– Jámılá Úsipjanqyzy, «Arhıv-2025» baǵdarlamasyn iske asyrý úshin Prezıdent Arhıvi tarapynan qolǵa alynatyn mańyzdy isterdiń basynda qandaı máseleler tur?
– Prezıdent N.Nazarbaev elimizdiń mádenı murasynyń quramdas bóligi bolyp sanalatyn Ulttyq arhıv qorynyń saqtalýyna jáne ulǵaıtylýyna únemi asa úlken mán berip, turaqty túrde qamqorlyq jasap keledi. Memleket basshysynyń jýyrda ǵana jarııalanǵan «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda usynǵan «Arhıv-2025» baǵdarlamasy osynyń aıǵaǵy bolyp tabylady. О́z maqalasynda Elbasy Táýelsizdik jyldarynda elimizdiń ótken tarıhy men mádenıetine qatysty derektik qujattar men jádigerlerdi izdestirý boıynsha aýqymdy jumystar atqarylǵanyn atap ótti. Endi «Arhıv-2025» baǵdarlamasy aıasynda otandyq tarıhshylar men arhıvshilerdiń aldynda barlyq otandyq jáne sheteldik arhıvterde ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn irgeli zertteýler júrgizý boıynsha úlken mindetter qoıyldy. Bul aýqymdy jobany júzege asyratyn tarıhshylar men derektanýshylardan quralǵan arnaıy toptardyń izdestirý jumystarynyń tıimdiligi arhıvshilerdiń anyqtalǵan arhıv qujattaryna qajetti ǵylymı-ádistemelik jáne anyqtamalyq quraldardy daıyndaýyna, ol qujattarǵa kópshiliktiń qoljetimdiligin qamtamasyz etýine tikeleı baılanysty bolmaq.
«Arhıv-2025» baǵdarlamasyn júzege asyrýdaǵy mańyzdy máselelerdiń biri – jobany laıyqty deńgeıde júzege asyratyn mamandar. Búginde tarıhqa qyzyǵýshylyq kúnnen-kúnge artyp keledi. Qazirde respýblıka boıynsha arhıv isi jáne qujattaný salasynyń mamandaryna degen qajettilik jyl saıyn 3 myńǵa jýyq adamdy qurap otyr. Al Qazaqstanda osy sala boıynsha mamandardy daıyndaıtyn jalǵyz joǵary oqý orny – ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ jylyna 35-40 adamdy ázirleıdi. Sondyqtan atalǵan baǵdarlamanyń tabysty júzege asýy úshin eldegi arhıv isi mamandaryn daıarlaý baǵdarlamasyna birqatar ózgeris qajet dep sanaımyn.
– Aqparattyq, tarıhı mańyzy joǵary qujattardyń úlken bóligi Qazaqstan Prezıdenti Arhıvinde saqtaýly turǵany málim. Arhıv qory jáne ondaǵy qujattardyń ereksheligi qandaı?
– Memleket basshysynyń №1502 Jarlyǵymen qurylǵan Arhıv aldaǵy jyly óziniń 25 jyldyǵyn atap ótkeli otyr. Qazirgi kúnde Arhıv Qazaqstan Prezıdentiniń, onyń Ákimshiliginiń, Memleket basshysyna tikeleı baǵynatyn jáne esep beretin memlekettik organdardyń qyzmetin aqparattyq-arhıvtik qamtamasyz etýde negizgi mindetterdi atqaratyn zamanaýı, tehnologııalyq jabdyqtalǵan keshen bolyp tabylady.
Arhıv qorynda 1918-2013 jyldar aralyǵyn qamtıtyn 805 myńnan asa saqtaý birligi esepke alynǵan, olardyń 727 myń saqtaý birligi qaǵaz túrindegi qujattardy qurasa, 11 myńnan astamy dybystyq beınelik qujattamada saqtalǵan.
Memlekettik organdardyń 2000 jyldy qosa alǵandaǵy ýaqytqa deıingi arhıv qorlary qoǵamdyq paıdalanýǵa ashyq. Arhıv qorlarynda Táýelsiz memlekettiń qalyptasýynyń zamanalyq oqıǵalaryn, syrtqy jáne ishki saıasattyń kóp aspektili máselelerin, halyqaralyq qatynastardy, ekonomıkany qaıta qurýdyń mańyzdy úrdisterin, elimizdiń áleýmettik-mádenı damýyn kórsetetin biregeı málimetter toptastyrylǵan. Munda sonymen qatar Qazaqstan Respýblıkasy zańdarynyń túpnusqalary, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń aktileri, onyń halyqaralyq kongresterde, forýmdar men kezdesýlerdegi sóılegen sózderiniń mátinderi saqtalýda.
Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti men Qazaqstan LKJO Ortalyq komıtetiniń jáne olarǵa deıingi bılik organdarynyń qorlaryndaǵy Qazaq AKSR-iniń qurylýy, totalıtarlyq rejim kezindegi kúshtep ujymdastyrý men saıası qýǵyn-súrgin, ólkeni ındýstrııalandyrý, qýǵyn-súrginge ushyraǵan halyqtardy Qazaqstanǵa kúshtep qonys aýdarý, Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy Qazaqstan, tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý týraly biregeı qujattar zertteýshiler úshin erekshe qyzyǵýshylyq týdyrady.
1998 jyldan bastap Arhıv jeke tektik qujattardy jınaqtaýdy bastady.
– Búginde arhıv salasy aqparattyq tehnologııamen tyǵyz baılanysta damyp keledi. Jalpy arhıv qujattaryn jappaı sandyq formatqa kóshirýde qandaı júıeli jumystar qolǵa alynyp jatyr?
– Memlekettik arhıvter men mekemelerde aqparattyq tehnologııalardy, onyń ishinde elektrondyq arhıv júıesin engizý óte mańyzdy másele bolyp tabylady. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvi 2014 jyly mekemeniń aqparattandyrý tujyrymdamasyn qabyldaǵan bolatyn. Sol jyldan bastap qaǵaz júzindegi arhıv qujattaryn jappaı sıfrlandyrý jobasy qolǵa alyndy. Osy tórt jylda 100 myńnan asa saqtaý birlikteri sandyq formatqa kóshirildi. Qaǵaz qujattardy sandyq formatqa kóshirý joǵary jyldamdyqtaǵy kópqyzmettik qurylǵylarda júzege asyrylady. Orta eseppen alty kópqyzmettik qurylǵy arqyly aptasyna 500 saqtaý birligi sıfrlaýdan ótedi.
Arhıv qujattaryn sıfrlandyrýmen qatar Qazaqstan Prezıdentiniń Arhıvinde «Elektrondy arhıv» aqparattyq júıesi iske qosyldy. Júıeniń atqaratyn mindetteriniń qataryna Arhıvtiń negizgi baǵyttaryn aqparattandyrý, Ulttyq arhıv qorynyń qujattaryn jınaqtaý, esepke alý, saqtaý jáne paıdalaný kiredi. Júıeniń ınterfeısi paıdalanýda óte yńǵaıly. Zertteýshiler osy júıe arqyly keıinnen tapsyrys beretin qujat týraly aqparatty aldyn ala kóre alady. «Elektrondy arhıv» júıesiniń iske qosylýy zertteýshiler úshin qujattardyń tizimdemesine qashyqtan qoljetimdiligin ǵana qamtamasyz etip qoımaı, arhıv qyzmetkerleriniń jumysyn ońtaılandyrýda da úlken septigin tıgizip otyr.
– Elimizdiń arhıv tarıhyna úńilsek, ony S.Seıfýllınniń esimimen baılanystyramyz, al alǵashqy tarıhı jazba derekter Bókeı ordasynan, Jáńgir hannyń tusynan ǵana bastalady eken. Arhıv isin damytýda sheteldik áriptesterińizdiń tájirıbesi ozyq qoı, ekijaqty seriktestik qarym-qatynastar qandaı nátıjesin berip otyr?
– Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvi 2003 jyldan bastap Arhıvterdiń halyqaralyq keńesi Eýrazııalyq bóliminiń múshesi bolyp tabylady. Sońǵy jyldary iskerlik kezdesýler men tájirbıe almasý aıasynda bizdiń mekemeniń qyzmetkerleri Reseı, Germanııa, Ońtústik Koreıa, Polsha jáne AQSh memleketteriniń arhıv qyzmetimen tanysty. 2017 jyldyń basynda AQSh Memlekettik departamentiniń «Suranym boıynsha halyqaralyq saparlar» baǵdarlamasy aıasynda Arhıv qyzmetkerleri AQSh-tyń basty arhıvteri men kitaphanalarynda boldy. Baǵdarlama aıasynda Vashıngton, Chıkago, Nıý-Iork, Boston sııaqty iri qalalardaǵy arhıv qujattarynyń saqtalýyn qamtamasyz etý, paıdalanýdyń elektrondy qoryn qurý, zertteýshilermen jumys júrgizý, aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý jumystarymen tanysty.
Sonymen qatar sońǵy eki jylda Arhıvtiń úsh qyzmetkeri Koreıa Respýblıkasynyń Ulttyq arhıvinde uıymdastyrylǵan «Jazbalar men arhıvterdi basqarý» (Records and Archives Management Program) baǵdarlamasy boıynsha biliktilikterin arttyrý kýrstaryna qatysyp qaıtty. 2018 jyldyń basynda Arhıv qyzmetkerleri Polshanyń Gdansk qalasyndaǵy memlekettik arhıvinde taǵylymdamadan ótti. Issapar barysynda 2020 jyly Gdansk qalasyndaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵys mýzeıinde, Qazaqstan Prezıdenti Arhıviniń qujattary negizinde, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys taqyrybyndaǵy tarıhı-qujattyq kórmeniń tusaýkeseri ótetini týraly kelisimge qol jetkizildi.
– «Ashyq qoǵamǵa – ashyq arhıv» aksııasynyń bastalǵanyna da birtalaı jyldyń júzi boldy. Tarıhı mańyzdylyǵy joǵary keıbir qupııa qujattar jarııa bolsa, memleket qaýipsizdigine nuqsan keletini taǵy bar. Mekemede kópshilik túgili, tarıhshy ǵalymdardyń qoly jete bermeıtin «erekshe qupııa» qujattar áli de kóp pe?
– Arhıvte Qazaqstan tarıhynyń ózekti máseleleri boıynsha zertteýler júrgizýge, memlekettik jáne qoǵamdyq qajettilikterdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan Ulttyq arhıv qorynyń qujattaryn keńinen paıdalaný jáne jarııalaý uıymdastyrylǵan. 2004 jyly Arhıvtiń bastamasymen qujattardy qupııasyzdandyrý boıynsha Vedomstvoaralyq komıssııa qurylyp, komıssııanyń jumysy nátıjesinde 2004-2008 jyldar aralyǵynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń jáne olarǵa deıingi bılik organdarynyń 1937-1991 jj. aralyǵyndaǵy 40 myń istiń qupııalylyǵy joıyldy. Osy jumystyń nátıjesinde Arhıv «Rassekrechennaıa voına: «osobye papkı» SK KP (b) Kazahstana. 1941-1945 gg.» jınaǵy men 1930-1945 jj. aralyǵyn qamtıtyn «Iz ıstorıı deportasıı» qujattar jınaǵynyń úsh kitabyn jarııalady.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY