Qala – tirshilikke qan júgirter kúretamyr, ekonomıka tetikteri shoǵyrlanǵan draıver, mádenıetter toǵysqan jaıly ómir súrý oshaǵy. Iаǵnı alyp megapolısterdiń memleket damýyndaǵy mańyzy joǵary. Bul rette 1981 jyly mıllıonynshy turǵyny týǵan Almatydan keıin araǵa uzaq jyl salyp, Táýelsizdiktiń shırek ǵasyry ótkende Astana men Shymkent qalalarynyń mıllıondyq mejege jetýi óte qýanyshty jaıt. Bul – Táýelsizdik jemisi. О́ıtkeni qala eń aldymen jumys pen tabys kózi, sapaly áleýmettik qyzmet pen zamanaýı bilim alý kepili. Osy oraıda mıllıon turǵyny bar qalalarymyzdyń tynysyna sholý jasaǵan edik.
ALMATY
Almaty – Táýelsizdiktiń altyn besigi. El táýelsizdigi jarııalanǵan, erteden qalyptasqan kelbetimen egemendiktiń eleń-alań jyldarynda elge es bolǵan, el erteńine senim bolarlyq irgeli isterdiń uıytqysyna aınalǵan aıaýly shahar. Almaty – Táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy astanasy. Memlekettiliktiń qasterli rámizderi men ınstıtýttary osy qalada qalyptasyp, bekidi. Tipti, Keńes Odaǵy syndy alyp el taraǵanda quramyna múshe bolǵan elderdiń kelesi ıntegrasııalyq alańy retinde TMD uıymynyń qurylymy osy qalada qalandy. 1927 jyldan 1997 jylǵa deıin jetpis jyl boıy qazaq eliniń astanasy bolǵan alyp shaharda búginde 1 848007 Statıstıka komıtetiniń deregi boıynsha turǵyn turady. Sondaı-aq qala 2,5 mln-ǵa jýyq turǵyny bar elimizdegi eń iri aglomerasııanyń da ortalyǵy sanalady. Búginde Almaty respýblıkalyq bıýdjettiń 30 paıyzyna jýyǵyn qamtamasyz etip otyrǵan birden-bir donor qala.
Qurylysy uzaqqa sozylǵan Qazaqstandaǵy alǵashqy metropolıten 2011 jyly 1 jeltoqsanda Almatyda paıdalanýǵa berildi. Jyl saıyn metro jolaýshylarynyń sany artyp keledi. Bir jyl ishinde 14 mıllıon jolaýshyǵa deıin qyzmet kórsetý deńgeıine jetti. Uzyndyǵy 11 shaqyrymnan asatyn alǵashqy baǵyt 9 beketten turady. Qazir qalanyń batys baǵytyna jetkizetin bóliginiń qurylysy júrgizilýde.
Almaty – elimizdegi buqaralyq sport túrlerin damytýǵa den qoıyp otyrǵan shahar. Bul rette 2011 jyly Astanamen birge qalada qysqy Azıada oıyndary ótse, 2017 jyly qysqy Ýnıversıada oıyndary uıymdastyryldy. Osy halyqaralyq jarystar aıasynda kóptegen zamanaýı sport keshenderi paıdalanýǵa berildi. Bul nysandar qazir almatylyqtardyń ıgiligine qyzmet etýde. Almaty qalasynyń iri iskerlik ortalyǵy retinde damýy ýrbanızasııa úrdisin tezdetti. Sońǵy jyldary qala aýmaǵyna jańadan qurylǵan eki ákimshilik birlestik – Alataý jáne Naýryzbaı aýdandary qosylyp, qala ınfraqurylymynyń damýy keńeıe tústi.
Qalada ásirese, jol ınfraqurylymy jaqsaryp, úlken jolaıryq keshenderi júıesi qalyptasty. Bul kólik keptelisin azaıtýǵa, ekologııalyq ahýaldy ońtaılandyrýǵa septespek. Bıyl qalany saqına tárizdi aınalyp ótetin Úlken Almaty aınalma jolynyń batys bóliginiń qurylysy bastaldy.
ASTANA
Jańa turpatty Qazaqstannyń HHI ǵasyrdaǵy kelbetine aınalǵan Astana bıyl 20 jyldyq mereıtoıyn atap ótti. Alataýdan Arqa tósine kóshkenge deıin keńestik kezeńde tyń ıgerýshiler, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary oblys ortalyǵy fýnksııasyn atqaryp kelgen qalanyń osy jyldardaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq damýy el tarıhynda buryn bolmaǵan jedel qarqynmen órbidi. Esil ózeniniń jaǵalaýyna tutas jańa qala salyndy.
Búginde eldiktiń nyshanyna aınalǵan memlekettik-ákimshilik, turǵyn úı jáne áleýmettik nysandar boı kóterip, álemdegi eń jas ári fýtýrıstik sıpatta salynǵan elorda paıda boldy. Toqsanynshy jyldary turǵyndarynyń sany 300 myńǵa da jetpeıtin qalada búginde Statıstıka komıtetiniń deregi boıynsha 1 065 903 adam turady.
Astana – beıbitshiliktiń qalasy. Bul sıpattama shaharǵa 1999 jyly IýNESKO sheshimimen berildi. Shyn máninde, Qazaqstan elordasy jahandyq únqatysýlardyń ashyq alańyna aınaldy. Memleketter basshylarynyń basqosýlary, Álemdik dinder men konfessııalar lıderleriniń sezi, áıgili saıasatkerler men qoǵam jáne óner qaıratkerleriniń júzdesetin, pikir almasatyn aıtýly jıyndaryn abyroımen ótkizip keledi. Atap aıtqanda, geosaıası ıntegrasııalardyń mańyzdy platformasy retinde qalyptasqan Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Islam Yntymaqtastyq Uıymy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaǵy jáne basqa da halyqaralyq uıymdarǵa múshe memleketterdiń basshylary ortaq bátýaǵa kelgen saıası hám ekonomıkalyq basqosýlardan bólek, Astana ekonomıkalyq forýmy sııaqty halyqaralyq jıyndardy, Sırııa prosesi ispetti bitimgershilik maqsattaǵy kelisimderdi elorda tórinde ótkizý dástúrge aınaldy.
Eń bastysy, Astana byltyr EKSPO-2017 mamandandyrylǵan halyqaralyq kórmesin oıdaǵydaı ótkizdi. Bul jahandyq mańyzy bar jıyn Qazaqstannyń «jasyl» ekonomıkany damytýdy qoldaýǵa belsene qatysatynyn pash etti. Qazirgi kezde EKSPO muralary retinde «jasyl energetıka» jobalary el óńirlerinde júzege asyrylýda. Sondaı-aq kórmege arnap salynǵan aýqymdy keshen aýmaǵyndaǵy «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy sheteldik kapıtal tartýdyń katalızatoryna, «Astana Hub» halyqaralyq IT startaptar tehnoparki elimizdiń ınnovasııalyq ekojúıesin damytatyn lokomotıvke, IT ýnıversıtet sıfrly tehnologııalardy kiriktirýdegi yntymaqtastyqqa jol ashatyn jobalar retinde belgili bola bastady. Keshen aýmaǵynda basqa da qala turǵyndary men qonaqtaryna qyzmet kórsetý nysandary jumys isteıdi.
Sonymen birge áleýmettik nysandar qatary artty. Elorda búginde medısınalyq týrızmge qolaıly zamanaýı emhanalar klasteri, halyqaralyq standartqa saı bilim berý júıesi qalyptasqan jáne tabıǵaty qatań bolsa da ómir súrýge qolaıly «aqyldy qala» retinde damyp keledi. Qalanyń jasyl beldeýi retinde egilgen Astana ormany táýelsizdik jyldarynda jaıqala ósip, 15 myń gektarǵa jýyqtady.
ShYMKENT
Bıyl mamyr aıynda Shymkent qalasyna jasaǵan sapary barysynda Memleket basshysy qala turǵyndarynyń sany mıllıonǵa jetkenin jarııalady. Osylaısha, Elbasy Jarlyǵymen shyraıly shaharǵa respýblıkalyq mártebe berildi. Al Túrkistan oblysy retinde qaıta qurylǵan óńirdiń ortalyǵy kıeli qala Túrkistan bolyp bekitildi.
Shymkent – elimizde turǵyndarynyń eńbekqorlyǵymen erekshelenetin shahar. Kúngeı óńirdegi kóp qalalardyń tarıhy tym tereńde jatyr. Shymkent shaharynyń da tarıhy sol qalalarmen tamyrlas bolǵandyqtan kemi 2 myń jyldan asa shejiresi bar. Al bıyldan bastap qalanyń damýynda jańa betburysty kezeń bastaldy. Sonyń biri 2020 jylǵa deıingi damý tujyrymdamasy aıasyndaǵy «Shymkent sıtı» jobasy. Bul joba úshinshi megapolıs atanǵan qalanyń jańa iskerlik jáne áleýmettik keshenin qalyptastyrady dep kútilýde. Qala mártebesiniń ózgerýi ınfraqurylymda qordalanǵan ózekti máselelerdi, turǵyn úı, áleýmettik qyzmet kórsetý, ırrıgasııalyq problemalardy sheshýge jol ashady. «О́mir adamǵa bir-aq márte beriledi, ony Shymkentte súrý kerek» degen Elbasy sózine súıensek, shynynda shyraıly, baý-baqshaly shaharmen saýda-sattyq, servıs jaǵynan talasatyn qala elimizde az.
Búginde qala aýmaǵy 40 myń gektardan 117 myń gektarǵa deıin ulǵaıdy. Saıram, Tóle bı jáne Ordabasy aýdandarynan birqatar eldi meken qala aýmaǵyna qosylǵan soń jańadan tórtinshi bolyp Qarataý aýdany quryldy. Bul qala elimizde avtokólik jolynyń uzaqtyǵymen erekshelenedi. Iаǵnı, qalanyń ishki joldarynyń uzaqtyǵy 2135 shaqyrymdy quraıdy.
Shymkent qalasynyń týrıstik tartymdylyǵy aıryqsha. Qaladaǵy saıajaılar men tarıhı oryndar hám qonaqúıler men meıramhanalardaǵy qyzmet kórsetýdiń joǵary sapasy men turǵyndardyń qonaqjaılylyǵy týrıstik áleýetti nyǵaıta túsýge múmkindik beredi. Sondaı-aq Shymkent tómen kómirtekti turaqty damýǵa arnalǵan qalalar tizimine enip, ekologııalyq bastamalardyń ortalyǵyna aınalýdy kózdeıdi. Keler jyly qala aýmaǵynda velojoldar salý kózdelip otyr.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»