Álem tanyǵan Elbasy

Elbasy N.Nazarbaevtyń ti­ke­leı basshylyǵymen ege­men­dik­tiń alǵashqy qıyn-qystaý jyl­­darynda eldigimizdi saqtap, qıyn­shy­lyqtardy jeńe bildik, saıası júıede, ekonomıkada, áleýmet­tik salada zamanaýı kúrdeli reformalar júrgizdik. Olar­dyń nátıjesinde demokratııalyq baǵyttaǵy zaıyrly Qazaq­stan memleketi dúnıege keldi, na­ryqtyq ekonomıka júıesine kósh­tik, zaman talabyna saı áleý­mettik salanyń damý baǵyttary ja­saldy. Búgingi tańda Qazaqstan barlyq sheshýshi qyrlarymen álem elderiniń bel ortasynda. Dálirek aıtsaq, eko­no­mıkadaǵy, bilim, densaýlyq sa­la­­syndaǵy kórsetkishterimen al­dyńǵy qa­tar­ly elderge birte-birte jaqyndap kele jatyr. Ǵasyrlar júretin joldyń, alatyn asýlardyń shırek ǵasyr ishinde-aq aýyz toltyryp aıtarlyqtaı birazyn eńserip tastadyq dep aıta alamyz. Buryn Qazaq tarıhynda bolmaǵan jolǵa bet alyp, álem elderimen ómirdiń barlyq salalarynda uly kúres bastaldy. Onyń týyn Prezıdent Nazarbaev kóterdi.

Ǵasyrlar boıy tehnologııa, tehnıka turǵysynan álem elderiniń eń sońynda tıtyqtap júrgen, óndi­risiniń deńgeıin Keńes dáýirinde ın­dýstrııalyq qoǵam dárejesine de jetkize almaǵan Qazaq elin zamanaýı joǵary tehnıka, tehnologııalarmen jaraqtap, uzap alǵa ketken postındýstrııaly satydaǵy elderdiń, ıaǵnı búgingi eń ozyqtarynyń qataryna aldymen birtindep jaqyndap, túbinde olardyń sanatyna qosylýdyń uly joryǵy bastaldy. Osy joryqty da jan-jaqty oılastyryp, tikeleı onyń da kóshin bastaǵan Prezıdent Nazarbaev boldy. Elimizde on shaqty jyldan artyq tolassyz júrip jatqan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy, sonyń arqasynda dúnıege kelgen 1000-nan asa jańa kásip­oryn – sonyń dáleli.

Prezıdenttiń tikeleı basshy­lyǵymen, buryn eshkim bilmeıtin, eshkimmen aıtarlyqtaı qatynasy joq qazaqtardy, Qazaq elin álemge jan-jaqty tanystyrý bastaldy. Ol úshin álem elderimen beı­bit­shilik pen jarastyqqa bastaı­tyn saıasat jasalýy kerek edi. Ony da Prezıdent jasady. Álem el­deri­niń birazymen ózara tıimdi saıa­sı-ekonomıkalyq baılanys qa­lyp­tasty. Onyń da tıimdi modelin iskerlikpen júzege asyra bilgen Nursultan Ábishuly boldy. Osynyń arqasynda Qazaqstan búgin kóptegen eldermen turaqty jáne ózara tıimdi baılanysy bar álemge belgili memleket.

Álem keńistiginde basqalarmen teń júretin, bilimi men biliktiligi zaman talabyna saı keletin urpaq ósirý de joǵaryda aıtylǵan jo­ryq­tyń erekshe mańyzdy bóligi bol­dy. Prezıdent usynǵan álem­degi jarastyqqa qushaǵyn aıqara ashqan Qazaq elin álem elderi túsi­ne bildi. Bilim alamyn, shetel­degi ozyq úlgilermen sýsyndaı­myn degen qazaq azamattaryn eshkim betinen qaqpady. Júzde­gen myń qazaq jastary álemniń damyǵan elderinde bolyp, zamanaýı bilim aldy. Prezıdent usynǵan «Bolashaq» baǵdarlamasy Qazaqstannyń ár salalarynyń kóshin bastaıtyn bilimdi, bilikti ma­man­dar daıyndaý maqsatyn qoı­dy. Osy baǵdarlamamen shetel­de oqyǵan mamandardyń al­ǵash­­qy toby mınıstrler, oblys, aýdan ákimderi, basqa da jaýapty mem­lekettik qyzmetterdi jemisti atqara bastady. Olardyń qatary jyldan-jylǵa kóbeıýde.

Syrtqy saıasat, dıplomatııa áleminde Nursultan Ábishulynyń eńbegi de, bedeli de, oǵan degen qurmet te erekshe. Osy egemendik jyldarynda Eýropa, Soltústik jáne Latyn Amerıkasy, Azııa, Arab elderiniń kópshiligine baryp, olardyń keıbireýine bir ret emes, birneshe sapar shegip, sol eldermen Qazaq eliniń turaqty qarym-qatynasyn ornata bildi. Qazirgi ııý-qııý zamanda álem elderiniń kóbi, alys-jaqyn kórshiler de bir-biriniń jaǵasyna jarma­­syp jat­qanda álemde eshkimmen qabaq shytyspaı, tek dostyq, túsinis­tik jaǵ­daıda bolý – Nursultan Ábishuly­nyń syrtqy saıasattaǵy asqan sheberligi. 

Álem elderi ony jahandyq dárejedegi qaıratker, saıasatker dep tanyp, qurmetteıdi. Sonyń aıǵaǵy – Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń kezekti otyrysynyń, osy ujym­dy qurǵan elderdiń birinshi bas­shy­larynyń qatysýymen Qazaq­­stan astanasynda ótýi. Bul – tarıh­ta damý jolyna jaqyn­da ǵana shyqqan elderdiń eshqaı­sy­synda bolmaǵan teńdesi joq oqı­ǵa. Osyny uıymdastyrýǵa múm­kin­­dik ashqan Qazaqstan bas­shy­sy­n­yń álemdegi joǵary bedeli, beı­bitshilik, jarastyq týyn kó­ter­gen Prezıdentin ár ýaqytta qoldap otyrǵan qazaq eliniń bedeli.

Osyndaı eren eńbektiń arqa­synda elordamyz álem elderi­niń mámilegerler astanasy sıpatyna ıe boldy. Alys-jaqyn jerlerdegi daý-damaılar­dyń óz elderinde sheshimin tappaı, Astanaǵa kelip, Elbasynyń aqyl-keńesin tyńdap, daýdyń kúrmeýi birden sheshilmese de, tar­qatyla bastaǵanyna qýanyp qaıtqandardy da bir emes, talaı ret kórdik. Qoryta aıtsaq, biz­derdi, qazaqtardy, álem sahnasyna shyǵaryp, eldigimizdi barshaǵa pash ete alǵan Nursultan Nazarbaevtaı qaıratker tarıhymyzda buryn-sońdy bolǵan joq.

Bizdiń tirshiligimiz, jalpy adam­­zat ómiri qazirgi zamanda óte tez ózgerýde. Búgingi bizdiń baıly­ǵy­myzdyń basty kózi – munaı men gazdyń mańyzy azaıyp, balamaly energetıka, tórtin­shi ónerkásiptik revolıýsııa­nyń keıbir jetistikteri adam ómirinde, eń aldymen damy­ǵan elderde qoldanyla bastady. Muny tarıhta birneshe ret bol­ǵan kúrdeli tehnologııalyq jańa­lyq­­tardyń anasy dep aıtýǵa bola­dy deıdi mamandar. О́ıt­keni buryn bolǵandary adam­nyń qara kúshine kúsh (traktor, me­ha­nı­kalyq turǵylar t.b.) qosý úshin jasalǵan edi, tórtinshi tehno­lo­gııa­lyq tóńkeris adamnyń oı-sa­nasyn, jasampazdyǵyn, qysqasha aıtqanda, adam kapıtalyn eselep arttyratyn jańalyq bolyp tur. 

Osyndaı bolashaqtyń kúrdeli ózgerisin der kezinde túsinýde de N.Nazarbaev qyraǵylyq tanytty. Adam kapıtalyn damytýdyń birden-bir joly halyqty, eń aldymen jas urpaqty sapaly bilimmen sýsyndatý bolsa, osyny tereń túsingen Prezıdent bilim salasyna burynǵydan da kúr­deli, óte aýqymdy reformalaý joba­s­yn usyndy. Qazirgi tańda búkil bilim-ǵylym júıesinde, bala­baq­shadan bastap joǵary oqý oryn­daryna deıin, osy reformalar ek­pindi túrde júrip jatyr. Jańa, sapaly oqý baǵdarlamasy engi­zi­lýde, júzdegen, myńdaǵan mektep ustazdary ózderiniń kási­bı da­ıyn­dyǵyn kóterýde, olar­dyń jalaqysy da qomaqty kóterilýde. Barlyq mektepterge keńjolaqty ınternet jeli­si taratylýda, ár­bir aýyl mek­tep­­terin zamanaýı mýl­­tımedıa quraldarymen jab­­dyq­taý aldy­myz­daǵy jyldan bas­­talady. Álem elderinde eń jo­ǵa­ry sapaǵa ıe bolǵan orta jáne joǵary mektep oqý­lyqtary qazaq tiline aýdary­lyp, solar­dyń negizinde shetel­der­degideı oqý­shy­larǵa dáris berý júıesi qa­lyp­tasa bastady. Bir­­neshe jyl buryn bastalǵan bala­­baqsha men orta mektepte, qazaq, orys til­deri­men qatar aǵyl­shyn tilin oqytý baǵ­­dar­lamasy biz­diń jas­tary­­myz­­dyń álem keńistigindegi bilim, ǵy­lym, tehnıka, tehnologııa ja­­ńa­­­lyq­tarymen olar­dy qazaq tili­ne aýda­rý­dy kút­peı der kezinde ın­ter­­net arqyly tany­sýyna jol ashyp otyr. Tek bıyl­ǵy jyldyń ózin­­de bilim júıe­sindegi reforma­lar­­dy iske asy­rý maqsatymen 

2 trln teń­­ge­d­en artyq qarjy bóli­nip otyr. Bul buryn-sońdy bol­ma­ǵan óte qomaq­ty qoldaý. Qoryta aıt­­saq, el aza­mat­tarynyń búginde de, bo­la­­­shaq­ta da zamannyń óktem ta­la­­byna jaýap bere alatyn, dú­nıe­tanymy joǵary, bilimi men bilik­­­tiligi tereń urpaq daıyndaý úshin Prezıdenttiń tikeleı bas­shy­­ly­ǵymen úlken taǵy bir joryq bas­taldy. Sony barshamyz qoldap, iske sáttilik tileıik, aǵaıyn.

Álemdi de, qoǵamdy da, jeke adamdy da kúrt ózgertetin tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııanyń ma­ńyz­dy salasy – sıfrly tehnologııa. Ony jaqsy ıgergen qoǵam sharýashylyq salalarynyń tıim­diligin eselep arttyrady. Osy­ny jaqsy túsingen Prezıdent kóp elderge baryp, mamandarmen sóılesip, iske asyp jatqan sıfr­ly tehnologııalardy, olar­dyń naqty nátıjesin kórip, halqy­na «Sıfrly Qazaqstan» baǵdar­lamasyn usynyp otyr. Memleket tarapynan osy baǵdarlamany iske asyrýǵa kerek qarjy, basqa da muqtajdyq anyqtaldy. Mınıstr­likter, óńir basshylary, joǵary oqý oryndary, basqa da bilim, ǵylym, tehnologııa salasyndaǵy orta­lyqtar osy iske búgingi tańda belsendi túrde kirisip ketti. Bul iske de sáttilik tileıik, aǵaıyn. 

Egemendiktiń alǵashqy jyldarynan Prezıdent eń aldymen eldiń ál-aýqatyn kóterip alý mańyzdy ekenin alǵa tartyp, iri-iri ekonomıkalyq refor­ma­lar­dy júzege asyrdy. Onyń nátı­jesin búgin kórip otyrmyz. El etek-jeńin jınady, áleýmet eńsesin tiktedi. Endigi jer­de basqa sharýalarǵa emin-erkin aralasýǵa, sonyń ishin­de eldiń rýhanı ustynyn ny­ǵaıtýǵa múmkindigimiz jetip otyr. Osynyń barlyǵyn kúni bu­ryn strategııalyq turǵydan oılas­tyrǵan Memleket basshysy ótken jyly «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», al jaqynda «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqalalaryn jarııalady. Onda jasalǵan tereń tujy­rymdar men jan-jaqty dá­ıek­telgen baǵyttardy óz basym egemen Qazaq eliniń qaıta túleýi­niń tamasha manıfesi der edim. О́ıtkeni ol maqalada aıtylǵan qundylyqtardyń mańyzy erekshe, álem keńistiginde qazaqty qazaq etip saqtaı alatyn qundylyqtar. 

Osy joǵaryda aıtylǵan is-sharalardy qoryta kelip, egemen el retinde asýdan astyq, arnaǵa tústik dep aıtýymyzǵa bolady. Halyq­tyń turmysy birtindep jaqsaryp keledi. Bıznesti qoldaý, oǵan memleket tarapynan járdem kúsheıdi. Ustazdar qaýymynyń eńbekaqysy týraly joǵaryda aıttyq, dárigerler jalaqysy da aldaǵy jyldan bastap ósetini res­mı túrde aıtyldy. Áleýmettik sala­nyń basqa qyrlary da jaq­sara bastady. Prezıdent, Úki­met osy áleýmettik saladaǵy kóp­tegen olqylyqtardy joıyp, el tur­mysyn tııanaqty jaqsartýǵa kiris­ken syńaıy bar. Bul óte durys qadam, ol toqtap qalmaýy, jalǵa­syn tabýy kerek.

Halqymyz oıandy. Árbir qoǵam­dyq mańyzy bar másele­lerge, olar­­dy talqylaýǵa belsene arala­sa­­tyn qalpyn kórsetip kele jatyr. Úkimettiń árbir sheshimi buqara ha­lyqtyń qyzý talqylaýyna túsý­de. Osydan tıisti qorytyndy shy­­ǵarýymyz kerek. Árbir ja­ýapty sheshim bılik pen halyqtyń eki­jaq­ty pikir almasýy negizinde qabyl­danýy kerek. Sonda ǵana halyq ony qoldap, oryndaýǵa kó­ńil qoıa­dy. Prezıdent Úkimetten, mı­nıstr­­likterden, basqa da jaýapty me­ke­melerden osyny talap etedi. 

Paıymdap qarasaq, demokra­tııa­lyq úrdistiń jańa qyryna, burynǵydan da izgiligi mol satysyna shyǵýǵa bet alǵanymyz kórinedi. Prezıdent halyqqa usynǵan «100 naqty qadam» Ult jospary osyǵan jol ashty. Memleket tarapy­nan jasalǵan is-sharalardyń ja­rııa­lyly­ǵy kóbeıdi. Halyq ol shara­lar­dyń durys-burystyǵyn aıtyp, baqy­laýdy kúsheıtti. Bı­lik­tiń eń tómengi deńgeıinen jo­ǵary deń­geıine deıin qurylǵan Qoǵam­­dyq keńester ózekti máse­le­lerdi kóterip, olardy bı­lik­pen qosa oty­ryp sheshýge múm­kindik aldy. 

Osynaý jyldar ishinde Prezı­dent­tiń isker basshylyǵymen júzege asqan ister san alýan. Mereı­li mereke – Tuńǵysh Prezı­dent kúni qarsańynda «jaqsynyń jaq­sylyǵyn aıt, nury tasy­syn» dep olardyń birazyn joǵa­ry­da aıttyq. Biraq aldymyzda talaı asýlar turǵanyn bilemiz, Prezıdent ol týraly ózi usynǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasynda óte jaqsy baıandady. О́rkenıet joly – uly kósh. Ol jolmen uzaq júrip, satydan satyǵa kóterilip, jańa sapaǵa jete berýimiz kerek. Bizde óndiristiń tehnologııalyq deńgeıi tómen. Biraq soǵan qara­­maı álemdegi ekonomıkalyq báse­ke­ge kirdik te kettik. Sondyqtan alǵash­qy jyldary tapqanymyz­dan jo­ǵalt­qanymyz kóp boldy. О́z elimiz­diń ekonomıkasy jan-jaqty da­ıyn bolmaı, álem elderimen erkin saý­daǵa tústik. Jaǵdaı solaı boldy. Keńes odaǵy tarady, Batys el­deri osy jolǵa túsýge pármendi túrde ıtermeledi. 

Kapıtalıstik qoǵamnyń alǵash­qy otany Anglııa jahan­dyq báseke­ge shyǵý úshin óz ón­dirisiniń qýatyn barynsha art­tyrý maqsatymen Tıýdorlar za­manynan (1485j.) bastap eki ǵasyr daıyndalǵan. О́z eli­niń eko­­nomıkasy álemdegi naryq bá­sek­esine daıyn bolýǵa Amerı­ka Qurama Shtattaryna 150 jyl kerek boldy. Bizde ondaı ýa­qyt bolǵan joq. Negizgi sebep­terin joǵaryda aıttyq. Bizge daıyn­dyqsyz naryq jolyna shy­ǵyp, qatarymyzdy jol ústinde túzetýge týra keldi. 

Alǵan betimizden taımaı, ylǵı ilgeri júrip otyrsaq, halyqtyń birligin, eldiń tutastyǵyn saqta­saq, urpaq ósirip, zaman talabyn túsi­ne bilip, osydan týatyn is-qı­myldy belsendilikpen jasaı bersek, osy aıtylǵan saýaldar­ǵa tıisti jaýap tabylady. Tuń­ǵysh Prezıdent at ústinde nyq otyr. Onyń nazarynda – týǵan halqynyń tynys-tirshiligi, onyń nazarynda – jaqsy bolashaqqa bas­taıtyn asýlar. Onyń nazarynda – álem tynysy, jaqsylyǵy men qaýip-qateri. Qyraǵy kóz osynyń bárin kórip, oı eleginen ótkizip, keregin óz eliniń ómirine engizý qamynda.

Tuńǵysh Prezı­­dent kúni osy qurmetti ataq ıesi Nursultan Ábishulynyń ózin, bar­­sha halqy­myzdy eleýli merekesimen qut­tyq­­taı­myn. Zaman budan da jaqsaryp, uly kóshimiz qalpyn buzbaı budan ári jalǵasa bersin. Taǵy da iske sát, aǵaıyndar! 

Kenjeǵalı SAǴADIEV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri