Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldary ońaı bolmaǵanyn búginde aǵa urpaq jaqsy biledi. Osyndaı aýyr kezeńde memlekettiń etek-jeńin endi jınaı bastaǵan Elbasynyń aldynda Qyzylorda oblysynyń úlken máselesi turdy.
Sonaý bir jyldary dańqy álemge taraǵan Aral teńiziniń baǵy qaıtqan. О́li teńiz dese de bolady. Araldyń tabanynan ushqan ýly tuz máńgi muz jastanǵan Arktıkaǵa deıin ushyp baryp, sireý-sireý muzdaqtardy eritip jatqanyna álem ǵalymdary mazasyzdanyp dabyl urýda. Ekologııalyq ahýaldyń asqynǵany sonsha, esi shyqqan jurt jan-jaqqa jan saýǵalap kóshe bastaǵan. Ekonomıkasy tıtyqtaǵan Qyzylorda oblysynyń da jaǵdaıy máz emes.
Sol kezderi Memleket basshysynyń janynda qyzmette bolǵan, búginde Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev Elbasynyń aldynda eki tańdaý bolǵanyn aıtady.
Birinshisi – qarjylyq qaýqary az, áltek-táltek kúıde turǵan Qyzylorda oblysyn taratý, Aral halqyn ózge oblystarǵa kóshirý. Ekinshisi – táýekelge baryp oblysty saqtap qalyp, teńizdiń jaǵdaıyn jaqsartatyndaı sheshim qabyldaý. Uzaq oılanǵan Elbasy qıyndaý bolsa da ekinshi tańdaýǵa toqtapty. Búginde barlyq sala boıynsha respýblıkadaǵy oblystardyń keýde qatarynda júrgen Qyzylorda oblysy Elbasynyń táýekelimen taratylmaı qaldy.
Al teńizinen ýly tuz ushqan Araldyń máselesi qalaı sheshildi?! Memleket basshysynyń bastamasy boıynsha 1993 jyly 26 naýryzda Halyqaralyq Araldy qutqarý qory quryldy. Osynyń nátıjesinde «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik boıyn saqtaý» (SARATS) jobasy dúnıege keldi. Búginde jobanyń alǵashqy tórt bóligi júzege asyrylyp jatyr. Bul jaıynda oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevtyń qatysýymen Aral aýdanynda ótken jıynda jan-jaqty taratyp bergen.
Jobanyń birinshi kezeńin iske asyrý teńiz ben Aral qalasynyń arasyn 100 shaqyrymnan 17 shaqyrymǵa deıin qysqartýǵa, buryn joǵalyp ketken balyqtyń 22 túriniń teńizge qaıta oralýyna múmkindik berdi. «Halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda bıyl respýblıkalyq bıýdjet esebinen SARATS-2 jobasynyń 4 bóligin júzege asyrýdy bastadyq. Olar – Qyzylorda sý torabyna keshendi jóndeý júrgizý, qorǵanys bógetterin nyǵaıtý, ózen arnasyn túzetý jáne Qazaly aýdanyndaǵy Birlik eldi mekeniniń tusynan kópir salý», dedi oblys ákimi Q.Kósherbaev.
О́tken jyly aýlanǵan 8740 tonna balyqtyń 3410 tonnasy eksportqa jiberildi. Búgingi tańda oblysta jyldyq qýaty 11 myń tonnadan asa ónim shyǵaratyn 8 balyq óńdeý zaýyty jumys isteıdi. Onyń tórteýi sońǵy bes jylda salyndy. Sondaı-aq «eýrokod» belgisi bar 4 zaýyt ónimin eksportqa shyǵaryp otyr. Máselen, ótken jyly 3410 tonna balyq ónimi 9 memleketke – Reseı, Grýzııa, Ázerbaıjan, О́zbekstan, Polsha, Gollandııa, Danııa, Germanııa jáne Qytaıǵa eksporttaldy.
Sonymen qatar balyq óńdeý zaýyttaryn qosymsha shıkizatpen qamtamasyz etý maqsatynda óńirdiń akvamádenıetin damytý jumystary júrýde. О́tken jyly oblystaǵy 10 sharýashylyq 107 tonna taýarly balyq ósirdi. Bıyl bul kórsetkishti 130 tonnaǵa deıin kóbeıtý josparlanyp otyr. Al balyq sharýashylyǵymen aınalysatyn kásipkerler óz ónimderin ótkizý úshin ózge memleketterden kásiporyn ashyp jatyr.
Árıne, bári jaqsy boldy, jumystar kedergisiz oryndalyp jatyr deýge bolmaıdy. Oblys ákimi Dúnıejúzilik bankpen kelissózder júrgizilgen ýaqyttary jyl saıyn Úlken Aralǵa qaıtarymsyz 2,5-3 mlrd tekshe metr sý ketip jatqandyǵyn aıtqan. Sol kezeńde 12 jylda 30 mlrd tekshe metr sý joǵalǵan. Al Kishi Araldaǵy sý kólemi – 27 mlrd tekshe metr. Iаǵnı, bir teńizdiń sýy osylaı qurdymǵa ketken. Jyl saıyn dıqandardyń bas aýrýy aǵyn sý ekendigin eskersek, bul – orny tolmaıtyn shyǵyn.
Aral aýdanynyń ákimi Muhtar Orazbaev ta 8 bólikten turatyn ǵasyr jobasynyń búginde beseýi iske asyrylyp jatqandyǵyn aıtady. Qazir Kishi Aral teńizi qaladan 17 shaqyrym qashyqtyqta. Eger SARATS-2 jobasy kútkendegideı nátıje berse, qala men teńizdiń ara qashyqtyǵy 1-1,5 shaqyrymǵa deıin qysqarady eken. Balyq qory da azaıyp ketkendikten, Úkimet bir ýchaskege eki qaıyqtan shyǵarý týraly qaýly alǵan. Alaıda nápaqasyn uly teńizden taýyp qalǵan balyqshylar bul qaýlyǵa kelispeı, óz ýájderin aıtyp jatyr. Aýdan ákimi qalaı bolǵanda da teńizdi bir-eki jyl tynyqtyryp, balyq qoryn kóbeıtýdiń mańyzdylyǵyn kóldeneń tartady. Durys sheshim, oń talap.
Búginde Aral aýdany oblystaǵy jetekshi aýdandardyń qataryna kirgen. Kezinde kózi tumandanyp týǵan jerinen qımaı kóshken aǵaıyn qaıta oralýda. Úlken óndirister ashylyp, jańa jumys oryndary iske qosylyp jatyr. Ýaqytynda saǵymǵa jutylǵan Aral teńizi jyl sanap jaǵalaýǵa jaqyndap keledi...
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
Qyzylorda oblysy