Ekinshi Dúnıejúzilik soǵysta nemis fashısterinen Máskeýdi qorǵaǵan qazaqstandyq panfılovshylar dıvızııasynyń 28 jaýyngeriniń janqııarlyq erligin joqqa shyǵarýshylarǵa aqyrǵy ret ári aıaýsyz toıtarys berildi. Máskeýden shyqqan «búlikti» Máskeýdiń ózi basty! Sonymen úsh jylǵy sozylǵan «myltyqsyz maıdannyń» aqyrǵy núktesi qoıyldy. Esterińizde bolsa, 2015 jyldyń maýsymynda Reseı memlekettik arhıviniń dırektory Sergeı Mıronenko KSRO Áskerı bas prokýrorynyń bir kezdegi anyqtama-baıandamasyna súıenip, tarıhta 28 panfılovshy degenderdiń bolmaǵany, ol Krıvıskıı degen áskerı jýrnalıstiń ańyz áńgimesi ǵana dep aıdy aspanǵa shyǵarǵan edi. Birneshe urpaq ókiliniń qulaǵyna sińgen kózsiz erliktiń oıdan shyǵarylǵany týraly «tyń derekti» memarhıv dırektory Álemdik orys baspasóziniń kongresinde jarııa etken. Sodan ne kerek, Reseı áskerı-tarıhı qoǵamy úsh jylǵa jýyq arhıvterdi arpalysyp júrip aqtaryp, tirnektep jınaǵan eńbegin aqyry jarııa etti. Burnaǵy kúni RF Mádenıet mınıstri Vladımır Medınskıı «Smersh»-tiń tańbasy basylǵan qujattyń qupııasyn ashty. Bul ózi Ekinshi Dúnıejúzilik soǵystyń tarıhyndaǵy naǵyz sensasııalyq oqıǵaǵa aınaldy. Osyǵan oraı áskerı ǵylymdar doktory, professor, Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qaıratkeri, polkovnık Kım SERIKBAEVPEN áńgimelesken edik.
– Kım Serikbaıuly, Máskeýdi keýdesin tosyp qorǵaǵan saıası jetekshi Klochkovtyń «Otanymyz keń-baıtaq, biraq, sheginerge jol joq! Artymyzda – Máskeý!» degen jadymyzǵa sińgen jalyndy sol bir sózi endi bolmaǵanda joqqa shyǵýǵa shaq qalǵan edi...
– Tipti, másele sol Klochkovtyń sózinde de emes! Qatardaǵy jaýyngerden polk komandırine deıin barlyq satydan ótken kásibı komandır ári áskerı tarıhtyń birshama bilgirimin dep sanaıtyn men úshin – sebep-saldarsyz aıtylǵan ári óte laýazymdy adamnyń mártebeli jıynda barshaǵa arnap jaıyp salǵan sol sózi janyma qatty batyp júrgen jaıy bar edi. Aqıqat adastyrmaıdy eken! Tarıhı shyndyq jeńdi! Reseı mınıstriniń «Smersh» qujatynan taýyp baspasózde jarııalaǵan úsh baǵyttaǵy qupııasy ádildiktiń aq týyn kóterdi. Laýazymdy azamattyń bar jaýapkershilikti moınyna ala otyryp «saıası jetekshi Klochkov basqarǵan 28 panfılovshy-gvardııashylar 1941 jylǵy 16 qarashada Dýbosekovo razezinde qaıtalanbas jankeshti erlik kórsetken. Bar qujat qolymyzda» deýi janyma shýaq berip, tereń bir tynys aldym. Soǵysta jaqynyn joǵaltqan azamattardyń urpaǵynyń rýhy kóterilip qaldy. Qazaqsha aıtqanda 28 panfılovshy batyrdyń, Panfılovtyń, Momyshulynyń arýaǵy bir aýnap tústi. Saıası-áskerı kórsoqyrlyqqa osylaısha tyıym salyndy.
– «Smersh» («Shpıondarǵa – ólim!») tobynyń soǵys jyldaryndaǵy aıaýsyz qareketteri týraly habardarmyz. Deı turǵanmen Máskeýdi janyn qıyp qorǵaǵan qazaqstandyq dıvızııanyń erligin osynshama jyl qursaýlap, sonshalyqty qupııalaýǵa ne sebep?
– Soǵys bolǵan soń onyń qupııalyq qujaty bolatyny bar. «Qupııa» dep tańba salynǵan ondaı qujattar belgili bir jyldar ótken soń jarııa bolyp jatady, máselen 50 jyldan soń. Al endi «Smersh» qujattary «О́te qupııa» dep tańbalanady. Ol qujattardyń birqatary, kerek deseńiz, máńgilikke ashylmaıdy, bildińiz be?! Áskerı-soǵys talaptary sondaı.
– Bul dúrligip basylýdyń astarynda Reseıdegi qazirgi oryn alyp otyrǵan saıası-ekonomıkalyq, áleýmettik ahýal daǵdarysy, túptep kelgende saıası tartystyń yqpaly joq dep oılaýymyzǵa negiz bar ma?
– Keshirińiz, bul jerde eshqandaı da saıası tartys joq. Mıronenko syndy soǵystyń, Otan úshin janpıda etýdiń mánin jete túsinbeı jeke kózqarasyn memlekettik deńgeıge teńeıtinderge soqqy berildi. Mınıstr Medınskıı shynjyrlanǵan qujattyń qupııasy retinde saqtalǵan maıdan shebiniń shemasyn, 1075-shi gvardııalyq atqyshtar polkine qarasty batalonnyń aǵa komıssary, qandasymyz Ahmetjan Muqamedııarovtyń jazbalaryn da jarııa etti. Dýbosekovo, Shırıaevo, Petelıno eldi mekenderindegi naǵyz qandy shaıqastyń jaı-japsary sonda. Aqyrǵy demi qalǵansha aıqasqan arystardyń shalajansar denesin shynjyr tabandy jaý tankileri taptap ótken. Mınıstr Medınskııdiń «bul qujat tarıhta 28-diń erligi biz oılaǵannan da zor ekenin dáleldeıdi» deýi de tegin emes.
– Sol panfılovshylar dıvızııasy Máskeýdi qorǵaý barysynda álem tarıhshylary jazǵandaı – «qandy qyrǵyn qazanynda» qanshama qandastarymyz alǵashqy leppen iz-túzsiz ketti emes pe? Eske alýdyń ózi óte aýyr!
– Ras. Qanshama beıkúná bozdaqtarymyzdan aıyryldyq. Árıne, qazaqtarmen qatar ózge ult ókilderi de sheıit boldy. Dańqty Baýyrjan Momyshulynyń estelikterin bir qaıtalap oqyp shyǵyńyzshy... Nemese ol týraly jazylǵan Aleksandr Bektiń «Volokalam tasjoly», kózińiz kóp nársege jetedi. Árıne, aıtqanǵa jeńil. Máselen soǵys jaǵdaıynda dıvızııanyń baqylaýda ustaıtyn maıdan shebi 15 ári ketse 20 shaqyrymdy alýy tıis. Al general Panfılovtyń dıvızııasy kemeńger qolbasshylyǵynyń arqasynda 60 shaqyrym endikti alyp jatty. О́ıtkeni ol Baýkeńdeı er týǵan azamattaryna, komandırine sendi. Buǵan deıin Qyzyl Armııa tek qana «Bizdiń bronepoıyz – tek qana alǵa!» degen uranmen shaıqasqan. О́ziń aıtqandaı, qan-josa bolyp qyrylyp qaldyq, al ne boldyq? General Panfılov bizdiń Baýyrjanymyzdy áskerı taktıkasy úshin keremet baǵalaǵan. О́ıtkeni batalon komandıri Momyshuly álgi qyzylarmııalyq qasań urandy-taktıkany osy Máskeý túbinde túbirimen ózgertti. Soǵysta qajetti jerinde aılamen sheginýge de bolatynyn dáleldep, bes ret qorshaýda qalyp, bes ret onyń byt-shytyn shyǵaryp buzyp shyqty. Munyń bári de álgi aıtqan 60 shaqyrymdyq maıdan shebinde bolǵan jaýyngerlik oqıǵa. Sondyqtan da Panfılov – Momyshuly – 28 panfılovshy batyrlar ajyramas bir uǵym! О́te úlken tarıh! Bul úsheýiniń qaı-qaısysyna til tıgizý – uly shaıqasta Máskeýdi qorǵaýdy joqqa shyǵarý.
– 1941 jyldyń 5 jeltoqsany tarıhta Keńes áskerleriniń fashıstik armııaǵa jappaı qarsy shabýylǵa shyqqan kúni dep atalady.
– Bile bilseńiz, sol kúni bári Máskeýdi qorǵaýdan bastalǵan. Sodan ol jappaı maıdan shepterine ulasqan. Búgin sol aıtýly kúnge 77 jyl tolyp otyr. Aıtpaqshy,1991 jyly 5 jeltoqsanda Almatydaǵy baýyrjanshylar mektebiniń aldyna oqý ornynyń basshysy retinde Baýyrjan Momyshulynyń bıýstin ornalastyrýymnyń sebebi de sonda! 1991 jyly!.. Keshe ǵana Máskeýden jetken sensasııalyq jańalyqtyń qarsańynda – Reseıdiń Almatyda jańadan taǵaıyndalǵan Bas konsýly Evgenıı Bobrovtyń qolqalaýymen ardagerlerdi bastap, 28 panfılovshylar saıabaǵyna baryp, taǵzym ettik, Máńgi alaý basyna gúldeste qoıdyq.
Erlik eshqashan umytylmaıdy, shyraǵym. Bile bilseń, Máskeýdegi Kreml qabyrǵasyndaǵy Belgisiz soldattyń zıratyna topyraq sol Dýbosekovodan aparylǵan. Ol bálkim, qazaq shyǵar, bálkim, orys... másele onda emes. Aqıqattan attamaǵan jón. Janymyz kúıip júrgen oqıǵa edi, oń sheshimin tapty, halyqtyq qundylyqtar qaıta jańǵyrdy.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»
SÝRETTE: áskerı ǵylymdar doktory, professor, polkovnık Kım Serikbaev pen Reseıdiń Almatydaǵy Bas konsýly Evgenıı Bobrov 28
panfılovshylar saıabaǵynda.
Sýretti túsirgen Nurmanbet QIZATULY
ALMATY