Alty jyldan beri Almatyǵa joly túspeı júrgen dosym aıaq astynan keletin bolyp qaldy. Úı-ishimizben qýanyp, meıman dalaǵa kelgendeı bolmasyn dep, qonaq kútýge daıyndala bastadyq. Kompıýter qushaqtap otyrǵanda umyt bola bastaǵan as mázirlerin eske túsirip, kýlınarııaǵa júgirip ketpeı, eski dosymdy erekshe kútip alýǵa kiristim. Onyń da óz jóni bar edi. Bir jaǵy, ómirde joly bolmaı, óz adamyna jolyqpaı, túrli qyrsyqqa tap bolyp, qamyǵyp júrgen qurbynyń kóńili kóterilsin degen nıet qoı bizdiki.
Alty jyldan beri Almatyǵa joly túspeı júrgen dosym aıaq astynan keletin bolyp qaldy. Úı-ishimizben qýanyp, meıman dalaǵa kelgendeı bolmasyn dep, qonaq kútýge daıyndala bastadyq. Kompıýter qushaqtap otyrǵanda umyt bola bastaǵan as mázirlerin eske túsirip, kýlınarııaǵa júgirip ketpeı, eski dosymdy erekshe kútip alýǵa kiristim. Onyń da óz jóni bar edi. Bir jaǵy, ómirde joly bolmaı, óz adamyna jolyqpaı, túrli qyrsyqqa tap bolyp, qamyǵyp júrgen qurbynyń kóńili kóterilsin degen nıet qoı bizdiki.
Aıtqan kúni aıdaı sulý kelinshek úıimizdiń esigin ashty. Kenep qap kıgizip qoısań da kórki kemip qalmaıtyn qurbym burynǵydan da ádemilene túsken. Basynda qandaı qasiret bolsa da synyn ketirmeı, syryn da alǵyzbaı júretin jannyń syrtqy kelbetine tánti bolyp, hal-jaǵdaı surasyp jatyrmyz. Qonaǵymyz anaý-mynaý emes, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty. Elimizdegi eń iri medısınalyq ortalyqtyń birinde bólim basqarady. Shaı da ishildi, et te jelindi. Stýdent kezimizde jasaıtyn «Tasbaqa» degen tortty da jep aldyq. Baıaǵyda da kóp sóıleı bermeıtin qurbym keshke qaraı sharshadym dep bárimizden buryn jatyp qaldy da, bul kúni áńgime-dúken bolǵan joq.
Tyraıyp uıyqtap jatqan bárimizdi tańerteń qonaqtyń ózi oıatty.
– Qaıta qurý bolyp, Keńes Odaǵy qulap, táýelsizdik kelip, dúnıe tóńkerilip jatsa da ózgermepsińder, – dep álimsaqtan keshke jatpaıtynymyzdy, tańerteń turmaıtynymyzdy qaljyńmen bolsa da betimizge basyp jatyr.
Ádettegideı úıdegiler shaılaryn shala iship, dastarqannan yǵysyp ketti. Qurbym ekeýmiz ońasha qaldyq.
– Senbi-jeksenbige qaraı Almatyǵa ádeıi keldim. Bir sharýa bar. Sen qalany jaqsy bilesiń, Saıran avtovokzaly jaǵynda bir emshi bar eken. Meni soǵan aparshy, – dedi ol.
– Emshi-domshyny neǵylasyń? Dárigerler de kóripkelderge senedi eken-aý?!
– Dárigerler túgili, ol kisige Astanadaǵy depýtattar da barady deıdi.
– Qoıshy, meni emes, emshi izdep keldim deseńshi, – dep tosyn usynysqa tań qaldym.
Osydan keıin qurbym jańaǵy emshiniń keremettigin aıtyp, áýlıeligin aıǵaqtaıtyn birneshe mysal keltirgende avtovokzal jaqqa barýǵa ońaı kóne saldym.
– Barsaq, baraıyq. Depýtattar da aqymaq emes shyǵar, – dep ekeýmiz emshini izdep jolǵa shyqtyq.
Suraı-suraı álgi jekemenshik jer úıdi de taptyq-aý. Esiktiń aldynda turǵan eski qumǵanǵa qarap, bala kezimde apamnyń dáret alatyny esime tústi. Megapolıs qaladan birden mıstıkalyq álemge aýysyp ketken sııaqtymyz.
Qurbymnyń meni erte oıatqanynda da mán bar eken. Munda tań azannan kelip, kezek almasań kisi qaptap ketetin kórinedi. Elden buryn jettik degenniń ózinde aldymyzdy 5-6 adam orady.
Eńkeıip kiretin tapal tam úsh bólmeden turady. Kire berisinde jurttyń syrtqy kıimderi tur. Ortańǵy bólmege engende tórge qarap, esikke syrtyn berip otyrǵan emshini kórdik. Qubylaǵa qarap otyrǵany shyǵar degen oı keldi. Etjeńdi er adam eken. Qýys bólmede aq kıingen birneshe kómekshi áıel otyr.
Jerge qabattap kıizder tóselip, aınalasyna qytaı matasynan tigilgen kórpesheler jaıylǵan. Emshiniń aldyna kelgender birinen keıin biri tizerlep, óz kezekterin kútip otyr. Kishkentaı nárestesi bar kelinshek aldymen kórinetin boldy. Onyń balasynyń da óziniń de kıimi tym jupyny, naǵyz sıntetıka. Aýyra beretinin, balasynyń da keselden kóz ashpaıtynyn aıtady. Emshi erkek anany-mynany surastyryp otyr.
– Túrkistanǵa barý kerek. Jolyń ashylady. Árýaqtarǵa Quran baǵyshtaý…
Emshiniń beti narttaı qyzyl eken. Qaı jerden kórdim? Iá, qaı jerden? Esime túsire alsamshy. О́stip óz oıymmen ózim álek bolyp otyrǵanda, úlken apanyń da kezegi keldi.
– Apa-aý, 1998 jyly úıińde erekshe bir oqıǵa bolypty ǵoı? Sony aıtyńyz.
– Qaıdam, ol jyly eshteńe bolǵan joq.
– Esińizge túsirińiz. Boldy ǵoı, á?
– Shal da aman, men de aman, bala-shaǵa úıde. Áı, eshteńe bolǵan joq.
– 2002 jyly boldy ǵoı.
– 2002 jyly?
– Iá!
– 2002 jyly nemeremiz týǵan.
– Eshteńe bolǵan joq deısiz? Boldy ǵoı. Jurt bir perzentke zar bolyp júrgende, eshteńe bolǵan joq deısiz.
– Nege keldińiz?
– Jerge kirgir bir balam ishimdikke úıir. Sony qaıtsek eken dep, shaqshadaı basymyz sharadaı boldy. Jumysy joq, qatyn turmaıdy. Ishpese adam sııaqty. Al tatyp alsa…
– Ol balanyń sýreti ózińizde dep tur myna shashylǵan qumalaq.
– Oı, Qudaıdyń qudireti! О́zimde-ózimde, – dep apamyz jempiriniń qaltasynan sheti qyltıyp shyǵyp turǵan fotony emshige berdi.
– Túrkistanǵa jol tartyp tur. Sonda barsańyz balańyzdyń joly ashylady. Araǵyn da qoıady. Qasıetti jerge barý kerek.
– Araǵyn tııatyn bolsa Túrkistan túgili jerdiń túbine aparatyn edik. О́zim de osyny oılap júr edim. Barady-barady, – dep kemseńdegen kempirge emshi shetke ysyrylyńyz dep belgi berdi.
Emshiniń kómekshileri bul apamyzǵa da jańaǵy kelinshekke bergen jarty bet qaǵazdy, bir qoıdyń aqshasyn ákelý kerektigin túsindirip jatyr. Qaǵazda ne jazylǵan eken dep oıladym.
Myna bir jigittiń «qaıǵysy» tipti qalyń eken. Ana jyly ne boldy, myna jyly ne boldy degen tergeýge ol da tústi. Kóripkel keıde bir nárseniń ústine «dóp» tússe, jigit aǵasy odan beter oǵan óńmeńdeı túsedi.
Almatyda da osyndaı eski úı, kóne kıizder bar eken-aý. Qabyrǵaǵa úsh bıdiń sýreti ilinipti. Nege úsh bı? Tórde Mekke Mádınedegi qaǵbanyń sýreti bar jaınamaz kózge shalynady. Astynda tesigi bar sadaqa aqsha salatyn jáshik tur.
– Aıtyńyzshy, sonymen máshınem ózim aıtqan baǵaǵa óte me?
– Mashınanyń tehpasporty bar ma?
– Bar-bar, barlyq qujaty qolymda.
– Ákel, dem salaıyn. Ary ketse myna mashınań 5-6 myń dollarǵa ketedi, – dedi beti narttaı etjeńdi emshi kóliktiń qujatta kórsetilgen jylyna qarap.
– Soǵan da shúkir, tórt ret soǵylǵan mashına bul.
Rıza bolǵan jigit bútin myń teńgeni kóripkeldiń aldyna tastap, qunjyńdap shyǵyp ketti. Túrkistanǵa barmaıtyn boldy.
Tizerlep bala kezimizde ǵana otyrǵan bolarmyz. Birese shókelep, birese jambastap ábden ábigerge túse bastadym. Kıizdiń asty da tegis emes, oıqy-shoıqy eken. Aıaǵym uıyǵaly qashan. Bir kezde bizdiń de kezek jetti-aý. Emshi sulý kelinshektiń muńdy kózine tesireıe qarap:
– Sońǵy kezde kóp jylap júr ekensiń, – dedi.
Qurbymnyń jáýdir kózi áp-sátte sýlanyp shyǵa keldi. Tórt qubylasy saı adamnyń emshide ne isi bar? Árıne, bul meniń ishki oıym.
– Osydan úsh jyl buryn basyńa úlken is túsipti.
Ol únsiz qalpynda maquldaǵanyn, bolmasa olaı bolmaǵanyn bildirmeı otyra berdi. Oılanyp ketse kerek.
– Qyzmetiń de bar, jumysyń da jaqsy, – dedi emshi sánimen kıingen qurbymdy bastan-aıaq sholyp.
– Sen sııaqty sulý, qyzmetker qyzdar kúıeý tappaı sorlaıdy ǵoı. Jumys-jumys dep otyryp qalypsyń.
– Joq, aǵa, eldiń aldymen turmys qurǵam.
– E-e-e, ne aıǵa, ne baıǵa deseńshi… Aı kerek pe, baı kerek pe?
– Baı degenińizdi bildim, aı degenińizdi túsinbedim?
– Mánsap, karera!
Men kúlip jiberdim. Etjeńdi emshi maǵan ejireıe qarady.
– Joq aǵa men mansap qýyp júrgen adam emespin, – dep joǵary bilimdi qurbym óziniń arnaıy kelgen josparyn túgel júzege asyrýǵa kiristi. Suraqtaryn qoıyp jatyr. Men ózime tanys eski «áýenderden» ishim pysa bastady.
– Túrkistanǵa barsań – isińniń bári ońǵa basady. Saǵan kóz tıgen, jumysyńda kúndeıtinder de kóp.
– О́zim de nıet qylyp júrgem. Bir sát syrtqa shyǵyp sergip, arýaqty ata-babalarymyzǵa Quran oqytsam ba dep oılaǵam…
Jurttyń qolyna tıgen jarty bet qaǵaz meniń dosyma da buıyrdy. Ne jazylǵan eken?
– Jaqyndańyz dep emshi maǵan da ıshara bildirdi. Tizerlep alǵa qaraı jyljydym. Qaıdan kórdim osy qyzyl bet kisini?
– 1996 jyly ómirińizde ne boldy?
Iá, ne bolyp edi? О́mirimniń máni bolǵan, ózim armandaǵan «Egemen Qazaqstanǵa» jumysqa qabyldanǵanym mıyma sap ete qaldy.
– Jumysqa turdym.
– 1999 jyly ne boldy?
Ne bolǵanyn esime túsire alsamshy.
– 2007 jyly ne bolyp edi?
– Tiri adam bolǵan soń, áıteýir jyl boıynda birdeńe bolady ǵoı. Bir qıyndyq bolǵan sol jyly.
– Jumystan shyǵyp qalǵansyz sol kezde.
– 1996 jyly turǵan jumysymnan shyqqan joqpyn. Áli sol jerde eńbek etip jatyrmyn.
Qysqasy, emshi ekeýmizdiń aramyzda kóńilge qonatyn dıalog ornaı qoımady. Qıtyǵyp, qabyldamaı otyrǵanymdy ol sezdi.
– Jaraıdy, aǵasy. Bala kúnimizde bir nárseden seskenip, qorqyp qalsaq ájem tóbemizdegi ydysqa qorǵasyn eritip quıyp, «qoryqtyq» degen yrym jasaıtyn. Sony jasaı alasyz ba? – dedim.
– Jasaýǵa bolady. Oǵan qazir kerosın bitip tur. Seni alastaý kerek, boıyńda zııankester bar. Ana bólmege bar, dep emshi meni aq kıimdi kómekshilerine jiberdi.
Adamdar áli de kelip jatyr.
Bir kezde qabyrǵasy qısaıǵan, tóbesi tapal eski úıden de shyqtyq-aý. Almaty jarqyrap tur. Kún sáske bolyp qalypty. Zamanaýı záýlim úılerdiń sıqyn osyndaı eski úıler ketirip tur.
– Jańaǵy Túrkistanǵa baratyn qaǵazyńdy bershi!
– Aıyna eki ret adamdar jınalǵanda Túrkistanǵa aq jolǵa shyǵady eken.
– Mynaý týrıstik bıznestiń baryp-turǵan jetilgen túri ǵoı.
– Shynynda da!
Qudaıym-aý, myna tizimde ne joq deısiz?! 1 kılá kepken órik, 1 kılá kepken meıiz, 1 kılá kúrish, 1 kılá qant… dep kete beredi. Jańǵaǵy bar, baly bar degendeı, tizim sońy sabyn jáne ydys jýatyn «Fairý» degen suıyqtyqpen aıaqtalady. Jáne bir qoıdyń aqshasy.
– Osynyń bárin Túrkistanda iship-jeısińder me?
– Jol júretin kezde jańaǵy kelinshekterge ótkizý kerek eken…
Bul tizimdegi taǵamnyń keı túrin kezek basyndaǵy balaly kelinshek ne túsinde kóredi, ne toıda ǵana jeıdi.
Sol sátte barlyq kezde aqyldy bolyp kóringen dosym da, emshi aldynda basy ızeńdep otyrǵan qandastarym da aqymaqtyń aqymaǵy bolyp kórindi. Alaıda, adam-pende qaı jetiskennen emshi-kóripkel jaǵalaıdy. Tyǵyryqqa tirelip, ábden toryqqan adamdar ǵana keıde osylaı tal qarmanbaq…
– Qurmetti, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty, sizge psıhologqa barý kerek, – deımin kúlip.
Jýyrda narttaı qyzyl emshini ózge yqsham aýdannan kezdeısoq jolyqtyrdym. Betime baǵjııa qarady, meni qaıdan kórgenin esine túsire almaı tur. Sol jaqta azyq-túlik satatyn dúkeni bar eken. Emshini qaıdan kórgenim endi esime tústi-aý…
Aınash ESALI.
ALMATY.