Aıgúl KEMELBAEVA: «Jazýshy izgiliktiń ıesi bolýy tıis»

Aıgúl KEMELBAEVA: «Jazýshy izgiliktiń ıesi bolýy tıis»

Sóz – qasıetti de kıeli óner. Shákárimniń “Sóz – qudaıdan shyqqan bý”, – deýi tegin emes. Ol oı-sanany ımanı qalypqa aınaldyryp, jan-dúnıemizdi nurlandyra túsedi.

“Daryn” memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty, jazýshy, kınodramatýrg Aıgúl Kemelbaeva Táńir syılaǵan sol sóz qudiretin ózinshe qasterlep, ózinshe órnekteıtin jan. Qalamgermen áńgimemiz osy bir qasterli álem jaıynda órilgen edi.

 

Sóz – qasıetti de kıeli óner. Shákárimniń “Sóz – qudaıdan shyqqan bý”, – deýi tegin emes. Ol oı-sanany ımanı qalypqa aınaldyryp, jan-dúnıemizdi nurlandyra túsedi.

“Daryn” memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty, jazýshy, kınodramatýrg Aıgúl Kemelbaeva Táńir syılaǵan sol sóz qudiretin ózinshe qasterlep, ózinshe órnekteıtin jan. Qalamgermen áńgimemiz osy bir qasterli álem jaıynda órilgen edi.

– Aıgúl apaı, Muhtar Maǵaýın óziniń “Taǵdyr jazýy” atty mıstıkalyq áńgi­me­sinde jazýshylyq bolmysty “Táńir quty” dep tanıdy. Siz qalaı paıymdar edińiz?

– “Táńir quty” degen asqaq uǵymdy kóne zamandarda jarty dúnıeni jaýlap alǵan uly patshalar ózderine telip aıtqan. Edil (Atılla) men Shyńǵyshan tárizdi erekshe jaratylys ıeleri qandy joryqtarymen álemniń beınesin túbi­rimen ózgertip jiberdi. Qazirgi zaman kóri­nisi solardan qalǵan mura. Mundaı sheksiz bıleý­shilerge eshqashan birjaqty baǵa bere almaıtynymyz sondyqtan. Al sóz ónerine kelsek, mu­nyń jóni bólek. Pýshkın óle­ńinde ózin “vlastıtel dým” dep ataǵan. Oǵan deıin osy tektes tańǵajaıyp jasampaz ıdeıany grek-rım klassıkteri men shyǵys jul­dyzdary kór­kemdep aıtyp ketken.

Jazýshylyqty adam tilep ala almaıdy. Ol Alla­ taǵa­la­nyń meıirimimen berilgen tyl­­sym syı. Shashýbaıdyń ánin­­­­­degideı: “Bolǵanmen mal­ǵa kedeı, ánge baımyn”.Baı­lyqty asa izdetpeıtin bir qudireti bar bolǵan soń Shashýbaı aqyn osylaı deıdi. Oǵan shyn laı­yq bolý kerek. О́nerin us­taı almaı qalǵan­darǵa qudaı­dyń qahary ke­ledi dep oılaımyn. О́nerdi áý basta arzan baǵalap, paıda kózi ne ataq-dańq alý joly dep adasyp kelgender de ózi­nen sheberligi asqan jaqsyǵa qylǵan qııa­na­ty­­nyń sazaıyn tartyp, túbi opyq jeıdi. О́ner­diń kıesi urady. О́ner – Alla taǵala ja­ratqan kór­kemdiktiń syrly formasy. Qu­daıǵa qulshy­lyq­tyń ulyq­ta­lýy ónerdiń astarynda jasyrýly. Jazýda jandy eljiretetin keremet súıis­pen­shi­lik jatatyny sondyqtan. Ádebıettegi meniń kredom: “Júgirgen jetpeıdi, buıyrǵan ket­peı­di”. Jazylýy násip etilgen shyǵarma sózsiz týady.

– Búginde osy baǵzy mıstıkalyq ańyz-áńgimeler jańasha túrlenip, jańa sıpatqa ıe bolǵany baıqalady. Bul onyń tym tartymdy qubylys bolǵanynan ba?

– Mıstıkanyń tym tartymdy ekeni ras. Sony bilgen soń qazirgi amerıkan kınosy qansorǵyshtardan, saıtandardan romantıka­lyq obraz jasap aldy. Bul qaterli adasý. Zulymdyqty sulýlandyrýdyń túbi nege aparyp soǵatynyn boljaý qıyn. Jazýshy qudaı súıgen izgiliktiń quly bolýy tıis.

– Keıbir synshylar prozanyń kenjelep bara jatqanyn, poezııanyń óskenin aıtýda. “Qazirgi prozada obraz joq”, degenge saıatyn áńgimeler de estilip jatady.

– Kim ne dese de odan ádebıettegi bar nárseniń qadiri kemimeıdi nemese ózgermeıdi. Tańqýraıdy “mynaý bódeneniń jumyrtqasy” dep bergenmen, onyń jemis dámi ózgerip ketpesi anyq. Biraq ataýlar durys atalmasa, aınalasyndaǵy bar qubylysqa onyń kesiri kem tımeıdi. Proza jurttyń báriniń kókeıin tesip turatyn bıik óner dep oılaımyn. Ol – bir ulttyń tutas obrazyn jasaı alatyn ke­re­mettigimen artyq jaralǵan, rýhanı tolysqan halyqtarǵa tán kórkem dúnıe. Kórmes túıeni de kórmestiń kerimen júre bergisi keletin sýbektıvti synǵa ókpe júrmeıdi. Negizinde kóp jurttyń ádebıetti durys tanýy, túısinýi kemshin tárizdenedi. Talǵam men óre joq jerde naǵyz qundylyqtar baǵalanbaıdy.

Bizde orys ádebıetindegideı ábden júıege túsken, qalyptasqan estetıkalyq tanymdyq artyqshylyqtar kúsheıse, aǵymdaǵy prozanyń baǵy anaǵurlym janar edi. Onyń ústine qazirgi qalalyq bolyp ketken kópshilik, tirshilik taýqy­metimen tyrbanǵan qazaq ózine eń qajet adamdardy baǵalaı almaıtyn halge jetken. Bir ǵana mysal: jyraýlardyń altyn tuıaǵyn­daı Elmıra Jańabergenova tárizdi 18 túrli maqammen shyrqaıtyn sırek ánshini prodıý­serlik isker­lik­pen álem sahnasyna shyǵaryp jiberýge bek múmkindik bar. Ol sonda qazaq ultyn tanytqan ústine tanytar edi. Biraq, sırek talant ıeleri áıteýir el qatarly kúnin kórip, bıik shyrqaı almaı qor bolýda. Shetelden shaqyrylatyn ánshilerge bir sátte ketip qalatyn qarjyǵa-aq qanatyn qomdap, kók­jıek­ke qalyqtap keter edi. Átteń, bizde ultjandylyq jetispeıdi. Baı qazaqtar mesenattyqty tar maǵynada túsinbeýi kerek. Mundaı jerde baqaı esepke negizdelgen jikshildik adym ashtyra qoımasy anyq.

– Táýelsizdik kezeńindegi qazaq proza­sy­­nyń úlken bir jańalyǵy – din taqyryby. Búginde ıslamdyq saryn, musylmandyq qun­dy­lyqtar jas jazýshylardyń shyǵarma­la­ryna arqaý bolýda. Sizdiń “Tobylǵysaı”, “Ǵıbadat”, “Qııada” atty áńgimelerińiz ben “Munara” atty romanyńyzǵa da osy tán. Din taqyrybyna qalam tartý neniń belgisi?

– Eske túsirip qarasam, “Ǵıbadat” atty áńgimemde: “Ortodaksaldy dinderdiń kórkem ádebıetten alshaq emes ekeni meni erekshe baýrap aldy”, dep jazyppyn. Rasy sol. Orys fılosofy Vladımır Solovevtyń dinderdiń mıfologııalyq tabıǵatyn zerttegen essesin oqysańyz, ádebıettiń jaratylysynda Táńirge jalbaryný jatqanyn uǵasyz. Munda ejelgi gımnder, Jaratýshy ıege madaq jatyr. Shá­kárim qajy: “Sóz – qudaıdan shyqqan bý”, dese, bul-daǵy hrıstıandyq ilimnen alshaq tús­peıdi. Kúlli dinderdiń shyǵýy bir. Men ata-babamnan qalǵan ádet-ǵuryp, salt-dástúr, ult­tyq dúnıetanymnyń qulymyn. Islamdy o bas­ta bizdiń salt-dástúrimizdi buz­baı, laıyqtap ketken áý­lıe­lerdi pir tutamyn. Bizdiń dalalyq bolmysymyz orasan baı, qupııaly qatparlarǵa toly bolǵanmen, qazaq jer be­tin­degi eń sanasy aıqyn ha­lyq. Aýyz ádebıeti keremet bolatyny sondyqtan. Osyndaı ulttan shyǵyp, bar qa­zynany uqsata almasaq, Qudaı keshpeıdi.

– “Qońyrqaz” atty al­ǵash­qy áńgimeńiz – fantas­tı­kalyq antropologııa. Más­keýdiń M. Gorkıı aty­ndaǵy Ádebıet ınstıtýtyna tú­sýińizge septigi tıgen de osy týyndyńyz eken. Prozadaǵy kórkem antropologııa men fantastıkalyq antropologııa týraly ne aıtasyz. Olar óz baǵasyn ala aldy ma?

– Men Máskeýdegi joǵary oqý ornyna túser aldynda KazGÝ-diń jýrfagynda 3 jyl bi­lim alǵanmyn. Iаǵnı, 8 jyl stýdent bolǵan­myn. Meniń eki birdeı joǵary oqý ornynda stýdent atanýyma Sapar aǵa Baıja­nov­tyń erekshe kómegi tıdi. Al osy «Qońyrqaz» atty áńgimemmen Máskeýdiń M.Gorkıı atyn­daǵy Ádebıet ınstıtýtynyń shyǵarmashylyq kon­kýr­synan óttim. Konkýrstan ótpegenderdi qa­byldaý emtıhandaryna jibermeıdi. 1989 jyly osy ınstıtýtta dáris oqyp júrgen, jazýshy Rollan Seısenbaevtyń jazǵan haty mende saq­­­taýly tur. Ol: “Myna áńgimeńniń qazaq­sha­syn jiber”, degen edi. Al men konkýrs úshin oryssha aýdarmasyn jibergenmin. Birinshi kýrsta semınar ótkende shyǵarmalarymyzdy topta taldaıdy. Orysshamnyń nashar kezi. Áıgili orys jazýshysy Andreı Georgıevıch Bıtovtyń semınarynda oqydym. Ol kisi “Qońyrqazyma” magııa­lyq romantızm dep baǵa bergeni jadymda. Rasynda onyń ıdeıasyn Hans Krıstıan Andersennen alǵanmyn. Áńgime epıgrafynda muny ja­sy­r­­ǵan joqpyn. Ádebıette qaryzǵa alý tym kó­neden kele jatqan qubylys. Myqty jazýshylar odan súrinbeıdi. Nasharlary uqsatpaı búldiredi.

– Al qazirgi qazaq prozasyndaǵy totem­dik uǵym jóninde ne aıtasyz…

– Totemdik uǵymdardy óte jaqsy kóremin. Ádebıettiń kóshpeli altyny. Ovıdııdiń “Metamorfozasyn» endi oqı bastadym. Klassıkany qaıtalap oqı berý kerek. Meniń “Qo­ńyr­qazym” fantastıkalyq áńgimeden góri osy Ovıdıı jyrlaǵan qubylýlarǵa keletin sııaq­ty. Bul áńgimeme týra 20 jyl ótkende kıno­ssenarıı jazǵanym jaıdan-jaı emes. “Jambyl” jýrnalynyń 2010 jylǵy 3 sanyna belgili jazýshy Nesipbek Dáýtaıuly basty. Qobyz ben dıýana sarynyn qostym.

Ádebıet ýaqyty ótip ketti degen uǵymnan alshaq. Tobyq Jarmaǵambetovtiń “Otamaly” atty povesin qysta oqyp shyǵyp, erekshe súısinip, qaıran qaldym. Ovıdıılik, jer men kókti birtutas oraıtyn sóz qudireti bar eken! Qazaqta esimi kóp atala bermeıtin marqum jazýshylardy qaıta aqtarý, jaryqqa qaıta alyp shyǵý ádebıetshilerdiń paryzy. Solaı etsek, shynymen kósegemiz kógeredi.

– Qazirgi qazaq jazýshylary kınoǵa erekshe mán berýde. Ekrandalýǵa úmittisiz be?

– Maǵjan Jumabaevtyń “Sholpannyń kúná­si” atty klassıkalyq áńgimesin 2005 jyly kınorejısser Bolat Shárip ekrandady. Meniń bul fılmge ssenarıst retinde atsalysýymdy ǵaı­yptyń kúshi, Qudaıdyń buıyrtýy dep qabyl­da­­­dym. Bolat aǵa Maǵjan týraly eki essemdi oqyp, gazet arqyly taýyp aldy. Uly aqynnyń rýhy rıza bolsyn. Qazir birneshe ssenarıı mende daıar tur, bireýi óz áńgimem boıynsha, ekinshisi Ázilhan Nurshaıyqovtyń “Máńgilik mahabbat jyry” romany jelisimen. Úshinshisi “Er Tóstik” ertegisi boıynsha anımasııalyq fılmge ssenarıı.

– Qoǵamdaǵy saıası oqıǵalarǵa qalaı qaraısyz?

– Atam Kemelbaı Nasyrhanov 1937 jyly halyq jaýy retinde atylǵan. Repressııanyń zardaby, ýyty ońaı tarqamaıdy. Urpaǵynyń ómirin ýlaıdy, sanasynda qalyp qoıady, tez túzele almaı, zorǵa es jııady.

– “Qazaq ádebıeti óziniń ulttyq maz­mu­ny arqyly álemdik ádebıetke shyǵady”, – deısiz. Bul rette álemdik ádebı úderisterdiń yqpaly men áseri qanshalyqty?

– Rasynda men oı qaıtalap turmyn. Ne­gi­zin­de ony kemeńger Gete aıtqan, ol “álem áde­bıeti” degen tyń termındi 185 jyl buryn alǵash engizgende jańa dáýirdiń sıpatyn boljap aıtqan Áýlıelik sóz. Álemdik úlgiler týraly: aı astyndaǵy aıshylyq dúnıede bári es­kiden qalǵan. Postmodernde qazir jansyz kó­shir­meler qaptap ketti, nashar klıptegi burań­daǵan ánshi qyzdardyń makııajy bir-birinen aýmaı qalǵany sııaqty birtekti. Pysyq adamdar jasaıtyn kommersııalyq ádebıet. Kópshiliktiń shala talǵamyna saı toǵyta beretin roman­symaqtardyń bir árpin oqyp áýre bolmaımyn. Bireýge elikteıtin kezeńnen ótip ketkenmin.

– Ádebıettanýshy-ǵalym Aıgúl Isima­qo­vanyń siz týraly: «Aıgúl óz týyndylarynda sanaly túrde eýropalyq, mıftik esim­derdi de kirgizip qoıady. Onysy eksperıment bolǵanymen, óte sátti paıdalanylǵan amal. О́ıtkeni, dúnıejúzilik ádebıetti bile otyryp, sol deńgeıde oılana otyryp, qa­zaqsha stıldik tásilderdi dúnıege ákelýde», dep aıtqan pikirin oqyǵan edik. Bul rette siz: “Men dúnıejúzilik ádebıetti bile otyryp, qazaqsha stıldik tásilderdi dúnıege ákeldim”, – dep aıta alasyz ba?

– “Maııa” atty povesimde biraz mıftik obrazdar bolǵanmen, men negizgi qorekti ózimizdiń halyq aýyz ádebıetinen alamyn. “Er Tóstiktiń dúnıege kelýi” atty áńgimemde balanyń aty bu­laı emes, biraq astarly túrde bul bir áýlet­tiń qu­rıyn dep baryp, aman qalýy, qaıtadan jań­ǵyrýy bolyp tabylady. Magııa­lyq proza degen osy. Ulttyq nyshan. Sózdiń astraldyq qasıetin uqqandyqtan, jazýshy retinde maǵan mıllıon­da­ǵan dollar tabys kózin ákeledi dese de, zu­lym­dyqty árdaıym klondap otyratyn qaterli sıý­jetterdi jazbaımyn. Batys mádenıe­tiniń rýhanı toqyraýǵa ury­nyp, azǵyndyqtan tunshy­ǵyp jat­qany son­dyqtan. Baıaǵyda aqshadan qı­na­lyp júr­­gende bir qyzyq usynys túskeni esimde. Qap­taǵan sary basylymdar úshin pornogra­fııa­lyq dúnıelerdi búrkenshik atpen jazyp turýǵa. Qa­lamymdy, qazaqtyń ardaqty tilin sonsha qorlap, bylǵaıtyndaı qara basyma ne kún týypty?! Al balalarym­nyń yrzyǵyn Qudaı ózi beredi.

Sheteldik proza týraly aıtar bolsam bylaı. Máskeýdegi Ádebıet ınstıtýty 5 jylda antıkalyq ádebıetten qazirgi zamanǵa deıingi eń myqtylaryn terip oqytty. Alaıda, bilim degen uǵymnyń ózi salystyrmaly ári shartty nárse ekenin moıyndaýymyz kerek. Sosyn ádebıet tuńǵıyq, tereń sala. Onyń bárin tú­gendeýge bir adamnyń ǵumyry jetpeıdi. Biraq Máskeýde eren oqymysty, ǵulama akademık­terdiń aldyn kórgenime qýanamyn. Shetinen óte zııaly, erekshe ádil, qarapaıym jandar. Bilimi ósken saıyn adam balasy zııaly bola túsýi zańdylyq. Ol óıtkeni, nadandyqtan ajyraıdy.

Stılge keler bolsaq ózimdi-ózim qaıtala­maımyn. 12 áńgimem 12 túrli, úsh povesim úsh alýan. “Tobylǵysaı” atty áńgimemde ejelden bar tásil: “áńgime ishindegi áńgime”. “Ǵıbadat” atty dinı áńgimemdi kóbi qabyldaı almaıdy, sonda biraz stıldik tásil bar. “Munara” atty shaǵyn romanymda zoologııalyq proza tásilin qoldandym. Men úshin zoologııalyq prozanyń eń myqty ókili German Melvıll, onyń “Mobı Dık nemese aq kıt” atty romanyn qaıtalap, súısine oqydym. Haıýanattar etımologııasyna asqan súıispenshilikti Melvıll úıretti. Qazaq aýyz ádebıetinen beri haıýanattar týraly anımalıstik proza damyp ketken. Teginde prozanyń múmkindigi poezııadan góri sheksiz.

– Táýelsizdik tusyndaǵy ádebıet nesimen artyq? Ádebıet súıgish qaýymǵa qandaı jańalyqtaryńyz, tosyn syılaryńyz bar?

– Táýelsizdik tusyndaǵy ádebıette senzýra joq. Qazir haltýrany toltyryp ákep berseń de baspalar aqsha úshin basa beredi. Sondaı-aq, naǵyz shyǵarmalarǵa jol ashyq. Sosyn, buryn úlken býyn kishi býynǵa eptep ústemdik, álim­jettik tanytatyn edi, der shaǵynda basqyzbaı qoıatyn. 1987 jyly jazylǵan “Qońyrqazymdy” gazetke bastyra almaǵanym oıymda. Atyn aıtpaı-aq qoıaıyn, bir jazýshy maǵan: “Jap-jas bolyp nege mundaı áńgime jazasyń? Besikten beliń shyqpaı turyp, klassık atanǵyń kep júr me?!” dep urysqany esimde. Shynynda, ol kisiniń ne aıtqysy kelgenin túsinsem buıyr­masyn. Qaıdaǵy klassık? Ádebıette aty joq, 22 jastaǵy adam qalaısha ózin klassık sezin­sin?! Ýaqyttyń enshisindegi dereksiz uǵym úshin aldyn-ala bas qatyrýdyń qajeti qansha! Klassık bolý, bolmaýdy oılap otyryp jazbaısyń ǵoı. Ony bir Qudaı biledi. Men ol kisi ishtarlyq qyldy dep túsindim. Sol áńgimemniń eń tańdaýly ınstıtýtqa túsýime septigi tıgeni ras. Lıtınstıtýtty ǵumyrynda ańsap ótken jazýshylar qanshama. Eger Qudaı ony maǵan buıyrtyp tursa, bul bir belgi, áste tegin emes. Áńgime 7 jyldan soń jaryq kórdi.

Baıaǵydan jasyryp, tyǵyp, eshkimge kór­setpeı jazatyn ǵadetim áli qalmaǵan. Mamam aýylda nan ılegende kóz tıedi, suqtanbańdar dep bizge kórsetpeı qoıatyn. Sol sııaqty jazý da eren názik dúnıe. Shyǵarmashylyqqa erekshe ańsarmen, asqan súıispenshilikpen qaraıtynymdy aıtsam, sol jetip jatyr.

– Qazaq ádebıetiniń aqsaqaly Gerold Belger shyǵarmashylyǵyńyzdy erekshe baǵa­la­dy, oǵan ábden maqtanýǵa bolady. Qazir memlekettik tapsyryspen qanshama eńbek­ter jaryq kórip jatyr. Nege usynbaısyz? Bul oraıda, Jazýshylar odaǵynyń qamqor­lyǵy qanshalyqty?

– Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tór­aǵasy Nurlan Orazalınge alǵystan basqa aıtarym joq. 10 jyl buryn jazsam dep nıettengen «Kó­ke­naı men Qalqaman» atty epı­ka­lyq prozam byltyrǵy qarashada «Qazaq áde­bıeti» gazetinde jaryq kórdi. Jańa kitabyma sol da ensin dedim. Ol oıshyl aqyn Shákárim Qudaıberdiulynyń áıgili «Qalqaman-Mamyr» poemasynyń jeli­si­men, názı­rashyldyq dás­túr­de jazylǵan. Osy ıdeıa­ny bergen Kókenaı batyrdyń urpaǵy Áný­ar­bek Isahanuly. Men áńgimemdi jazyp bitken­she ol kisi bul fánı dúnıeden ótip ketti. Áńgi­mem­de eki epıgraf bar, sıýjettiń negizgi ıesi Shá­kárim qajydan alynǵan bir jol óleń jáne Ánýarbek aǵanyń rýhyna arnadym dep kórsetýim sol se­bep­ti. Bul ómirden alynǵan derekti áńgi­me­de ki­leń tarıhta ótken adamdardyń attary atalady.

Áńgimelesken Láıla EDILQYZY.