Qazaqstan tarıhy – álemdik deńgeıdegi tarıh

Onda Eýrazııanyń ortalyǵyn qola dáýirinen beri mekendep kele jatqan halqymyzdyń arǵy ata-babalarynyń sol merzim­nen bastalatyn jalpyadamzat­tyq órkendeýdiń bel ortasynda bolyp, oǵan ózindik úles qosqan­dyǵy naqty aıǵaqtar negizinde saralanǵan.

Maqalanyń mazmunyna saı, osy óńirde qola dáýirinen bizdiń zamanymyzdyń birinshi myń jyldyǵynyń aıaǵyna deıingi ýaqytta jer jaǵdaıyna oraı kósh­peli jáne otyryqshy ómirge negizdelgen damyǵan sharýashy­lyqtary, ozyq rýhanı jáne materıal­dyq mádenıeti, syrtqy jaý­lardan qorǵaný maqsatyn­daǵy bir tártip, júıege baǵynǵan ásker­leri bar qýatty memlekettik bir­les­tikterdi qurǵan qazaq hal­qyn negizdegen rýlar men taıpalar ómir súrip damyǵandyǵy bar­shamyzǵa belgili. 

Shyndyǵynda da, ultymyz­dyń qazirgi terrıtorııasynda joǵaryda kórsetilgen merzimder­de óz dáýirinde álemdik damý­dyń aldy bolǵan ejelgi Grekııa, Parsy, Makedonııa, Rım, Qytaı ımperııa­larymen teń jaǵdaıdaǵy ár salaly ty­ǵyz qatynas jasaǵan saq, úı­sin, qań­ly, ǵun memlekettik bir­les­tik­teri bolǵan. Mysaly, saq­tar­dyń damyǵan memleketi, ozyq sharýa­shylyǵy, basqalarǵa úlgi bol­ǵan qoldanbaly óneri, soǵys­taǵy sheberligi men qaharman­dyq­tary kóne parsy tas jazbalarynda aıshyqtalyp, oǵan grek tarıhshylary shyǵarmalaryn arnaǵan. 

Olarda baıandalatynyndaı, saqtar Ertedegi Grekııa qala mem­le­ketteri armııalaryn áskerı jyl­qylarmen qamtamasyz etip turǵan. Saqtardyń ańdyq tásil­degi baǵaly metaldardan jasal­ǵan áshekeı buıymdary Qara teńiz jaǵasyndaǵy Grekııa, Ma­ke­do­nııa qala memleketterine keńinen taraǵan. Elbasy atap kórsetken qazaqstandyq «Altyn adammen» qatar, keńes zamanynda Berel qorǵandary men Shilikti dalasynan alynyp, Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Ermıtajdaǵy arnaıy zaldarǵa qoıylǵan saqtardyń qaıtalanbas altyn men kúmisten somdalǵan ár mazmundaǵy mol qundy zat­tary búgingi kúni álem jurt­shy­­lyǵyna bul halyqtyń teń­dessiz qoldanbaly óneriniń bolǵan­dyǵyn dáleldeıdi.

Odan keıingi ýaqyttaǵy saq­tar, ǵundardyń urpaqtary bolyp esepteletin túrkilerdiń úlken memleketi – Túrik qaǵanatynyń ortalyǵy qazaq jeri bolǵandyǵy tarıhtan belgili. Bul memleket ómir súrgen ýaqytynda orta­ǵasyrlyq Qytaı jáne Vızan­tııa elderimen taban tiresip, dıplo­matııalyq baılanys ornatqan. Ortalyq Azııadaǵy kez kel­gen memlekettegi aralyq qaty­nas túr­ki­lerdiń qatysýynsyz she­shil­­meıtin dárejege jetken. Syrt­­­qy saýda qatynastary damy­­ǵan. Kórshilerimen áskerı odaq­­tas­tyq jáne ózara soǵys jaǵ­daı­larynda bolyp, aıtýly jeńis­terge jetken. Túrkiler zamanynda álemdik dárejedegi oıshyl­dar men ǵalym­dar ómirge kelip, qyzmetter atqar­ǵan. Qala mádenıeti órkendegen.

Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń maqalasynda erekshe alyp ótken kelesi másele – Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııa.

Maqalada jazylǵan Qazaq­stann­yń ortalyq, soltústik aı­maq­tarymen qatar onyń shyǵy­syn­daǵy Altaı óńiri álemdegi eń alǵashqy temir jáne tústi metal­dar, kómir óndirýdiń or­ta­ly­ǵy bolǵandyǵyn erte, orta­ǵasyrlyq qytaı, HVIII-HIH ǵasyr­lardyń basyndaǵy batys jáne Reseı derekteri molynan keltiredi. Mysaly, HVIII ǵasyr­dyń 20-jyldarynan bastalatyn Altaı taýlarynan, sonyń ishinde qazirgi Barnaýl mańaıynan kásipker Akınfıı Demıdov negizdegen alǵashqy reseılik ken ornynan bastaý alyp, odan ári Rıdder, Zyrıanov, Naryn, Kúrshim ózenderi boılarynan tústi metaldar óndiris oryndaryn ashý kezinde orys ónerkásipshileri sol jerlerden óndiris quraldary, metall qorytatyn peshter men shahtalary, t.b. jaqsy saqtalynǵan kóne ken óndirý oryndaryna tap bolǵan. Osy kóne ken oryndary týraly HIH ǵasyr basyndaǵy Batys Sibir ólkesin zertteýshiler G.Spasskıı, G.Shangın, Sborov­skıı, Kosovskıı, t.b. keńinen jaz­­ǵan. Budan Kendi Altaıdyń jer­­asty baılyǵyn alǵash ıge­rý­­shiler bizdiń ata-babalarymyz bol­ǵan­dyǵy tolyǵymen aıqyndalady. 

Bul óńirden temir, altyn, kúmis, t.b. baǵaly metaldar ón­dirý ortaǵasyrlyq túrkiler jáne mońǵoldar bıligi kezinde odan ári jalǵastyryldy. Sharýa­shy­lyqtyń negizine aınaldy. Túrik memleketteri jáne Moń­ǵolııa ımperııasynyń barlyq metall buıymdary men qarýlary Altaı temirinen jasaldy. Qytaımen, basqa da eldermen aradaǵy saýdada bul ónimder basymdyqqa aınaldy. 

«Altaı» degen sózdiń uǵymy­nyń ózi túrkishe «altyn» degen maǵynany beredi. Osy aımaqty kóne zamannan mekendeýshi túrki, mońǵol halyqtary tilderin­degi «temirshi» degen sózdiń adam esimderine berilýi jergilikti metall óndirýshilerdiń zor bedelge ıe bolǵandyǵyn aıǵaqtaıdy. Shyń­ǵys hannyń shyn esimi de «Temýdjın» – temirshi degen sózden alynǵan. 

Mine, sondyqtan da Qazaq Altaıy­nyń metallýrgııany adam­zattyń damýynyń bastapqy kezi­nen-aq kásiptik turǵyda óndi­rip, ony damytýdyń otany bolǵan­dyǵyn naqty derekter arqyly álemdik deńgeıde nasıhattaý Qa­zaq­stan tarıhshylarynyń boryshyna aınalyp otyr. 

Kelesi aıtarymyz, Elbasy maqalasynyń jazylýynyń eń basty maqsattarynyń biri – hal­qy­myzdyń birneshe myńjyl­dyqpen ólshenetin baı tarıhyn dúnıejúzilik tarıhtyń bir­tutas bóligine aınaldyrý eken­digi. Iаǵnı, bul qazaq tarıhyn álem­dik ǵylymı jýrnaldarda ja­rııalap, shetel ǵylymı orta­lyqtarymen baılanys jasaý ǵana emes, onyń bir kezeńi men oqıǵasyn álemdik «Jalpy tarıh» kýrsyna engizýge jetisý degen sóz. Táýelsizdiktiń shırek ǵasyr­dan astam merziminde Qazaqstan tarıhyn birneshe arnaıy mem­le­ket­tik baǵdarlamalar she­ń­be­rin­de zerdeleýde kóptegen jumys atqaryldy, shetel mura­ǵat­tarynan da birshama derek ákeli­nip, olar ǵylymı aınalymǵa engizilýde. Sońǵy merzimdegi El­­­basy­­nyń talabynan keıin Qazaq­­­stan tarıhynyń kezeńderin álem­­dik joǵary reıtıngilik jýrnal­darda jarııalaýda birshama jumys atqarylýda. Qazaqstan tarı­hyna arnalǵan biraz fılm de túsirildi. Alaıda ol fılmder respýblıkamyzdyń sheńberinen asa almady. Halyqaralyq deńgeı­di aıtpaǵanda, el turǵyndaryn qyzyqtyra almady. 

Sondyqtan da qazirgi kúngi mindet – tól tarıhymyzdyń kezindegi aımaqtyq, tipti álemdik damýǵa áser etken, qazirde óziniń ma­ńyzyn joımaǵan belgili bir oqı­ǵasyn, tarıhı tulǵalar at­qar­ǵan ǵalamdyq, aımaqtyq deń­geı­degi qyzmetin dúnıe júzi elderi or­ta mektepterinde mindetti túrde oqy­latyn, quramynda «Erte dúnıe tarı­hy», «Orta ǵasyrlar tarıhy», «Jańa tarıh», «Qazirgi zaman tarıhy» kýrstary bar jalpy tarıh pánine engizý máselesi bolyp tabylady. 

Shynynda da, búgingi ár qazaq orta mekteptegi osy pán arqyly ertedegi Vavılon patshalyǵy, Grekııa, Rım ımperııasy, Sparta memleketi, Parsylar men Alek­sandr Makedonskıı memleketteri, ortaǵasyrlyq Anglııa, Fransııa, Germanııa, Reseı, Qytaı, Úndi elderi­niń, t.b. Eýropa, Azııa, Amerı­ka elderiniń tarıhtaryn oqyp, jeke tulǵalarynyń ómir­leri men tarıhqa qaldyrǵan is­terine qanyq boldyq. 

Eger de shyn nazar aýdaratyn bolsaq, bizdiń de eshkimnen uıalmaı, ózimizdi ǵana emes, barsha adamzatty tamsandyratyn tarıhymyz bar. Mysaly, 1643 jylǵy Jáńgir sultan bastaǵan 600 qazaq sarbazynyń 50 myńdyq Batyr qońtaıshy bas bolǵan jońǵar áskerlerin sol merzimdegi soǵys ónerin sheber paıdalana otyra tas-talqan etken Orbulaq shaıqasy adamzat tarıhynda asa sırek kezdesetin oqıǵa bolyp tabylady. Erte dúnıe tarıhynan 300 spartalyq jaýyngerdiń erligin bárimiz jaqsy bilemiz. Al Orbulaq shaıqasynyń mańyzy odan eshqandaı kem emes. Bul qazirgi jáne keler urpaǵymyzǵa maqtanysh ákeletin Jáńgir sul­tannyń asqan talanty men qol­bas­shylyǵynyń, qazaq jaýyn­gerleriniń otansúıgishtigi men kózsiz erliginiń kýási emes pe?! Mine, sondyqtan da halqymyzdyń Otan qorǵaý tarıhyndaǵy bul uly shaıqas kóptegen bultart­pas derekterdi jınaý arqyly álem­dik jalpy tarıh pánine kirgizýge laıyq dep sanaımyz.

Qazaqstan tarıhynyń álemdik mańyzǵa ıe kelesi mysaly Elbasy­nyń elimizdiń sheńberinen shyǵyp, dúnıejúzilik mańyzǵa ıe bolyp otyrǵan Álemdegi beıbitshilikti qamtamasyz etý jolyndaǵy atqar­ǵan halyqaralyq saıasattaǵy at­qar­ǵan naqty isteri, bastama­lary men usynystary bolyp tabylady. Sondyqtan da dú­nıe­júzilik deńgeıdegi memleket qaıratkeri­ne aınalǵan N.Á.Nazar­baevtyń adamzattyń múd­desi jolyndaǵy qyzmeti álem­dik qazirgi zaman tarıhyna en­gizýge tolyq laıyq jáne osy saladaǵy uıymdastyrýshylyq ister atqarý Qazaqstan tarıhshy ǵalymdarynyń, memlekettiń mindetine aınalýy tıis. Bul úshin bir-eki jyl kóleminde Qazaq­stan tarıhynyń osyndaı kel­eli de aıshyqty oqıǵalary qamtyl­ǵan oqýlyq daıyndap, ony Birik­ken Ulttar Uıymynyń alty tili­ne aýdaryp, álemniń belgili kitap­hana­lary men joǵary oqý oryndaryna, osy elderdiń bilim salalaryn basqaratyn oryndaryna jiberý kerek. Sonymen qatar Birik­ken Ulttar Uıymynyń ha­lyq­a­ra­lyq deńgeıdegi isterdi uıym­das­tyratyn salasyna da bul oqý­lyqty ótkizý qajet.

Sondaı-aq Qazaqstan tarıhy­nyń aıshyqty oqıǵalaryna, esim­deri halyq maqtanyshyna aı­­nal­ǵan tulǵalarǵa arnalǵan tele­­se­rıaldardy túsirýdi qolǵa alý, ony shetel tilderine aýdaryp, álem mem­­leketteri kórermen­deri­ne usy­ný – kezek kúttirmeıtin shara. 

Osy atalǵan isterden barsha qabilet pen qarymdy, talant pen maqsatkerlikti jáne esh­qan­daı da qarjyny aıamaýy­myz kerek. Al osy jumystar at­qa­ryl­­ǵanda qazaq halqy, onyń júrip ót­ken joly álemge bel­gili bo­la­dy, ulty­myzdyń tarı­hy adam­zat ta­rıhynyń naqty quram­das bóligine sózsiz aınalady dep bilemiz.

Ǵanı QARASAEV,

tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor,

Seıitqalı DÚISEN,

pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty,

Qanat EŃSENOV,

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty