«Aıman-Sholpan» jyryndaǵy oqıǵaǵa kózqaras
«Qyz Jibek» pen «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» qazaqtyń ǵashyqtyqty, jastyqty, batyrlyqty áspettegen ári turmys-salt jyrlary bolsa, dál osy ataqty dastandardan kórkemdik áserliligi qyl eli qalyspaıtyn uzaq hıkaıaly jyrdyń biri – «Aıman-Sholpan». Tartysty oqıǵaǵa qurylǵan osynaý turmys-salt jyrynyń qazaq halqyna etjaqyn súıkimdiligi – onda áńgimelenetin basty keıipkerlerdiń bári birdeı derlik kúni keshe ǵana ómirde bolǵan, halyqtyń jadynda jattalyp qalýǵa laıyqty tarıhı tulǵalar ekendiginde deý kerek. Mysaly, ashýy qatty batyr, ar-namysyna quıttaı kireýke túsirmeıtin ańǵal da adýyn, jomart ta keńpeıil, aqkóńil ári órkókirek batyr Kótibardyń kóńil kúıi sátte qubylyp, maıdanyn oıran eterlik qapyl tulǵa ekeni dastannyń áp degennen-aq alǵan baǵytyn qapysyz sátti ustaǵanynyń kýási. Bul dastan, shyndyǵynda, batyrdyń psıhologııalyq portreti.
«Aıman-Sholpan» jyryndaǵy oqıǵaǵa kózqaras
«Qyz Jibek» pen «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» qazaqtyń ǵashyqtyqty, jastyqty, batyrlyqty áspettegen ári turmys-salt jyrlary bolsa, dál osy ataqty dastandardan kórkemdik áserliligi qyl eli qalyspaıtyn uzaq hıkaıaly jyrdyń biri – «Aıman-Sholpan». Tartysty oqıǵaǵa qurylǵan osynaý turmys-salt jyrynyń qazaq halqyna etjaqyn súıkimdiligi – onda áńgimelenetin basty keıipkerlerdiń bári birdeı derlik kúni keshe ǵana ómirde bolǵan, halyqtyń jadynda jattalyp qalýǵa laıyqty tarıhı tulǵalar ekendiginde deý kerek. Mysaly, ashýy qatty batyr, ar-namysyna quıttaı kireýke túsirmeıtin ańǵal da adýyn, jomart ta keńpeıil, aqkóńil ári órkókirek batyr Kótibardyń kóńil kúıi sátte qubylyp, maıdanyn oıran eterlik qapyl tulǵa ekeni dastannyń áp degennen-aq alǵan baǵytyn qapysyz sátti ustaǵanynyń kýási. Bul dastan, shyndyǵynda, batyrdyń psıhologııalyq portreti.
Tarıhtaǵy Kótibar kim? Ol barsha qazaq halqyna belgili batyr, azattyq úshin búkil ómirin sarp etken halyq kósemi Syrymnyń úzeńgiles inisi, kóteriliste qol bastaýshy myńbasy. 1785 jyly Syrym batyr Nuraly han bıligi men Reseı ımperııasyna qarsy shyqqanda, oǵan 750 sarbazben kelip qosylǵan osy jas batyr Kótibar bolatyn. Onyń soǵysynyń kóbi quıyndaı soǵyp, es jıǵyzbaı jaıpap ketetin alamandyqpen ótti. Alamandyq degenimiz – bizdiń dáýirdegi partızandyq soǵystyń dáýirge saı bir túri. Kótibar Syrym batyr qozǵalysy jeńilis taýyp, halyq kósemi han-sultandar men patsha úkimetiniń qysymyna tótep bere almaı, 40 shaqty serigimen Hıýaǵa qaraı aýǵan soń shaǵyn qolmen Elek qorǵanyna mezgil-mezgil soqqy berýmen bolǵan. Hıýa jerinde júrgen kósemi qastandyqqa ushyrap, topyraq sol jaqtan buıyrǵasyn azattyq qozǵalysyn uıymdastyratyn eshkim shyqpaı, halyq kóp ýaqytqa deıin usaq-ulan, tıip-qashý sııaqty shabýyldar arqyly Reseı ımperııasynyń áskeriniń qazaq jerine ishkerileı ilgeri basýyn bógeımiz dep eseptegen. Bul HIH ǵasyrdyń basy edi. Osy kezdegi Qarasaqal, Dáýimshar, О́ten, Narymbaı, Tóremurat batyrlardyń saýda kerýenderine, jer ólsheýshi zemlemerlerge, áskerı barlaýshylarǵa tıisip, dúnıe-múlikterin qıratyp ketýi, keıde birli-jarym tutqyn alýy sol Kótibar batyr kásip etken alamandyq bolatyn.
Árıne, Kótibar sııaqty iri qımyldyń, úlken maqsattyń adamyn mundaı usaq áreket qanaǵattandyra almady. Ol batyr bolǵanmen, aldy-artyn boljap aýqymdy qımyl jasaýǵa óziniń Syrym batyrdaı iri uıymdastyrýshylyǵy joq ekenin ańdady. Sondyqtan, Qazaq eliniń shekarasyna kún saıyn ekpindeı enip, júrgen jolyna qamaldar men qorǵanys shepterin ornata bastaǵan Reseı ımperııasynyń qadamdarynan seskenip, ishteı ashý-yzasy molaısa da, endigi jerde jer qaıysqan qol jınap soǵysýǵa batyly barmaıtyn edi. Osynyń ózi eliniń azattyǵy úshin kúresýge tıis batyrdyń ómirlik maqsatyn tyǵyryqqa tiregen qasiret bolatyn.
Men bul dastandy alǵash ret 6-7 jasta latynsha basylǵan kitaptan oqyǵanym esimde. Úsh ata jerden qosylatyn Saımaǵanbet Satypaldy balasy deıtin atamyz sol kitapty maǵan ejiktetip oqytýshy edi. Tyńdap otyryp Kótibar batyrdyń qımylyna, aıtqan sózine, iri minezine súısinetin ári kúletin. Esimdi tolyq bilip, ekinshi, úshinshi klasty oqı bastaǵanda atama suraǵym kóbeıgen. Sonda birinshi suraǵym: «Kótibar batyrdy jyrlaǵan kisi nege mysqyldap mazaq etedi? Kúlki-ájýa etedi?» «Áı, balam, suraǵyń durys. Bul uzaq jyrdy Kótibar batyrdyń naǵashy jurty men qaıyn jurtynyń jyraýlary shyǵarǵan», dep esinde júrgen birneshe adamdardyń attaryn ataýshy edi. О́zi Álimniń shektisi ishindegi qabaq atalyǵynan qyz alǵan kúıeý retinde qaıyn jurty qabaqtardy maqtanysh ete sóıleıtin.
«Aıman-Sholpan» jyryn keıbir tarıhty onsha bilmeıtin, qazaq halqynyń dástúr-saltyna oısha boılamaıtyn jazǵyshtar: «Segiz seri jyrlaǵan. Onyń Kótibar batyrdyń obrazyn sheber ashýy, oqıǵasynyń kórkem bolýy sodan», degen joramaldy aıtýmen bolǵany belgili. Mundaı salmaqsyz sózdi aıtý úshin qazaqtyń dástúr-saltyn qurmetteý tursyn, ony ájýá-kúlkige, syqaqqa aınaldyrýdyń qandaı jaǵdaıda jarasymdy bolatynyn ajyrata bilmeıtindikten baıqatsa kerek. Segiz seri Bahramuly, ony zertteýshilerdiń jazǵany boıynsha, 1818 jyly týǵan. Al Kótibar batyr 1833 jyly kúzdiń qara sýyǵynda Jaǵalbaıly Janqasqa batyrdyń qysqy qystaýyna jaqyn mańda óltirilgen. Buryn jalǵyz júrmeıtin qart batyr bul joly jylqysyn syrttaı barlap qaıtqysy kelipti deıdi. Kótibar batyrdy kózden tasa etpeıtin patsha úkimetiniń jandaıshaptary onyń qapysyn tapqan.
Osyndaı tarıhty bile tura «Aıman-Sholpannyń» Kótibar batyrdyń kózi tiri, dańq-abyroıy dáýirlep turǵanda shyǵarylǵanymen sanaspaı, batyrdy dastanda árqıly ázil-ájýaǵa, kúlkige, tipti ashy synaqqa tańatyn jyrdyń ol marqum bolǵasyn týǵan degenge saıǵany qazaqtyń salt-dástúrin jete bilmeý nemese syılamaý, ádeıi jalǵandyqqa barý degen sóz. Týra aıtqanda – paryqsyzdyq».
Shyn máninde, osy dastan qaı jyly týyp edi? Oǵan qandaı dálel bar? Týyndyny jyrlaýshylar tarıhı oqıǵaǵa nazar aýdaryp pa? Osy saýalǵa jaýapty biz dastannyń ózinen tabamyz.
Kezi edi kúni ótken úlken soǵys,
Maman baı Torǵaı boıyn
qylǵan qonys.
Jaılaýy el shektiniń Edil, Jaıyq,
Qaraǵan Orynborǵa júz otyz bolys…
Dastan osylaı bastalady. «Batyrlar jyry. 1 tom. Úshinshi basylýy. Qazaqtyń memlekettik kórkem ádebıet baspasy. Almaty-1963».
Soǵys týraly berilgen anyqtamada: «Munda qaı soǵystyń aıtylyp otyrǵany belgisiz. Tegi Isataı bastaǵan halyq kóterilisin aıtyp otyrýy múmkin», dep boljam jasalǵan. Bul boljamnyń durys emestigine Kótibardyń 1837-1838 jyldary ómirde joq ekendigi anyq dálel. Al áldeqashan marqum bolǵan batyr Aıman-Sholpan oqıǵasyna qatystyryla jyrlanǵan desek, onyń Arystan batyr sııaqty inisi men Eset, Beket batyrlar sekildi balalary, artynda qalǵan aǵaıyn-týmalary arýaqqa aınalǵan batyrdy ájýa-mysqylǵa, kúlkige, keıde oıyn-qaljyńǵa tańatyn jyrǵa eshqashan ruqsat bermegen bolar edi. Egerde batyrmen qaljyńdasýǵa erki bar naǵashy-jıender men baldyz-bajalardyń ózi kózi tirisinde qanshama ret aýyzdary barǵansha sóıledi desek te, Kótibar batyr ómirde joq kezde munda jyrlaǵandaı erkindikke barýǵa batyldary jetý tursyn, ońashada oǵash sóıleýden de qaımyǵar edi. Sondyqtan, Aıman-Sholpan oqıǵasynyń jyrlanýy batyrdyń kóziniń tirisinde, sol ataqty joryqtyń izi sýymaı, alshyn áýletiniń bıleri onyń ospadarlyǵyn úlken kiná, elbuzarlyq retinde talqyǵa salǵan kezinde týǵan deý aqylǵa qonymdyraq. Maman baıdyń shapqynshylyqqa ushyraýyn el kóz kórip, qulaq estimegen sumdyq desip, ataqty bıler talqyǵa salǵan. Bul tusta qazaq orysqa bodan boldy desek te, Reseı ımperııasy bıligin áli durystap júrgize almaı jatqan. Onyń ústine 1812 jyldyń kúzine taman Napoleon Bonapart shapqynshylyǵyna baılanysty ımperııanyń Azııa jaq betindegi áskerin maıdan ótip jatqan aımaqqa aýystyrýy nátıjesinde qazaq dalasy biraz ýaqyt bos qalyp, erkin tynys alǵan kez edi. Sóıtse de Reseımen shektes jatqan qazaq rýlary tama, tabyn, jaǵalbaılynyń biraz jigitteri 1813 jyldyń basynda Napoleondy qýǵanda, atty ásker jasaqtap, fransýz astanasyna deıin jetkeni bizge tarıhtan belgili. Dastanda «Jaılaýy el shektiniń Edil, Jaıyq» delinetin sebebi orys kazaktary men bashqurttardyń bul eki ózen arasyna áli qonystanyp úlgermegeniniń kýási. О́ıtkeni, 1771 jyly Ekinshi Ekaterına patshaıymnyń jarlyǵymen Qalmaq jáne Noǵaı ordalary handyqtaryn joıǵan-dy. Sodan soń noǵaılardyń A.Sývorov áskeriniń qynadaı qyrýynan qalǵany Stavropol dalasyna yǵystyrylyp, odan záreleri usha shoshynǵan qalmaqtar qys túsip ózen muzy bekigesin shyǵysqa qaraı jóńkilgeni, olardy jolshybaı Nuraly han jasaqtary, odan ári Abylaı bastaǵan arǵyn-naıman sarbazdary qyryp, Jońǵarııaǵa olardyń az ǵana bóligi jetkeni aıan. Mine, osynaý tusta Edil-Jaıyq arasy bos jatpaǵanmen, shekti taıpasyna erkin jaılaý bolǵany shyndyq. Alaıda, 1820 jyldardan bastap bul jaýynger taıpa qunarly alqaptardan múlde yǵystyryldy. Maman baı men Kótibar batyrdyń arazdasýy bizdińshe, 1812 jyly bolǵan jáne dastannyń shyǵarylýy da dál sol jyldyń jazy men kúzinde ótti deýge osyndaı qısyn bar.
Áıtpese, dastan 1833 jyldan keıin, ıaǵnı Kótibar batyr dúnıe salǵan soń shyǵarylsa, qaıtys bolǵan adamǵa, onyń ishinde el arýaǵyn ardaqtaǵan Kótibar sııaqty adýyn batyrdy ájýa-mysqylǵa, kúlki-qaljyńǵa tańýǵa, eshkimniń dáti barmas edi. Ol zamanda dúnıeden ótip ketken adamnyń arýaǵyn kelekeleý musylmandyqqa jatpaıtyn kúpirlik ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Olaı desek, bul dastan Kótibar batyr Maman baıdy shaýyp kelgen boıda, alshyn atanyń ataqtylary bul qımyldy aqylsyzdyq qana emes júgensizdik, aǵaıynǵa ozbyrlyq jasaý dep taýyp, batyrdyń aýylyna jan-jaqtan quıyla dúmep, onyń oǵash ári ozbyr qylyǵyn áshkerelep jatqan kezde, belgili bıler men bekterdiń kózinshe jyrlanǵan deý tarıhı zerdemizge týra ári ádil bolmaq. Oǵan Esettiń 7 jasta bolýy da dálel.
Shyntýaıtynda da, Kótibar batyr Syrym tarhannyń kózin kórip, buıryǵyn eki etpegen adýyn shákirtteriniń biri ǵana emes, el erkeletken, ersilikterin kótergen eleýli tulǵa retinde alshyn taıpasyna ataǵy jaıylǵan aıaýlysy edi. Shyqqan tegi de osal emes-ti.
Syrym batyrdyń kózin kórip, odan úlgi alýǵa umtylǵan Kótibardyń otarshyldyqqa qarsy kúrestiń saıabyrsýy kezinde ózin qoıarǵa jer tappaı elegizýi tusynda bolǵan shómekeılerdiń asyna tigilgen «altyn kıiz úı» mal men baqqa kenelip, meımanasy tasqan Maman baıǵa buıyrǵany alshyn taıpasynyń Syrymnan sońǵy tý ustarymyn dep sezinip júrgen Kótibardyń namysyna tıedi. Asqa kele jatqanda dál osy altyndaǵan kıiz úıge túsetinin aıtyp, aldyn ala habar salǵan batyrdyń shamyna tıetin degendeı, oǵan baılyq ıesi Mamandy jaıǵastyryp, arazdyq otyn úrlegen aǵaıyndar osy oqıǵanyń arty nasyrǵa shapqanyn, Kótibar batyrdyń namysyna tıgen Mamandy qalyń qolmen kelgen batyr shektiler shaýyp alǵan-dy. Bul tarıhı shyndyq sol boıda dastanǵa aınalǵan.
Ereges sóıtip aǵaıyndy shapqynshylyqqa ushyratqanda, úsh alshynnyń sóz ustar aqsaqaldary bul oqıǵany masqara sanap, el shapqan Kótibar batyrdyń tentektigine tyıym salý úshin onyń aýylyna dúmedi. Ol zamandaǵy aqsaqaldar bıliginiń qudireti el shapqan batyrdan da áleýetti edi. Olar sheshken daýdy, olar sheshken túıindi bılikti el ishi táńirden jiberilgen zań dep esepteıtin.
Aqsaqaldar Kótibar batyrdyń albyrt tentektigin tekserýmen birge jıyndy qoldaýǵa kelgen ataqty jyraýlardy da sóıletip, ózderiniń kesik sheshimderin qoshtatsa, bir jaǵynan áńgúdikteý ańqaý batyrdy kelemejdetip, ájýa-ázilge, kúlkige tańyp, adýyndyǵyn ábden basyp, el aldynda jýasytyp, aıybyn moınyna alǵyzǵany dastannyń óne boıynda óriledi. Batyrdyń Aımandy ókil qaıyn ata bop uzatýy sonyń dáleli.
Áıtse de Kótibar qas dushpanǵa sonshalyq qatal bolsa da óz isiniń onsha quptarlyq emestigin, mineziniń ospadarlyǵyn Aıman qyzdy tutqyndap ákele jatqannyń ózinde sezinedi. Sondyqtan, óreskel qattylyqqa barmaıdy. Aımannyń ár aıtqan aryzyna qulaq túrip, sapar jolynda qıyndyq kórmeýine qamqorlyq jasaıdy. Eger Kótibar batyrlyǵymen birge ojar ári ozbyr kisi bolsa, jolda alǵashqy túnegen kúnniń ózinde ospadarlyq jasamas pa edi? Joq, ol ondaı zorlyq qoldanýǵa barmaıdy. Dastanda muny Aıman qyzdyń aqyldylyǵynan dep jorıdy. Qalaı degende de Kótibar batyrdyń «neke qıylǵasyn bári bolady» degen qyz sózine toqtaýy onyń bir jaǵynan halyq dástúrine qurmetpen qaraıtynyn kórsetse, ekinshi jaǵynan, tómen etektige zorlyq jasamaıtyn minez jomarttyǵynyń belgisi. Egerde Maman baı óziniń malynyń kóptigine senip asqaqtap, batyrdy: «Sý artqan Qarataýdan qýma kedeı» dep sókpese, mundaı shataq týmaýy da múmkin edi.
Endi Qarataý degeni qaı jer? Menińshe, bul Mańǵystaý jaǵyndaǵy qyrat-shoqylardyń biri. Kótibar batyr toǵyz narǵa toǵanaqtap toqash pen mámpásı artyp asqa kelýine qaraǵanda, onyń tý-ý Besqaladan bazarshylap qaıtqany ańdalady. Buǵan qaraǵanda, Kótibardyń pármeni de osal emes. Maman baıdaı búkil elge áıgili baı bolmaǵanmen, ózine jeter dáýleti bar adam bolǵany. Biraq ony batyr dúnııa dep eseptemeıdi. Onyń asqan baılyǵy – el qorǵaıtyn batyrlyǵy, júırik aty, saýyt-saımany, jurt jabyla syılaıtyndyǵy. Endeshe, batyrǵa budan artyq dáýlettiń qansha qajeti bar? Qazaq aıtqandaı, dúnıeniń maly dúnıede qalady. Erin eli syılasa – oǵan budan artyq qandaı baq kerek?
Maman baıdy syrtta shaýyp, Aıman sulýdy malyna qosa óz qonysyna alyp kelgen Kótibar batyrdy aqyn-jyraýlar mazaqtap, ázil-qaljyńǵa, kúlkige tańý arqyly onyń ashý-yzasyn jeńildetip, óktemdigin óne boıy basyp otyrady. Bul olardyń el zerdesin eskergeni, eldik salt-dástúrdi elegeni, sony ashý ústinde esepke almaǵan ańǵyrt ári ańqaý batyrdy qısyny kelgende shenegeni deý kerek. Al Aıman qyzdy sonshalyq aqyldy, dana, el syılaıtyn sulý etip kórsetý arqyly halyq rýhyn qoldaý, tómen etektiniń erlerge qaraǵanda árkez beıbitshilikke, yntymaqqa, tatýlyqqa úndeıtinin kórsetý arqyly qazaq qyzdaryna árkez osyndaı bolyńdar degendeı úlgi-ónegeni nasıhattaý dep uǵý qajet. Árıne, biz Aıman dál osyndaı kemeńger bolmady demeımiz. Ajarly da, aqyldy da bolǵan shyǵar. Alaıda, bul uzaq jyrdy shyǵarǵan jyraýlar keıipker obrazyn somdaýdyń barlyq kórkemdik tásilin sol zamannyń ózinde jetik bilgeni sózsiz.
Bizge Sypyra jyraý zamanynan jetken «Er Tarǵyn» jyryndaǵy Aqjúnis obrazy qalaı aıshyqtalsa, Aıman obrazy da odan kem emes. Oqıǵa sol zamanǵa saı teńeýlermen, qısyndarmen jandy beıne jasaıdy.
Mine, osy dastannyń dúnıege kelgenine bıyl 200 jyl tolǵaly otyr. Bul asa kórkem, oqıǵaly týyndydaǵy bas keıipkerler Kótibar, Arystan, Eset, Aıman, Mamandar tarıhı tulǵalar. Aldyńǵy úsh batyrdyń ereksheligi – olardyń ult-azattyq kúresterge qatysyp, el esinde máńgilik qalýlary. Al sońǵylary da ómirde bolǵan adamdar.
Men «Aıman-Sholpan» dastany týǵanda Esettiń 7 jasta bolǵanyn jáne buny el aýzynda qalǵan estelikterge, tarıhshy Shahmatov jazbalaryna súıene otyryp boljam aqıqatpen tujyrymdadym. Aldaǵy ýaqytta dastannyń ádebı kórkemdigi jóninde jazý oıda bar.
Qural TOQMYRZIN, jazýshy.
ALMATY.