Aýyz ádebıeti hal­­qy­­myzdyń jadyn aıryqsha shy­nyq­tyrdy

– Bolat Eshmuhambetuly, «Ege­men Qazaqstan» gazetinde jarııa­­lanǵan Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyn oqyǵan bolar­­syz. Tarıhshy retinde osyn­da aıtyl­ǵan usynystar men paıym­darǵa qatysty pikirińiz qandaı?

– Gazette jarııalanǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly dala­nyń jeti qyry» maqalasyn oqyp, kásibı tarıhshy retinde tynysym keńeıip otyr. Maqalada tarıhymyzǵa qatysty negizgi qundylyqtar aıtyl­ǵan. Sonyń ishinde tarıhı sanany qalyptastyrýdyń naqty baǵyttary siltengen. Sondyqtan da maqalany halqymyzǵa rýhanı jol kórsetip, bolashaq baǵytyn aıqyndap bergen dúnıe dep túsindim. Maqalada kósh­peli qoǵam uǵymy keńeıip, «Uly dala mádenıeti» deńgeıine kóteri­lip otyr. «О́z tarıhyn biletin el esh­qashan jeńilmeıdi» deıtin qaǵıda tur­ǵy­synan qarasaq, Elbasy usynyp otyr­ǵan maqala qazirgi geosaıası jaǵ­da­ı­da biz úshin ıdeologııalyq qural. 

Ekinshiden, qaı halyq bolsyn tarıhı sanasy qalyptaspasa, onyń rýhanı kemeldigin bylaı qoıǵanda, materıaldyq turǵydan da jarymaıdy. Osy másele maqalada jan-jaqty aıtylǵan. Biz qazir ǵalamdyq tarıhı-áleýmettik proseste otandyq tarıhtyń mańyzyn ashyp, onyń ornyn anyqtaýymyz kerek. Osyny aıǵaqtaıtyn dúnıe – Uly dala uǵymy. О́ıtkeni ol keń aýqymdaǵy mádenı óris. Bul týraly kúni keshege deıin eýrosentrıstik buǵaý aıtqyzbaı keldi. Tipti atalǵan taqyrypty zerttep júrgen adam joqtyń qasy. Elbasy maqalasynyń arqasynda kóshpeli qoǵamnyń tarıhı mańyzyn ashyp aıtýǵa zor múmkindik týyp tur.

Úshinshiden, qazirgi qazaq halqy – Uly dalanyń turǵyny, onyń tarıhy – Uly dalanyń tarıhy, dál qazir biz Uly dalanyń kindiginde otyrmyz jáne birden-bir muragerimiz. Iаǵnı, qazaqtyń ulttyq bolmysy – Uly dalanyń mádenı órisi arqasynda paıda bolǵan. Sondyqtan árqashanda Uly dalamen maqtanyp, Uly dalany dáripteýimiz kerek. Baıyrǵy babalarymyz Uly dalanyń teńdessiz qundylyqtaryn boıyna sińirip ósken. 

– Túsinikti. О́zińiz atap ótkendeı baba­larymyz boıyna sińirip ósken Uly dala qundylyqtaryna toq­talyp ótseńiz?

– Eń úlken qundylyq Uly daladaǵy kóshpeli qoǵamnyń ár dáýirdegi tehno­logııalyq tabystary. Sonyń biri metall óndirý isi. Bul degenimiz maqa­la­da aıtylǵandaı, dala órkenıeti tehno­logııa­lyq turǵydan qanshalyqty qar­qyndy damyǵanyn kórsetedi. Ǵun-saq dáýirine tán óner týyndylary «ań stıli» deıtin teńdessiz beıneleý mánerin ómirge ákeldi. Osynyń ózi-aq dalalyqtardyń kórkemdik oı-órisiniń aıryqsha damyǵandyǵyn jáne metall tehnologııasyn joǵary dárejede meńgergendigin bildiredi. 

Ekinshiden, maqalada aıtyl­ǵan – jylqytaný nemese atqa miný mádenıeti. Jylqy mádenıeti, atty miniske úıretýdiń ózi jeke tehnologııa. Bulardyń túp negizi, ıaǵnı qalyptasý, damý kezeńderi bıologııalyq jolmen júrgizilgen. Máselen, jylqyǵa qajet er-turman, at ábzelderi, qarý-jaraq túriniń ǵasyrlar boıy jetilip otyrýy, kóshpendilerdiń bıologııalyq qabiletiniń jemisi. Erte dáýirdiń ózin­de babalarymyz jylqyny suryp­taý, býdandastyrý, sapalandyrý, táýligine júz shaqyrymdy jelip ótetin joryq attaryn daıyndaýdyń bıologııalyq ádis-tásilin jete meńgergen. Budan jo­ǵary, budan qundy qandaı mádenıet bolýy múmkin. Prezıdentimiz atqa miný má­se­lesin aıtý arqyly Uly dala má­de­nıetiniń umyt qalǵan qyryn qozǵap otyr.

– Uly dala mádenıeti ol kóshpeli qoǵamnyń jemisi deısiz. Osy oraıda otyryqshy qoǵam men kóshpeli qoǵamnyń qandaı aıyrmashylyǵy, naqtyraq aıtqanda, bir-birinen qandaı artyqshylyǵy bar degen suraq týyndaıtyn sııaqty.

– Aıyrmashylyq kóp. Otyryqshy qoǵamda «jer bolsa, el tabylady» degen qaǵıda bar. Kóshpeli qoǵamda bul qaǵıda kerisinshe aıtylady: «El bolsa, jer tabylady». Elimizdegi tarıhı tanym buǵan deıin otyryqshylyqty joǵary qoıyp, onyń kóshpeli qoǵamǵa tıgizgen áseri jaıly kóterip aıtyp, kerisinshe kóshpeli qoǵamnyń ózine tán erekshelikteri bar ekendigi aıtylmaıtyn. Elbasynyń tanymdyq jazbasy osy máseleniń basyn ashyp berdi.

Kóshpeli qoǵamnyń otyryq­shy­lyqtan basty aıyrmashylyǵy – rý-taıpalyq qurylymy. Bul júıe qoǵam­dyq jáne memlekettik damýdyń negizgi ustyny. Qazaqtyń bolmysy osy rý-taıpalyq qurylymda. Keńes­tik ıdeo­logııa «rý-taıpalyq júıe­den ajyra­maı qazaq ult bolyp qalyp­tasa almaıdy» degen túsinik qalyp­tastyr­dy. Ol uǵym búgin de bar. Osy uǵym ket­se, qazaqtyń aty ǵana emes, zaty da jo­ǵa­lady. Rý-taıpalyq qurylym kósh­peli qoǵamǵa beıimdelgen – óte kúrdeli júıe. 

Odan keıin kóshpeli qoǵamnyń bas­ty baılyǵy – aýyz ádebıeti, ıaǵnı folklory. Aýyz ádebıeti hal­­qy­­myzdyń jadyn joıdasyz shy­nyq­tyrdy. Otyryqshy qoǵamda lırı­ka­lyq poemalar sany besten aspaıdy. M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazba qoryn­da qazaq folklorynyń úl­ken-kishili 200 myńdaı nusqasy saq­taý­ly tur. Mundaı qazyna-baılyq oty­ryq­shy qoǵamda joq. Mine, rýhanııat qaıda jatyr! Baılyq qaıda jatyr! 

Kóshpeli qoǵam eshqashan bir jaqty bolmaǵan. Onyń turmystyq mádenı bol­mysynda: mal sharýashylyǵy, egin­shilik, qalalasý prosesi, oqý-bilimi bári bar tolyqqandy qoǵam ol. Osynyń ishinde jazý máselesine kelsek, ol sharýashylyq nemese qazir­gi tilmen aıtqanda, ekonomıkalyq kór­set­kish emes, ol órkenıettiń bel­gisi. Sonymen qatar kóshpeli qoǵam, ıaǵnı Uly dala turǵyndary tabı­ǵat­pen tu­t­a­syp ómir súrgen, onyń jara­ty­­lys zań­dylyǵyn jaqsy meń­ger­gen. О́mir súr­gen ortasyna kózi­niń qa­ra­­­shy­­ǵyn­daı qamqorlyq tanyt­qan. Qys­qasy tabıǵattyń qas-qaba­ǵyn jazbaı ań­daıtyn keremet suń­ǵyla bolǵan. Suńǵylalyq degenimiz – oqy­­mystylyq emes, ol tabıǵı ta­lant­­ty­­lyqtyń qan­men beriletin túı­sik-tanym­nyń erekshe qasıeti. Iаǵnı ulydalalyqtar eýrosentrıster aıtyp júrgendeı tek qoı baqqan el emes, oı baqqan, bilimniń shyraǵyn jaqqan el. 

Taǵy bir erekshelep aıtatyn dúnıe – kóshpendi qoǵamda adamı faktor birinshi orynda. Qazirgi áleý­met­tanýshylar aıtyp júrgen «adam kapıtaly» degenimizdiń túp-tórkini osy. Adam qadirine asa mańyz berilgen­dik­ten kóshpeli qazaq qoǵamynda eshqashan qul bolmaǵan. Iаǵnı, adam quqy taptalmaǵan. Qoǵamǵa «obal» deıtin uǵym tereń sińirilgen. Bul uǵym otyryqshylarda atymen joq. Aıta bersek kóp-aq, kók shópti julmaǵan, sýǵa túkirmegen, qajetinen artyq ań atpaǵan, dúnıe jınamaǵan, t.b. Eger osy qundylyqtardy saqtaı alǵanda qazirgideı ekologııalyq hám rýhanı zardapqa urynbas edik. 

Bizdegi eń úlken qatelik – órkenıet ataýlyny otyryqshy qoǵammen baılanystyrý dástúri saltanat quryp keldi. О́rkenıet degenimiz ne? Ol – mem­leket, ol – qala, ol – jazý-syzý, ol – rýhanııat. Osy tórteýi órkenıet dep sanaldy. Al kóshpeli qoǵamnyń bol­­mysy mundaǵy tórt zańdylyqqa syı­­maı­dy. О́ıtkeni kóshpeli qoǵam­da – mal sharýa­shylyǵy, sonymen bir­­ge qala da, kent te, eginshilik te jazý-syzý bári boldy. 

– Elbasy maqalasynda: «Qazaq­stan – kúlli túrki halyq­tarynyń qasıetti Qarashańyraǵy depti. Osy paıymǵa túrki-qypshaq­taný­shy ǵalym retinde pikirińiz qandaı? 

– Bul óte durys paıym. Mysaly, Altaı­dan bastalǵan kóne túrki etno­synyń qalyptasý prosesi Uly dalada júrgizilip, VI ǵasyrda Qazaqstan aýma­ǵynda alǵashqy eýrazııalyq ım­perııa – Túrik qaǵanaty dúnıege kel­di. Qaǵanattyń shekarasy keńeıip, Sol­tústik Kavkaz ben Qara teńiz jaǵa­laýyna deıin jetti, Iran jáne Vızan­tııa elderimen qarym-qatynas ornady. Qaǵanattyń eń joǵarǵy jetistigi – kóne túrki jazýynyń keń taralýy. 

Alǵashqy orta ǵasyrda Hıjaz dalasynda kóshpendi arabtardyń kúsheıýi sebebinen túrki qaǵanaty ydyrap, jańadan jeti memleket týdy. Olar: batysta bulǵar men hazarlar, qazirgi Qazaqstan jeri Ertis boıynda – kımek, Syr boıynda – oǵyzdar, Jetisý jerinde – qarlyqtar memleket qur­dy. Qalǵan ekeýi: Eneseı boıyndaǵy qyrǵyzdar men mońǵol ústirti О́týken qoınaýynda paıda bolǵan – Uıǵyr handyǵy. Bulardyń barlyǵy baıyrǵy túrki qaǵanatynyń el basqarý júıesin, sharýashylyq mádenıetin, óner-bilimin, jazý-syzýyn buzbaı damytty. Osylaı búgingi qazaqtyń saıyn dalasynan álemniń ár túkpirine taraǵan túrki tektes taıpalar men halyqtar basqa elder men óńirlerdiń tarıhı úderisterine eleýli úles qosty.

Orta ǵasyrda álemde túrkiler­deı ómir súrýge yntaly, jigerli halyq bol­maǵan. Qazir biz sol ynta men jiger­diń ne ekenin umyttyq. Túrki­ler­diń kúndelikti tirligine otyryqshy qoǵam ókilderi tańdaı qaǵyp tamsanatyn bolǵan. Passıo­narlyq degenimiz – ynta. Muny alǵash baıqaǵan adam L.Gýmılev. Ǵalym ony qalaı ańǵar­dy desek, ol kisi muny Uly dala máde­­nıetin zertteýdiń nátıjesinde bildi. Tipti basqasyn bylaı qoıǵanda aýylda ósken, kóshpeli tirliktiń juqa­nasyn kórgen balalar qalalyq qatar­lastaryna qaraǵanda yntaly, jiger­li, bilýge, úırenýge qushtar. Dál búgin­gi jahan­daný dáýirinde ǵalamdyq báse­kege tótep berý úshin qazirgi qazaq­qa al­­dyń­ǵy orta ǵasyrdaǵydaı túrkilik passıo­­nar­lyq ynta kerek. Son­dyq­tan da Elbasy maqalasynda: «Túrki órke­nıeti: túp-tamyrynan qazir­gi zaman­ǵa deıin» atty jobany qol­ǵa alý­dyń qajettiligi óte oryndy aı­tyl­­ǵan jáne kelesi jyly Astanada Túrko­­log­­tardyń dúnıejúzilik kon­gresi túr­ki halyqtarynyń mádenı kún­derin uıym­dastyrý sharasy da asa qajet dúnıe.

– Bolat aǵa, sońǵy suraǵym El­ba­­sy­­nyń maqalasynda aıtyl­ǵan ta­rıhı paıymdardy qoǵamǵa ki­rik­ti­rip, kópshilik sanasyna or­nyq­tyrý úshin qandaı is-sharalar atqarylýy tıis? Osyǵan ne aıtasyz?

– Jalpy, memleket qurýdyń negizi ekonomıka emes, rýhanııat. Rýhanııaty baı, rýhy bıik el eshqashan jeńilmeıdi. Iаǵnı, óziniń táýelsizdigin saqtaıdy. Elbasy maqalasy qoǵamdy osyǵan úndep, tarıhı sanany jańǵyrtýdyń jolyn nusqap tur. Tarıhı sana – burynǵy umyt bolǵan qundylyqtardy jańǵyrtý arqyly iske asady. Bizdiń ótken tarıhta urpaq uıalatyn eshteńe joq, ári tarıhı-mádenı aspektilerimiz óte baı. Osyny álem bilýi kerek, basqalar mártebe tutýy tıis. 

HIH ǵasyrdyń ózinde kóshpeli qoǵamnyń teńdessiz baılyǵyna nazar aýdarǵan ǵalymdar boldy. Olardyń birinshisi – Shoqan Ýálıhanov, ekinshi – akademık Bartold. Biraq bulardyń izin, ilimin jalǵastyratyn adam bolmady, onyń bergi jaǵynda bul sala jabyq taqyrypqa aınaldy da maman daıyndalmady. Sondyqtan eń áýeli kóshpeli qoǵamnyń erekshelikteri men qundylyqtaryn zertteıtin jas býyn mamandar daıyndaýymyz kerek. 

Odan keıin otandyq tarıhshylar ádistemelik metodyn jańartsyn. Sebebi, jańa zertteýge eski metodologııa jaramsyz. Uly dala uǵymyna álem­dik kózqaraspen óte bıikten qaraýy­myz kerek. Shyǵystyń dana­lyǵy bar: «Adam qoǵamǵa paıdasy tıetin ispen, ilimmen shuǵyldansyn» degen. Sol sııaqty Uly dala tarıhymen shuǵyldanǵan adamnyń qolynan shyqqan murasy dáleldi, óte jaqsy ǵylymı tásilmen jazylýy tıis. 

Áńgimelesken

Beken QAIRATULY, 

«Egemen Qazaqstan»