Qytaı men Qazaq eli arasyndaǵy baılanys bekem
Qaı zamanda da shekaramyz bir bolyp, qaı qoǵamda da qarym-qatynasymyz kóp úzile qoımaǵan Qytaı memleketine, onyń ishinde Shyńjań Uıǵyr avtonomııalyq raıony (ShUAR) men Ile qazaq oblysyna barǵan jýrnalıstik saparymyzdaǵy alǵashqy dıdarlasý qytaı, uıǵyr tilderinde jaryq kórip kele jatqan partııalyq basylymda ótti. Basylym «Sınszıanskaıa ekonomıcheskaıa gazeta» dep atalady. Gazet jaryq kórip kele jatqan 20 jyl ishinde medıa holdıngke aınalyp úlgeripti. Onyń quramyna 10 gazet, 5 qosymsha, 2 ınternet-portal kiredi eken. Áriptesterimizdiń meńzeýinshe, osynyń bári Qytaı reformasynyń bas arhıtektory Den Sıaopınniń uly ıdeıasynyń arqasynda júzege asypty. Kún saıyn 180 bet bolyp 600 myń taralymmen shyǵatyn gazet óńir ómiriniń aınasy deýge bolarlyq. Jýrnalıster qaýymy alǵa qoıǵan basty maqsattary týraly áńgime tarqatqanda, oqyrman kóńilinen shyǵý, olardyń tilek-talabyn buljytpaı oryndaý, bılik pen halyqtyń arasyna myqty bolat arqaý bolý, til tazalyǵyna, sóz mánine jete zer salý ekenin aıtty. Biz muny medıa holdıng partııa uıymynyń hatshysy, bas redaktor, baspa dırektory Iаn Gohýeımen pikir almasqanda da ańǵardyq.
Qytaı men Qazaq eli arasyndaǵy baılanys bekem
Qaı zamanda da shekaramyz bir bolyp, qaı qoǵamda da qarym-qatynasymyz kóp úzile qoımaǵan Qytaı memleketine, onyń ishinde Shyńjań Uıǵyr avtonomııalyq raıony (ShUAR) men Ile qazaq oblysyna barǵan jýrnalıstik saparymyzdaǵy alǵashqy dıdarlasý qytaı, uıǵyr tilderinde jaryq kórip kele jatqan partııalyq basylymda ótti. Basylym «Sınszıanskaıa ekonomıcheskaıa gazeta» dep atalady. Gazet jaryq kórip kele jatqan 20 jyl ishinde medıa holdıngke aınalyp úlgeripti. Onyń quramyna 10 gazet, 5 qosymsha, 2 ınternet-portal kiredi eken. Áriptesterimizdiń meńzeýinshe, osynyń bári Qytaı reformasynyń bas arhıtektory Den Sıaopınniń uly ıdeıasynyń arqasynda júzege asypty. Kún saıyn 180 bet bolyp 600 myń taralymmen shyǵatyn gazet óńir ómiriniń aınasy deýge bolarlyq. Jýrnalıster qaýymy alǵa qoıǵan basty maqsattary týraly áńgime tarqatqanda, oqyrman kóńilinen shyǵý, olardyń tilek-talabyn buljytpaı oryndaý, bılik pen halyqtyń arasyna myqty bolat arqaý bolý, til tazalyǵyna, sóz mánine jete zer salý ekenin aıtty. Biz muny medıa holdıng partııa uıymynyń hatshysy, bas redaktor, baspa dırektory Iаn Gohýeımen pikir almasqanda da ańǵardyq.
Medıa holdıng shyǵaratyn aqparat quraldarynyń keıbireýleriniń atyn ataı ketsek, «Aqsý Deılı», «Altaı Deılı», «Kıtaıskıe sootechestvennıkı v Kyrgyzstane», «Kıtaıskıe sootechestvennıkı v Kazahstane», «Kontımost» t.b. Bul gazet-jýrnaldar qytaı, uıǵyr, qazaq, ózge de tilderde jarııalanady. Eldiń jetistigin tanytyp, irgeles memlekettermen qatynasty aqparat quraldary arqyly da tereńdete berý, sonymen qatar, syrttaǵy qandastaryn ata-jurtyndaǵy ózgeristerden habardar etip otyrý jaǵyn júıeli júrgizý maqsatynda ár aıdyń 30-y kúni jaryq kóretin «Kontımost» jýrnalyn paraqtaǵanda da aıqyn kórinip turdy. Orys jáne qytaı tilinde jaryq kóretin jýrnalda Ortalyq Azııa molynan qamtylyp, ádemi qaǵaz, jaqsy bezendirýmen shyǵatynyn kórdik. Bizdiń Otanymyz, ásirese Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyǵyna erekshe nazar aýdarǵanyn oqyp otyrǵanda kóńil shirkin, marqaıyp-aq qaldy. Al medıa holdıngtiń álemnen jańalyqtar alyp, habar jiberetin saıttary da barshylyq. Jalpy, basylym basshylarymen bolǵan dıdarlasýda aıtylǵan áńgime jelisi eki el jýrnalısteriniń arasyndaǵy qarym-qatynasty jetildirip, tájirıbe almasýdy, pikir bólisýdi ornyqtyrý, ortaq máseleler boıynsha túıindi áńgimeler ótkizip turý jaıy alǵa tartyldy. Shynynda, jýrnalıster qaýymynyń bar mindet-maqsaty memleketterdiń jaqsysyn kórsetý ekeni belgili. Biz osy jaǵyna kelgende nıetimizdiń ortaq ekenin uǵystyq.
Úrimji saparyna barǵan úsh basylym ókilderine («Delovoı Kazahstan» gazetiniń bas redaktory Serik Qorjymbaev, «Ekspress K» tilshisi Vladıslav Shpakov) ShUAR baspasóz ortalyǵynyń bólim bastyǵy Lı Sze jol bastap, baǵyt berip otyrdy. Ybyraı Altynsarın atamyz: «Aıshylyq alys jerlerden symsyz habar alǵyzǵan» dep aıtqandaı, qazir elektrondyq aqparat quraldarynyń dáýiri júrip tur ǵoı. Tipti osydan 2 ǵasyr buryn búgingi kúndi boljaǵan qazaqtyń uly ustazynyń oı-baılamy ol kezde qııal bolsa, osy kúni shyndyqqa aınaldy. Sondyqtan babamyzdyń fantastıkalyq ıdeıasynyń júzege asýyn dúnıe júzine jar salyp aıtyp, dáıekteýge bolatyn sekildi. Sondaı elektrondyq aqparat kózi qazaq baýyrlarymyz jumys istep jatqan «Táńirtaý» toraby edi. О́rimdeı kelisti bir jigit, úlpershekteı bes qyz jumys isteıtin toraptyń atqaryp jatqan elge degen qyzmeti ushan-teńiz-aq. Talaptary taýdaı, umtylystary tereń qazaqpyz deıdi. Qazaq jurtynyń Qytaı elinde de bar ekenin tanytsaq deıdi. Tilimizdiń taǵdyry tolǵandyrady, ultymyzdyń bolashaǵy oılandyrady. Biz osy úshin ter tógip júrmiz deıdi. Beıjińde oqý bitirip kelgen Qurmankúl Áspen degen qyzymyz osynyń bárine jaǵdaı jasap otyrǵan ShUAR úgit bólimi, deı kelip, zor kómekke iltıpatyn bildirdi. Qytaı tilinen qazaqshaǵa ózimiz aýdaramyz, jurtqa qajet, qandastarymyzǵa kerek degen aqparattardy ortalyq toraptan, «Shyńjań» gazetinen alamyz, tilshilerge shyǵamyz. Til baılyǵynan, termınderden qınalsaq, Qazaq eliniń torabynan sózdikter qaraımyz. 5 aıdar, 16 arna, 71 aıdarshamyz bar. Qazir toraptyń kólemi de, mazmuny da, sýretteri de artyp barady. Qoltýma ónerimiz týraly «Myńboıaý», tarıhymyz jaıly «Dala órkenıeti», ultymyzdyń tirlik-tynysy, ádet-ǵurpyna baǵyttap «Bilgenge marjan», «Altyn tamyr», bularǵa qosa zań, ózge de bloktar oqyrmandar men kórermenderge qyzmet etýde. Aıdarlarymyzdy alýan túrli jolmen uıymdastyramyz. Negizgi tirligimiz de, súıenerimiz de halyq, sol halyqtyń ishindegi zııalylar. Kózi ashyq, kóńili oıaýlar. Bir sózben aıtqanda, qaýmalap júrer qalyń qaýym. Munyń bári tıisti oryndardyń aqaýsyz qamqorlyǵynyń arqasynda júzege asyp otyr. Alǵa qoıǵan maqsatymyz baýyrlarymyzdy óz elindegi, ózge jurttardaǵy jaǵymdy istermen tanystyrý, – deıdi ol. Olardyń bul tirligi utylyp qalmaıyq, jutylyp ketpeıik degenderi shyǵar. «Táńirtaýdyń» erikti tilshileri barlyq qazaq turyp jatqan óńirlerden kómek qolyn sozatynyn estip, olardyń patrıottyq rýhyna tánti boldyq. Ár kún saıyn jańalyqtar jiberip otyrýdy ózderine paryz sanaıtynyna da rızalyǵymyz sheksiz. Olardy bolashaqta yntalandyrý maqsatynda qalamaqy tóleý jaıy da oılastyrylýda eken. Táńirtaýlyqtardyń keleshekte birneshe tilde aqparat bersek degen talpynystary, jalyndy jigeri qýantpaı qoımady.
Shyńjań radıo-kıno-teledıdar ortalyǵy óz aldyna bir álemdeı kórindi. 12-shi arna 4 saǵat balalarǵa arnap, al 3-shi, 8-shi arnalar 20 saǵat boıy qazaq tilinde ultymyzǵa qyzmet kórsetedi eken. Aýdarma salasy boıynsha qazaq bólimine jaýapty Ádil Ospanulynyń aıtýyna qaraǵanda, Shyńjań, Altaı, Ile teledıdary jylyna myń serııadan asa tele jáne kınofılmderdi aýdaryp, joǵarydaǵy teledıdarlarǵa berip otyratyn kórinedi. Munyń syrtynda «Tıan-Shan» kınostýdııasy túsirgen qazaq tilindegi kórkem dúnıe de halyqtyń qalaýlysyna aınalyp úlgeripti. Jaqynda ǵana paıdalanýǵa berilgen, 1800 sharshy metr aýqymdy alyp jatqan telestýdııamen de tanystyq. Munda kógildir sandyqtan kórsetiletin konsertter, túrli qoıylymdar, aqyndar aıtysy, Naýryz toıynyń dýman saltanaty tikeleı, ne aldyn ala túsiriledi. Burynǵy 380 sharshy metr telestýdııa da jumys istep tur. Teledıdar men radıodan beriletin habarlar ortalyq, Shyńjań, jergilikti jerler boıynsha júıelengen. Osynyń árqaısysyna arnaıy redaksııalar qurylyp, ondaǵy qyzmetkerler zamanǵa saı tehnıkamen, tehnologııamen jaraqtanypty. Eń bastysy, ár óńirdiń óz ereksheligin saqtaý, qurmetteý jaqsy jolǵa qoıylǵan.
ShUAR-da joǵary bilim beretin irgeli oqý orny Shyńjań ýnıversıteti desek, bul bilim ordasynyń irgetasy 1924 jyly qalanypty. Qazir HHI ǵasyrdyń myqty ýnıversıtetteriniń qatarynan oryn alypty. Bilim uıasynda 23 ınstıtýt bolsa, onda 74 mamandyq boıynsha bakalavrlar, 157 baǵytta magıstrler, 48 saladan doktorlar ázirleıdi eken. Ýnıversıtette 30 myńnan artyq talapker bilim alyp jatsa, onyń 19 myńy stýdentter, 3640-y aspıranttar, 430-y sheteldikter. Olardyń arasynda bizdiń Otanymyzdan 180 azamat ózderi qalaǵan mamandyqtary negizinde oqyp júr. Biz olarmen de júzdestik. Bilim jetildirý jolynda AQSh-ta, Germanııada, Kanadada bolǵan, qazir qytaı tilinen doktorantýrada júrgen M.Ahmetqalıevanyń túıindeýinshe, ómir boıy bilim alýdan utpasań, utylmaıdy ekensiń. Qorshaǵan ortany lastanýdan qorǵaý jónindegi izdenisterin quptap, jaǵdaı jasap otyrǵan ýnıversıtet ujymyna rızalyǵyn bildirip, bizdiń eldiń talapkerleri talantymen de, darynymen de, izet-ınabatymen de, alǵan tárbıesimen de úlgili kórinip júr, dep naqty dáıekter keltirdi ol. «Jaqsy sóz – jarym yrys» degen biz mundaı rızalyqty ýnıversıtet oqytýshylarynyń aýzynan da estidik. Nurqasym Áshimbaı, Bolat Nuráli, Nurmanǵazy Ábdiraev sekildi elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń saqa ustazdary da bilim tolyqtyryp, ǵylym álemine boı uryp júrgenin kórdik. Baýyrlarymyzdyń qaı-qaısysymen tildessek te oqýǵa barlyq jaǵdaıdyń jasalǵanyn, soǵan saı tártiptilikti talap etetinin aıtady. «О́z Otanymyzdyń patrıotymyz. Oqý bitirgen soń elge baryp qyzmet etemiz!» deıdi shetinen. «Biz – Qazaq eliniń bolashaǵymyz. El úmitin aqtaý paryzymyz», – deıdi Symbat atty aqsary qyz, – «Men alǵashqy jyly 13 myń ıýan tólep oqydym. Buǵan aı saıyn jataqhanaǵa tóleıtin – 400, vızaǵa beretin – 800, saqtandyrýǵa aýdaratyn – 450 ıýandy qosyńyz. Munyń bári qyrýar qarjy. Talaptansań, umtylsań, jaqsy oqysań seni qamqorlyqqa keneltetinin kórgen soń kúndiz-túni ázirlendim. Sonyń nátıjesinde grantty jeńip aldym. Joǵaryda aıtqan shyǵynnyń bári ýnıversıtet esebine kóship, maǵan 200 dollar kóleminde stıpendııa taǵaıyndady. О́tken joly asqazanym aýyryp aýrýhanaǵa jattym, 1000 dollardaı qarjym ketti. Dáleldi qaǵazdarymdy ýnıversıtet basshylyǵyna kórsettim. Olar Beıjińge habarlasyp, qujatymdy jiberdi. Ol jaqtan aqshasy qaıtarylsyn, bári zań aıasynda depti. Shyqqan shyǵyndy birden qolyma ustatty. Munda sen bar bolǵany talapkersiń, men muǵalimmin, ne basshymyn demeıdi. Qandaı is bolsyn jumǵan judyryqtaı birlikte atqarady. Ondaı kezde basshy-qosshy, úlken-kishi degen bólinýshilikke jol berilmeıdi. Ýnıversıtette grant 5 jyldyq, 1 jyldyq, 6 aılyq, tipti 3 aılyq ta bolady. Bári stýdenttiń talabyna, talantyna baılanysty. Grantty aıqyndaý sabaq beretin oqytýshynyń kelisimimen sheshiledi. Bul oqytýshy bedelin ósiredi. Grant aldym dep shalqaqtap júrýge muǵalimder jol bermeıdi. Ustazdar stýdentterdiń 6 aıda alǵan bilimin, tártibin, qoǵamdyq jumysqa qatysýyn tarazy basynda teńshep, talapqa saı kelmese grantty qaıyryp alý kerek degen usynys jasaıdy. Qaıtarylǵan grantty úzdik oqyp júrgen stýdentke berý týraly basshylyqqa qujattar ázirleıdi. Grantty tapsyrǵanda «Qarjy berdik, eki kisilik jataqhanada jatasyń, tamaq jaǵy jetkilikti, oqý quraly ushan-teńiz, oqytýshylardyń talabyna qaraı bilim alýyń kerek. Eger mundaı jaqsylyqty uǵynbasań, ata-anańnyń qaltasyn qaǵatyn bolasyń» deıdi. Árıne, jaǵdaıyńa qaramaı, birden laqtyryp jiberý degen bul elde kóp kezdese qoımaıdy. Áli de múmkindik bar deıdi. Eger ózińniń salaqtyǵyńnan granttan aıyrylsań, odan keıin aqylyń kirip, es jıyp, jaqsy oqyp ketseń 1 jyldan soń 100 paıyz oqý aqysyn ýnıversıtet óz moınyna alady. Ikemge kónbeseń ǵana oqý ornymen qoshtasasyń, deıdi ol.
Buǵan qarap kimniń erketotaı uly, erkin júrgen qyzy bolsań da bilim alý jolynda kerilip, sozylýǵa, sabaqqa keshigip kelip, erte ketýge, jalǵan aıtyp, syltaýǵa júginýge joldyń jabylǵanyn kóresiń. Tártip bárine ortaq ekenin estigende batyr Baýyrjannyń «Tártipsiz el bolmaıdy, tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy» degen sózi oıyńa oralady. Oqý bitirgennen keıingi ol eldiń saǵan aıtary: «Otanyńa baryp eńbek et, qytaı tilin urpaqqa úıret, sóıtip eki memleketke de paıdańdy tıgiz». Bitti. О́zge talap joq.
Úrimji qalasyndaǵy ShUAR ortalyq murajaıynda bolǵanymyzda arǵy-bergi tarıhtan mol maǵlumat aldyq. Ǵasyrlardyń kýásindeı bolǵan jádigerlerdi kórdik. Tamyrlas tarıh kóz aldymyzdan ótti. Eki myń jyldyq tarıhy bar oıý-órnekter, 2500 jyl buryn mystan quıylǵan (1981 jyly Kúnesten tabylǵan) atty nóker, alýan túrli quımalar, 1271-1368 jyldar aralyǵyndaǵy farfor ydystar, qorǵandar, mazarlar, 3800 jyl buryn ómirden ozǵan 45 jastaǵy adamnyń kóp ózgere qoımaǵan tabyttaǵy usqyny – bári de óńirde órkenıet úrdisiniń atam zamannan bolǵanyn dáıekteıdi.
Shyńjańnyń qıly kezeńderin jazǵan tarıhshy, kórnekti qalamger retinde elin jaqsy biletin, bilip qana qoımaı ony tom-tom kitap etip shyǵarǵan, memleket qadirin uǵyp, qurmet tutatyn Jaqyp Myrzaqanovpen de syr-suhbat qurdyq. Bilimdar azamattan kóp derekterge qanyq boldyq. Ol týraly aldaǵy ýaqytta jan-jaqty oı qozǵamaq nıettemiz.
Qytaı memleketiniń ekonomıkadaǵy qarqyny álem jurtshylyǵynyń kóz aldynda. О́zderi bul jetistikti oıly reformanyń bastaýshysy Den Sıaopınniń kóregendigimen ushtastyrady. Biz barǵan Shyńjańda da ekonomıkalyq damý qarymdy kórindi. О́lkedegi baılyq – munaı, gaz, kómir qorlary, taǵy basqa shıkizat kózderi barshylyq eken. Sony ıgerýdiń eselep artqanyna óndiris oryndarynda bolǵanda kóz jetkizdik. 2010 jyly ishki jalpy ónim 41,881 mıllıard ıýanǵa jetip, aldaǵy jylmen salystyrǵanda 10,6 paıyzǵa ósipti. Ulttyq tabys 34,08 paıyzdy quraǵan. Astyq 30 paıyzǵa, maqta 40 paıyzǵa kóterilgen. Maqta óndirýden memleket ishinde Shyńjań birinshi orynǵa shyǵypty. О́ndiris 13 paıyzdy qurap, shıki munaıdy óńdeý 255,816 mıllıon tonnaǵa kóterilse, gaz óndirisi 24,991 mıllıard bolyp búkil elde birinshi oryndy ıemdenipti. Munaı jáne munaı hımııasy boıynsha óńir atap aıtarlyqtaı rólge ıe bolǵan. Hımııa óndirisine arnalǵan zaýyt Qytaı eli boıynsha úshinshi orynda tur. Qaı salany bolsa da jańartýǵa umtylý úrdisi, eń bastysy adamǵa qurmetpen qaraý, eńbegin baǵalaý aldyńǵy orynda tur. Hımııa zaýytynda óndiriletin ónimniń 20 paıyzy shetelderge jiberiletinin aıtady zaýyt basshylary. Al 1993 jyly irgetasy kóterilgen «IýnchanSekısýı» kompanııasy bolat-áınek ónerkásibin jaqsy jolǵa qoıypty. Bolat-áınekten jasalǵan alýan túrli qubyrlar jer astynda shirimeıdi de, búlinbeıdi eken. Sonymen qatar, temir joldarǵa arnap jasaǵan sıntetıkalyq shpal óziniń beriktigin dáıektegen. Sol sekildi ózen arnalaryndaǵy sýdy ysyrap jasamaı, tıisti jerlerge jetkizýge qajet alýan túrli plastıkalyq áınekten jasalǵan naýalar, burǵylar, syıymdylyǵy ártúrli sısternalar shyǵaratynyn, bul sala boıynsha tórtkúl dúnıemen jyl saıyn baılanystaryn kúsheıtip, qanattaryn keńge jaıyp kele jatqanyn, onyń ishinde Qazaq eliniń de bar ekenin, ásirese, Astana, Atyraý, Aqtaý qalalarymen qarym-qatynasta ekenin, birneshe memlekettermen birlesken kásiporyndar ashqanyn, ondaı mekemeniń О́zbekstannyń Ferǵana oblysynda oryn tepkenin tilge tıek etip, «Bizdiń mindet halyq turmysyn talapqa saı jaqsartý, úkimet alǵa qoıǵan mindetti minsiz oryndaý» deıdi zaýyttyń tizgin ustarlary.
«Senimdilik, jańashyldyq, qorshaǵan ortaǵa qamqorlyq, yńǵaılylyq, beıimdilik» dep barlyq jumysty bes tuǵyrdyń aıasynda bekemdegen, el kóleminen asyp, dúnıe júzine tanylyp úlgergen «TVEA» elektro-tehnıkalyq kompanııasynyń tirlik-tynysy tipti bólek. Izdenisteri iri, nátıjesi naqty, júzege asqan is halyqtyń qajetin ótep, qolyn uzartyp otyr. Transformator jasaýdan álemdik bıikke kóterilipti. Jańa materıaldardy paıdalana otyryp, sapaly energııa óńdeý, ony qoldanysqa engizý basty maqsat sanalady. Sonymen qatar, ózge elderdiń de tapsyrysyn der kezinde oryndaý jumysy da durys jolǵa qoıylǵan.
Qazaq elimen qanattas jatqan Ile qazaq avtonomııa oblysynda jalǵasqan is saparymyzda ol óńirdiń de óreli isterine, óristi jetistikterine tánti boldyq. Jańarǵan jerdiń jurty bir kisideı birigip, judyryqtaı jumylyp, qatardan qalmaıyq degen eńbekshil nıetine tánti etti. Bul umtylys búkil irgeli eldiń adamdaryna ortaq qasıet dese de bolǵandaı. Úlken de, kishisi de qarap turǵandy qalamaıdy. Ortaq iste judyryqtaı jumylyp ketedi. Biriniń sózin ekinshisi uıyp tyńdaıdy, ilgeri bastyrsaq degen yntaǵa yqylas qoıady.
Qorǵastan eki memleket úlken halyqaralyq saýda ortalyǵyn salý nıetinde ekenin kórdik. Onda taýar men aqsha ǵana dáýirlemeıtin kórinedi. Mádenıet pen óner de órisin keńeıtetin sekildi. 2002 jyly paıdalanýǵa berilgen, qaınaǵan sýǵa salyp buqtyrsań tez pisetin kespe zaýyty kúnine 120 myń shaǵyn ydystaǵy asty tutynýshyǵa jiberedi. Zaýytta 160-taı adam isteıdi eken. Búkil ShUAR-dy, Ortalyq Azııany qamtamasyz etip otyrǵan shaǵyn zaýyttyń qımyl-qareketi tańdaı qaqtyrmaı qoımaıdy. О́tken jyly bizdiń elden zaýyt ónimine 30 paıyz suranys túsipti. Qurylysyn salyp, jaraqtandyrýǵa 10 mıllıon ıýan jumsalsa, ol shyǵyn qazir bir jylda eki ese qaıtyp otyrǵanyn kórdik. Osy jerde Ábdikárim (Baıysuly) bolystyń shóberesi Hadyl Tynysbekpen tanystyq. Qıly kezeńde er-azamat ne kórmegen, sharadaı basy shaqshadaı bolyp, qaıda qalmaǵan. Tektiniń tuıaǵy emes pe, ózi kelip, bolystyń urpaǵy ekenin aıtty.
Qytaıda ornyqtyryp baıytý, únemdeı otyryp baǵany turaqtandyrý, kásipke ornalastyrý, áleýmettik qamsyzdandyrýdy jaqsartý, jas urpaqqa tııanaqty bilim berý, taǵy basqa halyqtyń ál-aýqatyna asa qajet jumystar jaqsy jolǵa qoıylypty. Eger otbasynda eńbek etýge qabiletti adamdar bolyp, olar qur qol otyrsa, 24 saǵat ishinde bireýine kásip taýyp berý mindeti basshylyqqa júktelgen. Erekshe isti, erekshe shuǵyl jumysty der kezinde sheshýdi partııa basshysy tapsyrsa úkimet buljytpaı oryndaıtyn myqty qurylym qalyptasqan. ShUAR-da bir jylda mıllıondaǵan halyqty jumysqa ornalastyrý isi qolǵa alynypty. Bul úshin jumys oryndaryn ashý máselesin aldyn-ala tııanaqtap qoıypty. Ile qazaq oblysynda ótken jyly myńdaǵan qandastarymyzdy jaqsy úıge kirgizý josparlansa, ol da tolyq júzege asypty. Kadr máselesinde aýyl ákimin qala tirligine tartyp, synaqqa salý, saýsaǵyna shań juqpaǵan qalalyqty aýylǵa jiberip, tabanyn jerge tıgizý – sheneýnikter úshin sabaq, deıdi basshylyqta júrgen azamattar.
15 gektar jerdi alyp jatqan, jyl boıy halyqty kókónispen qamtıtyn jylyjaıda bolǵanymyzda, utqyr uıymdastyrylǵan istiń nátıjesin kórdik. Jylyjaıda tanysqan Shýn Jımın degen azamat bir mekeme basshysynyń orynbasary bolyp shyqty. Memlekettik qyzmetten qoly qalt etse dıqanshylyqpen aınalysyp, áıeline kómek qolyn sozady eken. Shýn Jımınniń aıtýynsha, 15 gektar jerde 2600 jylyjaı bolsa, onyń 5-ýi jubaıyna tıesili kórinedi. Jer úkimettiki, sol jerdiń salyǵyn, elektr qýatynyń, sýdyń ǵana shyǵynyn tóleıtinderin, odan qalǵan qarjy ózderiniń qoldaryna tıetinin, óndirgen ónimderin kelisim boıynsha qabyldaý oryndary tabanynan taýsyldyrmaı ýaqytysynda qabyldap, aqshasyn qolma-qol beretinin alǵa tartty. Mundaı yjdaǵattylyq aýyl eńbekkerleri óndirgen ónimniń bárine tán bolyp shyqty. 7-8 aı boıy ónim beretin bir jylyjaıdaǵy qyzanaqty eki kúnde bir ret jınaǵanda jarty tonna ónim alady. Hımııalyq zattar qosylmaǵan ónimge suranys úlken, biz tabıǵı tyńaıtqyshpen qorektendiremiz, degen jylyjaı ıesiniń sózine qulaq túrip, «Tabıǵı tyńaıtqyshtardy qaıdan alasyzdar?» deımiz. Sóıtsek, ár dıqan aqshasyn tólep, bir-bir malshyny aldyn ala «jekeshelendirip» alypty. Bir otyrysta sondaǵy azamattardyń «attyń qıy altyn bolyp tur» degen sózderine onsha mán bere qoımaǵan edik. Sóıtsek, onyń aqıqatyna jylyjaıda kóz jetkizdik. О́nimi sapaly dıqanǵa úkimet kótermeleý baǵytynda kólemdi syıaqy taǵaıyndaıtynyn, ol tapqan tabysyna qosymsha kiris, jaqsy eńbek etseń myńdap emes, mıllıondap tabys tabýyńa bolatynyn kórdik.
Jańadan boı kótergen «Baǵban» aýylynda bolǵanymyzda KSRO zamanynda jıi aıtylatyn aýyl men qalany jaqyndastyrý degen uǵym aqıqatqa aınalǵandaı. Buryn kósheleri qyńyr-qısyq, úıleri júdeý aýyldardy tyń jerden salý úrdisiniń jemisi sol «Baǵban» aýyly ma dedik. Jańa jerden boı kótergen aýyldyń kórki kóńilge medeý. Atqan oqtaı kósheleri túzý. Sándi baspana árkimniń qalaýyna qaraı salynypty. Almagúl degen azamatshanyń tabaldyryǵyn attap, áńgimege tarttyq. «Jańa aýyldyń irgetasy naýryz aıynda qalanyp edi. 402 úıdi qarashada bitirdi. Baspanam 88 sharshy metr. Qarjy jaǵynan kelgende eski úıimdi, jerdi eseptep pulyn berdi. Úkimet esebinen 44 myń ıýan qosty. Bul maǵan berilgen tegin kómek. Osy 44 myń ıýanniń 10 myńyn ortalyq úkimet (Beıjiń), 10 myńyn ishkeridegi Nankın ólkesi, 15 myńyn ShUAR, 9 myńyn ózimizdiń halyq úkimeti berdi. Az-kem jetpegenine bankten qaryzǵa aldyq. Bizde ondaı qaryzdyń ústemesin úkimet óz moınyna alǵan» deıdi ol syńǵyrlap turǵan bólmelerin, saýna, monshasyn, aýlasyn tanystyryp júrip.
«Mynandaı úıdiń tóńiregine qora-qopsy salý obal-aý!» degen oımen «Ne sharýamen aınalysasyz?» deımiz ǵoı baıaǵy. «Malymyz, egindik jerimiz bar. Bizdiń elde malmen adam jaqyn turmaý kerek degen saıasat bar. Myna úı sonyń dáleli. Qora-jaıymyz syrtta. Baryp, kelý jaǵy qaltqysyz uıymdastyrylǵan. Azamatym óriste bolar. Maldy qoralap, keshkisin muntazdaı bolyp keledi» deıdi Almagúl jyly jymıyp. Shynynda tal, teregi syńsyp ósken, kósheleri taza «Baǵban» aýylynyń atyna zaty saı-aq.
34 myń qoı, 2 myń jylqy, sıyr ósirip otyrǵan tyń jerden irge tikken «Jańajer» aýyly da qala taqylettes. 501 tútinge laıyqtalǵan aýyl qurylysy 2009 jyl bastalyp, 2010 jyly 252 úı bitip, turǵyndar jaıǵasypty. Mundaǵy qarjy máselesiniń sheshilýi de «Baǵbandaǵydaı» túıindelgen. Mysaly, 101 sharshy metr úı 113 myń ıýandy quraıdy. «Bul bastamanyń túpki maqsaty malshylardy shubyryp kóship júrýden qutqarý, halyqtyń kezinde jaǵdaıyna qaraı salǵan baspanalaryn ýaqyt talabyna saı jańartyp, jer silkinisine berik úımen jańartý. Mezgilsiz bolatyn tabıǵat apattarynan osyndaı úıler arqyly jurtty qıyndyqtan qutqarý. Buǵan qosa partııa belgilep bergen 20 jyl ishinde adamdar arasyndaǵy alshaqtyqty joıý, artta qalýshylyqty boldyrmaý, ıaǵnı halyq turmysyn osylaısha ońaltý, ómir súrý saltyn jetildirý. Ásirese, úlkender men balalardyń qysy-jazy kóshke erip júrýine jol bermeý. О́tken jyly 249 úıdiń qurylysyn bastaǵan edik. Báriniń de keregesi kóterilip, shatyry jabyldy. Endi árleý jumystary qolǵa alynady. Ol bitken soń bul aýyldyń máselesi tolyq sheshildi deımiz. Barlyq úı gazben, jyly sýmen qamtylyp, qaladaǵydaı kún keshedi. Aýylda emhana, aýrýhana, balabaqsha, mektep – bári jumys istep tur. Ony birinshi kezekte ázirlep qoıǵan edik. Malshylar tórt maýsymdyq jaıylymda jeńil kóshpen júredi. Aýylǵa kelip-ketýi jan-jaqty oılastyrylǵan», deıdi «Jańaaýyl» ákiminiń orynbasary Á.Jumahan. Adam dárigeri, maldy emdeıtin mamandar, malshylarmen bir sapta júredi eken. Vaksına tegin, malshy bir jyl ishinde mal basyna 20 tıyn ǵana tóleıdi. Bul mal mamany kóliginiń janarmaıyn óteý úshin ǵana. Ákimniń orynbasary taǵy mynandaı derekti alǵa tartty. Ol otyryqshyldyqqa aınalǵan malshylar arasyndaǵy jumyssyzdyqty joıýdyń tómendegideı tásili edi. Qalaǵan kásipke qol jetkizý úshin mamandyqtar boıynsha oqý uıymdastyrylady. Onda tamaq, jataqhana tegin. Buǵan qosa kún saıyn júrip-turýyna 15 ıýan beriledi. 3 aı, 6 aı oqyp kásip alǵandardy jumysqa ornalastyrý da aldyn ala josparlanyp qoıǵan. Taǵy bir túıindi sheshim, joǵary oqý ornyn bitirip kelip, mekemeden jumys shyqpaǵan jaǵdaıda qyzmetke turǵansha násip bolar kásippen aınalys dep 50-60 myń ıýan paıyzsyz qarjy beredi eken. Sony dóńgelentip áketip, kásipker bolyp ketkender de kóp. Qaı jaǵynan kelseńiz de bizde tutyný arzan. Barlyq kıim-keshekti, ishetin asty ózimiz óndiremiz. Úlken-kishimiz joqtan bar jasaýǵa umtylamyz. Bos júrý, jón-josyqsyz aqsha shashý bizge jat qylyq, deıdi ol. Zeınetaqy boıynsha uqqanymyz, erler 60-ta, áıelder 50-de demalysqa shyǵady. Qarapaıym adamdarmen syr bóliskende 1100 ıýanmen zeınetke shyǵyp, keıin óse kele, 2 myńǵa jetkenin bildik.
Tekes aýdanynyń ortalyǵynan biraz jerde jatqan Shıliózek aýylynda bolyp, turǵyndardyń jaǵdaıymen de jan-jaqty tanystyq. Bul aýyl da mal ósirýmen aınalysady eken. Mysaly, Qydyráli degen azamattyń júzden asa qoıy, 25 sıyry bar kórinedi. Al aýyl boıynsha 20 myń qoı-eshki ósirip otyr eken. Árkim ózi jalǵa alǵan jerdi qorshap alyp, sony kútedi. Eger sol jerdiń tozyp ketýine jol bermeı, kózdiń qarashyǵyndaı kútseń, ár gektaryna 60 ıýannan syıaqy tóleıdi. Kúte almasań, salar aıyppul da az emes. Qydyráli ózine tıesili 160 gektar jerdiń ár gektaryna jaıylym aqy úshin 120 ıýan tóleıtinin aıtyp, mal dárigerleri minsiz qyzmet etetinin, qajet dári-dármektiń tegin ekenin alǵa tartty. Aýyl ákimi B.Shaımerdenniń aıtýynsha, aýyldaǵy malshy qaýymdy otyryqtandyrý maqsatynda 138 jańa úıdiń salynǵanyn, oǵan ártúrli deńgeıdegi úkimet organdary kómek bergenin, ár azamat densaýlyǵyn saqtandyrýǵa jyl saıyn 30 ıýan tóleıtinin, aýdan kólemindegi aýrýhanaǵa jatsa 70 paıyzyn úkimet moınyna alatynyn, al ózderi turyp jatqan jerdegi emhanalarǵa emdeletin bolsa 90 paıyz tegin em qabyldaıtynyn eske saldy. Eger densaýlyǵy jaqsy bolsa, jyl saıynǵy saqtandyrýǵa quıǵan 30 ıýany jınala beretinin, turmysy tómen aýyl turǵyndarynyń 40 paıyzyna kómektesip otyrǵanyn, múgedek ne asyraýshysynan aıyrylǵan 50 otbasy tikeleı memlekettiń qamqorlyǵynda turǵanyn jetkizdi.
Kileń qazaq turatyn aýyldaǵy qandastarymyzben sóıleskende, olar ózderine sońǵy kezderi jasalyp jatqan qamqorlyqqa dán rıza ekendikterin aıtady. Sonymen birge, táýelsizdigin alǵan atajurtyna degen iltıpatyn da, keı tusta saǵynyshyn da jasyra almaıdy. Razaq degen azamat eńseli úıin, aýlasy tolǵan tehnıkasyn, óristegi malyn mereı tutqanmen, atamekenge jeter jer qaıdan bolsyn degen sezimin irkip qalmady. Baýyrlarymyz irgeles eki memleketke tynyshtyq tilep, birlikte bolsa eken deıdi. О́zderiniń eshqaıdan aýyp kelmegenin, sol jerde san ǵasyrlar boıy ata-babalary meken etkenin, endi ol kúnderdiń alys qalyp, ózderi ómir súrip otyrǵan Otanynyń janashyrlyǵyna rızalyqtaryn bildirip, az ulttarǵa jasalyp jatqan jaqsylyqty joǵary baǵalaıdy. Eshqandaı qıyndyqtary joqtyǵyn, alalaýdyń bolmaıtynyn, ulttyq rýhanı qundylyqtardy damytýǵa shek qoıylmaıtynyn, oqımyn degen jasqa joldyń ashyq ekenin aıtady. Balalarynyń bilim alýy týraly surastyrǵanda uqqanymyz, bastaýysh synypta óz ana tilderinde bilim alatynyn, qytaı tili qosymsha oqytylatynyn, odan keıingi synyptarda negizgi pánder qytaı tilinde júretinin, ata-ana tilep jatsa óz tilinde oqýǵa jaǵdaı jasalatynyn, biraq bolashaq úshin memlekettik tilde oqý qajettigin alǵa tartady. 9 synypqa deıin bári tegin. Eger odan ári oqýdy jalǵastyrsań, shamaly aqy tóleısiń, al turmysy orta otbasylarynyń talantty balalaryn memleket óz qamqorlyǵyna alǵan.
Sapardan kóńilge túıgenderimiz osylar boldy. Eń bastysy halyq pen bıliktiń arasy jaqyndap, eldik isti bitirýde uıymshyl eken. Aýyldy jer de, qala da qyzý tirlik ústinde. Kónekózderdiń aıtýynsha, bir kezderi jaldanatyn jumyssyzdar az bolmasa, qazir utqyr uıymdastyrýdyń nátıjesinde jurtty jumyspen qamtamasyz etý, aýyl men qalany jaqyndastyrý óz jemisin bere bastapty.
Súleımen MÁMET.
Astana – Úrimji – Qulja – Astana.