Halqyn sheksiz súıgen tulǵa

«Memlekettik týdyń avtory boldyńyz degen habardy estigende qandaı sezimge bólendińiz? Osy sát týraly óz aýzyńyzdan estigimiz kelip tur» dep suraǵan tilshiniń saýalyna Sháken aǵa: «Eń aldymen Parlament bekitken týdyń osy úlgisi halqymyzǵa unaı ma eken, halqymyzdyń tańdaýyna, talǵamyna sáıkes kele me eken degen qobaljý sezimi basym boldy. Boıymdy bir túrli qorqynysh sezimi bılegendeı kúı keshtim», dep jaýap beripti.

Elbasymyz Nursultan Ábishuly­nyń: «...Sháken Ońlasynuly ju­mys­taryn negizinen patrıottyq tur­ǵy­da jazdy, onyń Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń Memlekettik týynyń av­tory bolýy – týma talantymen qa­tar Otanyn sheksiz súıgendigi dep bi­lemiz» degen sózi Sháken aǵanyń sol qo­baljýyn seıiltip, tolqyǵan júre­gine taǵat taptyrǵandaı dep túsinemin.

Memlekettik týdyń avtory bolý – sýret­shi qabiletiniń moıyndalýy. Bul azamattyń arman-oıynyń halyqpen birge, halyqtyń armanymen tereńnen úndeskendigi. Memlekettik týdy be­kitý­ge arnalǵan baıqaýǵa TMD el­de­ri­nen, Germanııa, Túrkııa, Mońǵo­lııa­dan júzdegen qylqalam sheberi óz nusqalaryn joldaǵan. Jalpy 1200-den asa jumys synǵa túsipti. Solar­dyń arasynan qara úzip, kóptiń kóńilinen shyǵatyndaı baıraq salý ekiniń biriniń mańdaıyna jazylmaǵan baq bolsa kerek. 

Mundaı jeńis ońaıdan-ońaı kele salmaıdy. Onyń artynda tereń iz­de­nis, batyl sheshimder, erekshe daryn men kúsh-qýat jatyr. 

Ár jobanyń óz ıdeıasy, óz fılosofııasy bar. Sh.Nııazbekov týdyń tórt beınesi (kók aspan, kún, qyran, oıý-órnek) arqyly ǵana halyqtyń arman-maq­satyn rámizimizge syıdyrdy, halyq­qa syılady. Tý – eldiń ótkeni men er­teńi. Mınımalızm stıliniń eń jar­qyn kórinisi bizdiń kók baıraǵymyz boldy.

Bizdiń Memlekettik tý 1992 jyldyń 4 maýsymynda bekitildi. Sodan beri Jer sharyn aınalyp, barlyq jer­ge óz shýaǵyn shashyp keledi, Birik­ken Ulttar Uıymy ǵımaratynda ózi­ne laıyqty ornyn aldy. Bizdiń týy­myzǵa talaı el tamsana qarap súı­si­nedi. «Mne nravıtsıa Vash Flag, tam Orel obnımaet Solnse» dep Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtınniń tam­sanǵany da el esinde. 

Sháken Ońlasynuly kóne Taraz ólkesinde dúnıe esigin ashqan. Kıeli jerden, tekti elden shyqqan, ómirdiń talaı qıyndyǵy men qasiretin shekken jan. Ol on jasqa tolar-tolmas kezinde ómirdiń qıyn synaǵyna tap bolady. Bir jylda anasy, ákesi, ájesi dúnıe salypty. Taǵdyrdyń mundaı aýyr qasireti oǵan óte aýyr tıdi. 

Anasy Aınagúl ónerli, ádemi daýysymen án shyrqaıtyn, kóptegen ańyz, ertegilerdi jadynda saqtaǵan asyl adam bolǵan. Ol dańqty batyr Baýyr­jan Momyshulynyń ápkesi bolyp keledi. Baýkeń oılamaǵan jerde jol ústinde Sháken aǵany ushy­ra­typ qalyp, 200 som aqsha berip, Lenıngradqa oqýǵa shyǵaryp salǵany bar. Shákeńniń boıyndaǵy jaýapkershilik, batyldyq sııaqty qasıetter osy Baýkeńnen de juqqandaı kórinedi.

Sháken orta mektepti bitirgen soń Le­nıngradtaǵy sýret ýchılıshesine tústi, odan keıin V.I.Mýhına atyn­da­ǵy Lenıngradtyń sýret ınstıtý­tyn bitirdi. Sol kezde Ermıtaj, Petra­za­vodsk jáne Isakıev soborynda qaıta jón­deý jumystaryna qatysýyn óziniń ba­syna qonǵan baqyty dep sanaıtyn edi. 

Shákeń sózi az, tuıyqtaý kelgen adam bolsa da Lenıngradty keremet taza sezimge bólene otyryp, tebirene eske alýshy edi. Shákeńniń osy áńgimelerin estigende Ázilhan Nurshaıyqovtyń «Aqıqat pen ańyz» romanyndaǵy Baýyrjan Momyshulynyń Qarjy akademııasynda oqyǵan kezin eske alǵan sezimderimen sáıkes keledi. 

Sh.Nııazbekov sýretshi retinde Italııa, Fransııa sýretshilerin ustaz tutty. Biraq óziniń ulttyq tabıǵı negizderin boıynda tereń saqtady. Ábilhan Qasteevtiń esimin aıryqsha qurmetpen, ustazym dep jadynan óshirgen joq.

Sháken Ońlasynulynyń boıynda­ǵy úsh qasıeti: halqyn súıgendigi, týǵan jerine degen mahabbaty, talanty jáne onyń óte qarapaıym ári kishipeıil minezi erekshe este qalady.

Sháken aǵanyń úsh dúnıesi: Mem­lekettik tý, Almaty qalasynyń gerbi jáne Baýyrjan Momyshulynyń zırat basyndaǵy eskertkishtiń arasynda erekshe baılanys jatyr. Bul úsh dúnıeniń avtory halqyn erekshe súıgen daryn ekeni birden seziledi. Bar ynta-shyntasyn, zeıinin tógip jasaǵan shyǵarmalary áli kúnge bizben birge jasap, bar ǵumyrymyzǵa ortaq bolyp keledi. Onyń shedevrleriniń máni qarapaıymdylyq pen ulylyqtyń úndestiginde jatsa kerek. Ǵajap!..

Bıyl Sháken Ońlasynulynyń týǵanyna 80 jyl toldy. Elimizdiń qoldanystaǵy zańdaryna sáıkes dúnıeden ótken tulǵalardy resmı túrde este saqtaý sharalaryn tulǵa dúnıeden ótken soń bes jyldan keıin ǵana ótkizýge bolady. Endi Sh.Nııazbekovke kóshe, mektep ataýlaryn berýdi qolǵa ala berýimiz qajet. 

Shákeńniń ónerin qadirlep júrgen azamattar ol týraly eń aldymen «Bıblıografııalyq kórsetkishti» shyǵarý kerek deıdi. Sebebi kitaptaǵy derekter naqty bolady, ony nasıhattaý jaǵy da yńǵaıly bolar edi. 

Ekinshi dúnıe – «О́negeli ómir» serııasy boıynsha kitap shyǵarý qajet. Sh.Nııazbekovtiń ómiri jóninde derekter, týyndylarynyń ózi shashylyp ketken kórinedi. Demek, katalogyn túgendep, ol týraly derekterdi kitapqa engizbese, qundy dúnıelerdiń izinen de aıyrylyp qalýymyz múmkin. Árıne, zamannyń jańa talaptaryna saı derekti fılm qajet. Bul jaǵynan kıno salasynyń mamany Erkin Raqyshev birshama materıal jınap jatqan kórinedi. Ondaı mamandarmen de aqyldasý artyq bolmas.

Baıqap qarasaq, Sh.Nııazbekovtiń artynda ushan-teńiz shedevrler qalǵan. Ol elýden asa halyqaralyq, búkilodaqtyq jáne respýblıkalyq baı­qaýlarǵa qatysypty. 1961 jyly Chehoslovakııada «Globýs» televı­zorynyń dızaıny úshin altyn medalge ıe bolǵan eken. 1964 jyly Lenıngrad qalasynda ótken baıqaýda «Mırý – mır» plakaty úshin birinshi oryn, al 1982 jyly Almaty qalasyndaǵy Respýblıka alańyn kórkemdik turǵyda bezendirgeni úshin birinshi oryn alǵan. «Almaty qalasynyń qurmetti azamaty» belgilerin de baıqaý arqyly jeńip alǵan. Monrealdaǵy dúnıejúzilik «EKSPO-67» kórmesine de qatysqan. Onyń týyndylary elimizde, TMD elderinde jáne shetelde keńinen tanymal. Mysaly, ıntarsııa tehnıkasy boıynsha ázirlengen «Shoqan Semenov Tıan-Shanskıımen bir­ge» sýreti Sankt-Peterbýrg mýzeıinde, Máskeý mýzeıinde «Syrym Datov», «Ýrojaı-94», «Na Djaılaý», mozaıka ádisimen ázirlengen «Abaı» portreti Kıevte, «Islam Karımov» sýreti Tashkentte, «Jambyl» sýreti Ere­van­da, ıntarsııa-marketrıı ádisimen ázirlengen birshama eńbegi Úndistanda eken. 

Almaty, Jambyl, Semeı qalala­ryn­da myna sýretter eksponat retinde qoldanylyp keledi: «Qurmanǵazy», «Kóbik shashqan», «Kisen ashqan», «Isataı Taımanov», «Abaı», «Shoqan Ýálıhanov», «Muhtar Áýezov», «Baýyrjan Momyshuly», «Kazahstan – kosmıcheskaıa gavan», «Qazaqstan soldaty», «Kazahstanskıe zorı», «Hantáńiri», «Ile ózeniniń jary», «Amangeldi sarbazdarymen» jáne kóptegen basqa da sýretter. 

Sháken 1982-1986 jyldary Respýb­lıkalyq Sýretshiler odaǵyn basqardy, ol HI jáne HII shaqyrylǵan Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılandy. Bul saladaǵy onyń eńbegi ózinshe bir tóbe bolmaq. Memlekettik týdyń avtorynyń memleketimizdi damytýǵa, onyń rýhanı máselelerine qosqan úlesi týraly bilgenimiz jón-aq.

Sháken Nııazbekovtiń ónerin Mem­le­kettik týdyń, Almaty qalasy­nyń, «Almaty qalasynyń qurmetti azamaty» belgisiniń, Baýyrjan Momyshuly monýmentiniń, birneshe sýrettiń avtory retinde halyq arasynda nasıhattaý jumystary onyń 80 jyldyq mereıtoıynan bastap jańa qarqynmen nasıhattaý Memlekettik rámizder tý­raly komıssııanyń bastaýy­men tıisti dárejede júrgiziledi dep senemiz. Sebebi onyń shy­ǵarma­lary­na ásemdik uıalaǵan. Al ásem­dik F.Dostoevskııdiń sózimen aıt­saq, álemdi qutqaratyn qubylys. Ásemdikten týǵan baılyq turaqty túrde qaıtarymyn beretini de tabıǵattyń zańy. Ásemdik, mahabbat, darynǵa negizdelgen eńbek qana ımandylyqtyń káýsar bulaǵy ekeni týraly daryndardyń murasynda aıtylǵan. 

Aıtqandaı, jýyrda «CKGSMAN» kompanııasynyń ókilimen tanystyq. Olar oqýshylardyń mektep formasyna qosymsha Memlekettik týdyń tósbelgisin syılaıdy eken. Ásemdikti nasıhattap júrgen kommersııalyq fırmaǵa óte rıza boldyq. Bul da saýda-sattyq, kommersııa men bıznes salasyna ásemdikpen ázirlengen daryndardyń murasy óte qajet ekenin sezdiredi.

Oraljan JARYLQASYNULY,

«Tóle bı» qorynyń jáne «Qazaq eli» baǵdarlamasynyń úılestirýshisi

P.S. Sháken aǵanyń eńbekke degen mahabbaty, árıne onyń talantyna baılanysty. Sonymen qatar jalpy fızıkalyq damý mádenıetimen tyǵyz baılanysty bolǵany týraly da aıtýǵa bolady. Mysaly, ol Lenıngradta oqyp júrgende sport gımnastıkasymen aınalysyp, qala chempıony, «Sport sheberi» degen normatıvti de oryndaǵan eken. Sport onyń mádenıetine jaqsy áser etipti. Bul týraly da bólek baıandaýǵa bolady.