna kıiz qalpaq, ústine arnaýly kostıým kıgen» gornovoı edi. «Gornovoı shoıyn men shlakty tynymsyz atqylap jatqan apandaı pesh aranyna taısalmastan jaqyndap barady. Onyń qoly basqarý pýltine tıisimen-aq ot ushqyndar salıýt bolyp shashyrap, aınalany jaýyp ketedi», dep otty mamandyqty sýrettep te qoıady. Sol alǵashqy kezdesýde Nursultan óziniń keshki ınstıtýtta oqyp júrgenin aıtqan edi.
Arada tórt jyl ótkende, 1966 jyly ekinshi ret kezdeskende ol domna peshteriniń dıspetcheri qyzmetine joǵarylatylypty. Jáne joǵarydaǵy úzindiden kórgenderińizdeı, bul qyzmettiń jaýapkershiligi de úlken... Magnıtka sehtarynda úshinshi ret kezdeskende:
– Instıtýt qalaı boldy? – dep suraıdy tilshi Nursultannan.
– Bıyl bitirip, ınjener-metallýrg degen dıplom aldym, – degen jaýap alady. Sol kezde ol qyzmet baspaldaǵymen taǵy da ósip, domna peshinde gazovshık qyzmetin atqarady eken.
Sol jyly oblystyq gazettegi Metallýrg kúnine arnalǵan bette («Talaptyǵa nur jaýar», 21 shilde 1968 j.) gazettiń arnaýly tilshisi Rıza Ahmetov te domna sehynan reportaj jazǵan eken. Nursultandardyń ot-jalyndy aýyzdyqtaǵan kórinisin sýretteýdi ol kisi de teris kórmepti: «Aı aınalyp, jyldar ótip jatty. Nursultan sheber gornovoıshy atandy. Mine, kezekti smena. Barlyq apparat qaltqysyz jumys istep túr. Pesh aldyndaǵy kishkene shynyly tesikke barmaqtyń basyndaı kók shynyny taqaı túsip úńilgen Nursultan aǵa gazovshıkke ym qaqqandaı boldy.
– Qazir Nursultan, – degen gazovshık temperatýrany joǵarylatý úshin bir knopkany basyp qalyp edi, sarytap pesh shoǵy kógildirlene berdi. Temperatýra 1900 gradýsqa jetti.
– Ýaqyt boldy. Shlak aǵyzyńdar! – degen smena masteriniń buıryǵy estilýi muń eken, yshqyna, aspanǵa atqan kók jalyndy kópirshigen shlak taýdan aqqan bulaqtaı jóńkile jóneldi. Mine, endi pesh shúmegi de aǵytyldy. Astaýsha boıyn qýalaı aqqan shoıyn da rels ústinde turǵan úlken qazanǵa sarqyraı quıyla jóneldi.
... Jumys ta aıaqtaldy. Sol kúni aǵa gornovoıshy Nursultan Nazarbaev, Tólegen Adam-Iýsýpov, Amangeldi Jaqypov esimi zavod «Molnııasyna» ilikti. О́ıtkeni olar bul kúni jańa rekord jasaǵan edi...».
Bul kezde Nursultan burynǵydaı albyrt jas emes, neni bolsyn salmaqty oımen topshylaıtyn, dál basatyn mosqal jigit. О́ziniń Magnıtka, Temirtaý týraly júrekjardy oılaryn gazet tilshisine bylaı aǵytqan eken:
– Eńbekte birinshi bet ashqandyqtan ba, álde Otan ıgiligine tuńǵysh ret Qazaqstan shoıynynan shashý shashqandyqtan ba, ózim almatylyq bola tursam da, Temirtaý qalasy maǵan óte ystyq. Jas qalada otaý tiktik. Jas náreste de dúnıege osy Temirtaýda keldi. Balalyǵym Alataýdyń baýraıynda ótse de, ómir jolymnyń naǵyz tátti shyryny osy Temirtaýda bastaldy. Maǵan Qazaqstan qara metallýrgııasynyń alyby atanǵan Magnıtkanyń ystyq kórinetindigi de sondyqtan.
Izdenimpaz jýrnalıst «Egemen Qazaqstannyń» on segiz jyldaı menshikti tilshisi qyzmetin atqarǵan Aıqyn Nesipbaı keltirgen myna derek te kóńil aýdararlyq. Ǵulama ǵalym Qanysh Sátbaevtyń kómekshisi bolǵan Bópejan Aıapbergenov «Qanysh aǵa osyndaı edi...» degen estelik kitabynda ǵalymnyń 1961 jyly Temirtaýǵa at basyn burǵanyn jazady. Sonda domna peshi mańaıynda tuńǵysh akademııa prezıdenti men bolashaq tuńǵysh Prezıdentimiz kezdesip, Qanysh aǵa: «Myna kombınat – Qazaq eliniń baılyǵy. Buǵan ıe bolý úshin munda qazaq jastary kóp bolýy kerek. Sender kombınatqa qazaq jastaryn shaqyryńdar. Sóıte-sóıte elimizdiń soltústigine qandastarymyzdy kóbeıteıik», dep amanat etedi.
Bul amanatty ózi qazaq jastary arasynan alǵashqylardyń biri bolyp metallýrg atanǵan Nursultan Nazarbaev komsomol, partııa qyzmetinde júrgende de, keıin Úkimet basshysy, Prezıdent bolǵanda da bir sát umytqan emes.
Kitap betterin aqtara otyryp, Nursultanmen birge Ýkraına, Reseı jerinde qazaq úshin tańsyq metallýrg mamandyǵyn meńgergen qarakóz jastardyń ómirdiń ár salasynda eńbekten óz baqyttaryn tapqanynyń kýási bolasyz. Olar tyńǵa túren saldy. Júrek qalaýlarymen, jastyq jalynmen otty mamandyq ıgerdi. Qurysh quıý, bolat balqytý, prokat sozýdyń qyr-syryn úırendi. Eline, halqyna qajet mamandyq dep bildi. Magnıtkanyń ystyq sehtary olardy quryshtaı shyńdady, bolattaı sýardy.
«Temirtaý men úshin – altyn besik. Magnıtkanyń tarıhy, onyń adamdarynyń taǵdyry meniń taǵdyrymmen ajyratylmas. Eger meniń ómirimde Magnıtka men Temirtaý bolmasa, men eshqashan Prezıdent bolmas edim», dep jazdy Nursultan Ábishuly Nazarbaev aǵynan jaryla. Budan artyq teńeý sirá da tabylmas.
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»,
Aman JANǴOJIN,
ardager jýrnalıst,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty
QARAǴANDY