Búgingi táýelsiz Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyq tanyǵan syrtqy saıasatyn qurýda Prezıdent Nursultan Nazarbaev Memleket basshysy retinde ólsheýsiz eńbek etti. Elbasy «HHI ǵasyr toǵysynda» atty kitabynda jazǵanyndaı, egemendiktiń eleń-alańynda Qazaqstanda syrtqy saıasat qyzmetiniń ózindik baǵyty bolǵan joq edi. Qazaqstannyń Syrtqy ister mınıstrligi ózine tán laıyqty dıplomatııalyq qyzmet te atqarǵan joq. Sondyqtan 1991 jyldyń jeltoqsan aıynda Syrtqy ister mınıstrliginiń aldynda halyqaralyq arenadaǵy qyzmetin múlde jańa baǵytta qurý mindeti turdy.
Árıne bul baǵyttaǵy syndarly qyzmetti oıdaǵydaı uıymdastyryp júrgizý ońaı bolǵan joq. Joǵaryda aıtqanymdaı, Qazaqstan táýelsizdigin alǵan soń basqa da salalar men qurylymdar sekildi syrtqy saıasattyń negizin qalap, dıplomatııany damytý qajet boldy. Al sol kezdegi shynaıy jaǵdaı óte qıyn edi. Arǵy ǵasyrlardy aıtpaǵanda, sońǵy jetpis jyl boıy Keńes Odaǵynyń quramynda ómir keshtik. Barlyq eldik máselelerdi Máskeý sheship, qarapaıym jol salý men turǵyn úı turǵyzýdyń ózin solar arqyly júzege asyrdyq. О́zimizde erik bolmady. Qandaı da bir reformany júzege asyrý úshin joǵarydan ruqsat kerek edi. Shynyn aıtqanda, elimizde óndirilgen óz ónimderimizdiń bárin solar uqsatyp, sodan soń biz óz qarajatymyzǵa sol dúnıelerdi sol kezdegi Odaqtyń astanasynda otyrǵandardyń kabınetin jaǵalap júrip, surap alatynbyz. Eshqandaı egemendik te, erkindik te bolmady. Sodan basymyzǵa baq qonyp, ata-babamyz ańsaǵan táýelsizdik qolǵa tıdi. Sóıtip Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń dara da dana basshylyǵymen táýelsizdikti is júzine asyrý jolyna kiristik.
Árıne, kezinde KSRO-nyń Syrtqy ister mınıstrliginde qyzmet istegenim beker boldy dep aıta almaımyn. О́ıtkeni kóptegen shetelderdiń saıasatymen jáne tájirıbelerimen tanystym. Ásirese Eýropa elderi, onyń ishinde Majarstan, Polsha, Bolgarııa, Chehııa jáne Rýmynııa sekildi elderdi jaqsy bildim. Olar Keńes Odaǵynyń blogyna kirse de, bas erki ózderinde boldy jáne ózderiniń qarjylyq qory men jeke áskerleri boldy. Soǵan tańǵalyp, osylardaı bolsaq qoı dep oılaıtynmyn. Bir kúni meni Prezıdent Nursultan Nazarbaev shaqyryp alyp: «Siz Qazaqstannyń birinshi Syrtqy ister mınıstri bolyńyz. Syrtqy saıasatymyzdy aıaqqa turǵyzyp, elimizdiń tuǵyryn bıikteteıik!», dedi. Mine, sodan keıin qyzý jumys bastaldy. Jasyratyny joq, alǵashqy jyldary óte qıyn boldy. Nege deseńiz, ol kezde kópshilik shet tilin bilmeıtin, maman az. Máselen, men sol kezde Syrtqy ister mınıstri bolsam da, kómekshim bolmady. Qazir buǵan bireý sener, bireý senbes, biraq aqıqaty – osy. Tipti Prezıdentpen birge shetelge shyqqanda sarapshy retinde júresiń. Kópshiliktiń ózin aıtpaǵanda, kóptegen mınıstrler tildi bilmeıdi. Bárin ózim aýdarýǵa týra keledi.
Tolyp jatqan qujattardy saraptaısyń. Sonda Syrtqy ister mınıstrliginde bar-joǵy on adam ǵana qyzmet etti. Alaıda atqarǵan qyzmetimizdiń sapasynda úlken kemshilik bolǵan joq.
Elbasymyzdyń sol tusta asa kóregendilikpen júrgizgen syndarly saıasatynyń arqasynda, qandaı qıynshylyqtar kezdessin, qyzmetimiz ońǵa basty.
Men eldiń ekonomıkasyn jandandyrý úshin syrtqy saıasat múltiksiz durys jumys isteýi kerek dep esepteımin. Mine, osy oraıda bizdiń mindetimiz – eldiń damýyna, órkendeýine jaǵdaı týǵyzý boldy. Eń aldymen elge ınvestorlardy tartý úshin jaǵdaı jasaýymyz qajet. Shet memleketterge baryp, saıası, ekonomıkalyq turǵydan baılanystarymyzdy bekitýge kúsh saldyq. Sol atqarǵan jumystar tekke ketpedi. Qazaqstan Táýelsizdik alǵan kezden beri elimizge mıllıardtaǵan dollar kóleminde ınvestısııa quıyldy.
Táýelsizdik alǵan boıda biz aldymen Úndistan men Pákistanǵa attandyq. Olar – ózara básekeles elder. Biraq «qazaq Prezıdenti keldi» dep bizdi jaqsy qarsy aldy. Ol kezde ekonomıkalyq jaǵynan qýaty aıtarlyqtaı bul elder bizge jaqsy járdemdesti. Odan keıin ile-shala Amerıka Qurama Shtattaryna jol tarttyq. Onda «Teńiz» munaı ken ornyna baılanysty qujattarǵa qol qoıdyq. Eń birinshi qazaq jerine kelgen sheteldik munaı kompanııasy «Shevron» boldy. Odan keıin basqa da munaı kompanııalary, onyń ishinde Germanııa, Qytaı, Ulybrıtanııa, Italııa elderiniń alpaýyttary keldi. Sol kezde osy isterdi júrgizbesek, bulaı bolmas edi.
Árıne, sol qıyn kezdegi atalǵan ıgilikti isterdiń bastaýynda Prezıdent turǵany belgili. Barlyq saparlarǵa bizdi Prezıdenttiń ózi bastap barady.
Onyń kelissóz júrgizý sheberligi qandaı?! Kóregen, bilikti, óte parasatty saıasatker ǵoı. Eldegi saıası jaǵdaıdy, ekonomıkalyq tustardy óte jaqsy bildi. Sonyń arqasynda barlyq jerde kezdesýler, júzdesýler sátti sheshimin tabady. AQSh astanasy Vashıngtonda da, úlken qalasy Nıý-Iorkte da kezdesýler júrgizdik. Keıin Kanadaǵa baryp, odan soń búkil Eýropany sharlap shyqtyq.
Elge ınvestısııa tartý maqsatynda Qytaı, Malaızııa, Sıngapýr, Birikken Arab Ámirlikteri t.b. elderge jol tústi. Prezıdenttiń abyroı-bedeli men iskerliginiń arqasynda ǵana sheteldik ınvestorlardy tarta bildik. Olar bizdiń Prezıdentimizdi qurmettep elge keldi. Alǵashqy alty aıda táýelsizdigimizdi 50 memleket tanydy. Eger de syrtqy saıasatymyzda Nursultan Nazarbaevtyń osyndaı eren eńbegi bolmaǵanda, rasyn aıtý kerek, biz mundaı orasan jetistikterge qol jetkize almas edik. Endi qazir Qazaqstan deseń, Nazarbaev deseń, bári biledi, «O, Nazarbaev!» dep qurmet kórsetip jatady.
Bul – sózsiz naǵyz eńbektiń nátıjesi. Búgingi osy baǵyttaǵy qol jetkizgen jetistikterdi «Nazarbaev modeli» dep aıtýǵa ábden bolady. Alǵashqy kezde eldegi memlekettik qyzmetti jetildirýde Sıngapýr, Malaızııa, Ońtústik Koreıa sekildi damyǵan elderdiń tájirıbelerine súıendik. Qazirgi tańda «Sıngapýrlyq model» álemge tanylǵan. Memlekettiń turaqty damýy jolynda memlekettik qyzmetshiniń róli zor. Barlyq jaǵynan halyqaralyq standarttarǵa saı qyzmet istegen jón. Aldymen eldiń, halyqtyń qamyn oılaý kerek. Biz sol mejege jettik.
Búginde kóp jas «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha shetelde oqyp jatyr. Mine, osy jastar biz salǵan izben el táýelsizdigin odan ári baıandy ete beredi dep senemin.
Tóleýtaı SÚLEIMENOV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń 1991-1994 jyldardaǵy Syrtqy ister mınıstri