It júgirtip, qus salǵan kásibı qusbegi Maqpal Ábdirazaqova týraly

Iá, osydan 15 jyl buryn qusbegiler arasyndaǵy respýblıkalyq, halyqaralyq saıystarda top jaryp júrgen arý qyz týraly da kezinde eli­mizdiń jýrnalısteri jarysa jaz­yp, aqparat taratqan edi-aý. Endi mine, eske túsken osy bir jaıt «Sol Maqpal qazir qaıda eken?» degen suraqqa jaýap izdeýge túrtki bolǵan-dy...

Biz izdegen Maqpal qyz qa­zir­gi ýaqytta Qaraǵandy ob­ly­syndaǵy Shet aýdanynyń orta­lyǵy Aqsý-Aıýly kentin­degi muraǵat bóliminde eńbek etedi eken. О́ziniń atyn jal­paq­ jurtqa tanymal etken qus­be­gilik ónerin áli tastamap­ty. Tipti keıingi kezderi ıt júgir­týge yqylasy aýyp, úıin­de bir­neshe qumaı tazy ustaıtyn kó­rinedi.

– Qazaq «It – jeti qazyna­nyń biri» dep tegin aıtpaǵan ǵoı. Bizdiń Shet óńirinde qas­qyr­ǵa taısalmaı túsetin tekti ta­zynyń tuqymy saqtalyp qal­­­ǵan. Meniń tazylary­ma da­lanyń jyrtqyshy áli joly­ǵa qoıǵan joq, al túlki, qoıan ke­zikse qa­ǵyp tastap otyrady, – dep bas­­­­­ta­dy Maqpal ózi­niń súıikti isi­­­ jaıyndaǵy áńgimesin.

– Jal­­­­­­­­py atam, odan keıin ákem ıt­­ júgirtip, qus salǵan saıat­shy adamdar. Qyz bolsam  da osy dástúrdi jalǵastyryp júr­genimdi maqtanysh etemin. Qymsynbaımyn da, bul isime ókinip te kórgen emespin. Al­ǵash­qy jaýǵan qar, tumsa ta­bıǵat, júırik at, qumaı tazy – bul degenińiz kúıbeń tirlikten azyraq tynyqqysy kelgen adam úshin dúnıeniń rahaty emes pe?!

Búginde ol qumaı tazyny­ baptap ustaýdyń ádis-tásilin bir kisideı meńgerip alǵan. «Qan­sonarda Maqpaldy úı­den tappaısyz. tazylaryn sońy­nan ertip, taý-tasta ań qa­ǵyp júredi», dep kúledi úı ishindegiler.

* * *

Beshpentiniń belin qynaı býynyp, qaragerdiń ústinde qaqqan qazyqtaı otyryp, bal­­daǵyna qyran qusyn qon­dy­ryp, sońynan qumaı tazy­syn ertip, Aıýly taýyn betke al­ǵan qyzdy kórgende aýyl tur­­ǵyn­­dary alǵashynda ańta­­ry­lyp-aq­ qalǵan. Kele-kele ǵoı kóz úı­rengeni. Iá, «Tap osy – qyz­ ba­lanyń qoly emes-aý», dep­ kúń­kildegender de bol­­­­­­­dy-aý­­ kezinde. Áýelde tańyrqap, so­­syn qoldap-qolpashtaǵandar da­ tabylǵan.  Álbette, Maqpal mu­nyń birine de pysqyryp qaramady. Oǵan óziniń jany súıetin ispen aınalysqany ál­deqaıda mańyzdyraq edi.

Maqpal judyryqtaı kezi­nen qyran qustyń tilin bi­lip ósti. Bári de ákesiniń «Úsh­qo­ńyr» deıtin qusyna jem be­rip, ony kútip-baǵýdan bas­talǵan.

– Ákem kezinde oblys orta­ly­ǵyndaǵy «Qaırat» at sporty mektebinde jattyqtyrýshy bolyp istedi. Qyran qusqa degen yn­tyzarlyǵymdy oıatqan da sol kisi. Betimnen qaqpaı, qaıta bil­genin úıretýden jalyqqan emes. Al eń birinshi jarysyma 15 jasqa tolǵanymda qa­tys­tym. Budan da erterek syn­ǵa túsýge bolýshy edi, ja­sym­nyń kishiligine baılanys­ty ruqsat etilmedi. Amal joq,­­ búr­kitshilerge syrtynan­ qyzy­ǵa qarap, kezegim qashan keler eken dep kútip júretinmin,  – deıdi Maqpal uıań jymıyp.

Búrkitshi qyz qatysqan al­ǵashqy jarys Almaty obly­syndaǵy Esik qalasynda ótken edi. Sol jerde Maqpal qyzdyń qus­begilikke degen ıkemine, qus­tyń tilin bilýge degen qush­tarlyǵyna tánti bolǵan aq­saqaldar, «Qyran» federasııa­sy» qoǵamdyq qorynyń atqa­rýshy dırektory Baǵdat Múp­tekeqyzy aq batalaryn be­rip, búrkitshi boıjetkenniń saıat­kerlik ónerdegi tusaýyn kesken bolatyn.

Maqpaldyń tuńǵysh ret top jarǵan saıysy 2002 jy­ly Almaty oblysyndaǵy Eńbek­shiqazaq aýdanynda ótken «Sonar-2002» respýblıkalyq búr­kit­shiler baıqaýy edi. Odan keıingi jarystarda da Maq­paldyń qanjyǵasy udaıy maı­lanyp júrdi. 2003 jyly ulttyq sportty damytýǵa qos­qan úlesi úshin «Sport she­beri» ataǵyna ıe boldy. 2006­ jy­ly «Búrkitshi qyz» qur­met­ti ataǵyna laıyqty dep tan­yl­sa, arada eki jyl ótkende «Ulttyq sporttyń úzdikteri» at­ty respýblıkalyq baıqaýda «Uly dala arýy» atalymy boıyn­sha jeńimpaz atandy.

* * *

Shyny kerek, Maqpaldyń ata-anasy ol Qaraǵandydaǵy «Bolashaq» ýnıversıtetin tá­mam­dap, qolyna zańgerdiń dıp­­lomyn alǵanynda, qalada qa­latyn shyǵar dep júretin. Alaıda jas qyzdyń oılaǵany bas­qasha bolyp shyqty. Alyp qalaǵa qoldy bir bulǵady da, týǵan aýylyna qaıtyp kelgen. Bireý nanbas, al ózine aıan – úıde qalǵan Aqjelke qusy men Aqqus tazysyn qımaǵan edi...

Aqjelke demekshi, osy qy­ran qusty Maqpalǵa ákesine erip Almaty oblysynda ót­ken jarysqa barǵanynda jer­gi­likti búrkitshiler syıǵa tart­qan. Judyryqtaı ǵana júni úrpıgen balapan-tuǵyn. Sol sát­ten bastap búrkittiń balapany men boıjetken qyzdyń arasy jipsiz baılanǵan edi. О́z qolynan tamaqtandyryp, ús­tinen bir qaýyrsynyn da tú­sirmeı, baǵyp-qaǵyp ósirdi. Áke­siniń aqyl-keńesine qulaq túre júrip, qyran qusty baýlýdy kádimgideı  meńgerip alǵan.

Maqpaldyń Aqjelkesi mi­nezdi qus. Ańǵa shyqqanynda, abaı­lamasań ózińdi jazym eter­deı oǵash qylyqtaryn ta­laı kórsetken. Degenmen, ıe­siniń sabyrly minezi, aıaly ala­qanynyń jylýy qyran qus­ty únemi sabasyna túsirip oty­ratyn. Osy Aqjelkemen Maq­pal qyz búrkitshiler arasynda ótken talaı saıysta er-aza­mattardyń jýan ortasynda jalǵyz júrip júldeger boldy.

Búrkit etten basqa tamaqqa qa­ramaıdy. Qys aılarynda­ kúnine eki júz grammǵa deıin jas et jese, jaz kúnderi bir kıloǵa deıin qylǵymaı ju­ta­dy. Kóbine Aqjelkege ózi tús­ken qoıannyń etin beredi. Al qyran qusy alǵan túlki-qar­saq­ta tipti de esep joq. Al­taıy qyzyl túlkilerdiń ákesi shú­berekteı qylyp ılegen te­rileri Aqsý-Aıýlydaǵy talaı sán­qoı jeńgeleriniń moıynyna jaǵa bolyp, búginge deıin kózdiń jaýyn alyp júr...

– Qyran qus erte kóktemnen qara kúzge deıin túlekte otyrady. Qyrkúıek aıy týǵanda sal­qyn qorada ustap, baptaýdy bastaımyz, – deıdi qanyna saıat­shylyq sińgen Maqpal. – Qanaty túlegennen keıin, atyn atap shaqyryp, qolǵa qon­dyrýǵa baýlımyz. Odan keıin túlki, qoıannyń terisine túsirip, daǵdylandyramyz. Sońynan et jegizemiz. Munyń bári kezeń-kezeńimen, bappen istelinetin jattyǵý tásilderi.

* * *

Zady, ıt júgirtip, qus salý Ábdirazaqovtar áýleti úshin atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan kıeli óner. Maqpaldyń ákesi Murat Ábdirazaqov Ar­qa óńirine belgili qusbegi. Qa­zaqstannyń qusbegiler ara­syndaǵy  birinshilikteriniń bir­neshe dúrkin jeńimpazy, sport sheberi. Murattyń ákesi de zamanynda qyran qustyń ti­lin bilgen búrkitshi bolypty. «Áke kórgen oq jonar» degen, en­di mine, ákeden úırengen isti qy­zy Maqpaldyń  boıyna daryta bildi. Jalpy, Maqpal úı­degi bes balanyń ishindegi eki qyzdyń kenjesi. Aǵasy Serik pen inisi Asan da qusbegilik ónermen shuǵyldanady eken.

– Búrkit ustap, ony baptaý de­genińiz aıtqanǵa ǵana ońaı is. Munymen aınalysý úshin eń aldymen qusqa senen basqa ja­qyn jannyń joqtyǵyn se­ziný kerek. Sonda ǵana qyran qus ıesine ıligedi, – dep syr aq­tarady Maqpal. – Jaqynda Moń­ǵolııada turatyn búrkitshi qyz Aısholpan týraly estip, onyń tabysyna qatty qýandym. Alysta júrgen sińlimniń osyndaı beıneti mol ispen aınalysyp júrgen ójettigi tánti etti. Aı­sholpannyń beınesinen on úsh jasymda qyran qustyń tilin bilsem dep qııalǵa qanat bitirgen ózimdi kórgendeı boldym...

Búginde jurt Maqpal esim­di búrkitshi qyzdy múldem umy­typ ketti deýge bolmas. Ara-tura jarystarǵa, túrli is-­sharalarǵa shaqyrtý alyp tu­rady. Tipti, aýylda turatyn búr­kitshi qyzdy shetelden izdep kelip jatatyn saıahatshylar da bar. Olar tal shybyqtaı bu­ralǵan arý qyzdyń atpen quı­ǵytyp kelip, túlki-qarsaq, qoıanǵa qus salǵan ónerin kórip, tańdanyp hám tamsanyp jatady. Sol úshin de alystaǵy Ame­rıkadan, Kári qurlyqtan attyń terin aıamaı keledi.

– Eger de rýhanı jańǵyrý aıa­synda derekti fılm, kınoǵa túsý týraly kóńilge qonymdy usy­nystar túsip jatsa, qarsy bolmas edim. Qazaqtyń ata ká­sibi, tól óneri – qus salyp, ıt jú­girtýdi nasıhattaýǵa ózindik úle­simdi qosýǵa árqashan da­ıyn­myn, – deıdi Maqpal nyq se­nimmen.

Kóshpelilerdiń qusbegilik syndy bekzat óneri keleshekte qazaqtyń álem tanyǵan bren­dine aınalar bolsa, ata-ba­ba kásibine tulymshaǵy jel­biregen búldirshin kezinen adal­dyq tanytyp júrgen Arqanyń arý qyzy Maqpaldyń juldyzy tipti de jarqyraı túser edi-aý. Bir kem dúnıe – osyny  áli kúnge qunttamaı júrgendeımiz...

 

Qaırat ÁBILDA,

«Egemen Qazaqstan»

Qaraǵandy oblysy,

Shet aýdany