- Sahan Doldıuly, Siz stýdent shaǵyńyzda qazaq óneriniń maıtalmandary Asqar Toqpanov pen Beken Jylysbaevtyń tárbıesin kórip, tálim aldyńyz. Bıyl shyǵarmashylyǵyńyzǵa 40 jyl tolyp jatyr eken. О́tkenge kóz júgirtseńiz, qandaı sátterdi eske alar edińiz.
- О́skemendegi mádenı aǵartý ýchılıshede rejıssýra mamandyǵynda oqyp júrgende bizden emtıhan qabyldaýǵa memlekettik komıssııanyń tóraǵasy retinde Almatydan ataqty Asqar Toqpanov aǵamyz keldi. Shaǵyn qoıylymda aqynnyń rólinde oınadym. Sonda dombyra shertip, besik jyryn aıtatyn tusym bar. Osy kórinis kóńilinen shyqqan bolý kerek: «Qoıylym bitken soń ana ul maǵan kelip jolyqsyn» depti Asekeń. Baryp, «Assalaýmaǵaleıkým» dep sálem berip edim, «Meni tanısyń ba?» dedi salǵan jerden. «Keshirińiz, sizdi tanymaýshy edim» dep oıymdy ashyq aıttym. «Asanáli Áshimovti bilesiń be?» dedi suraǵyn tópeletip. «Bilem». «Bilseń, men ustazy bolamyn. Qazaqstandaǵy alǵashqy maman rejısserimin» dedi. Sosyn «Sen qazaqsha taza bilesiń be?» dep surady. «Tarbaǵataıdyń qazaǵymyn. Aýylda óskenbiz. Orysshaǵa shorqaqpyn. Azdaǵan orysshany áskerge baryp úırendim» dedim. «Onda biz Almaty memlekettik teatr jáne kórkem sýret ınstıtýty bolyp bólinip jatyrmyz. Kýrs qabyldaımyz. Soǵan seni shaqyramyn. Mindetti túrde kel» dedi.
Sodan ne kerek, úshinshi kýrsty bitirgennen keıin 40 som aqshamen «nar táýekel» dep Almatyǵa tarttym. Barǵan soń Asqar aǵaǵa jolyqtym. Sóz qysqa boldy. «El qatarly jaqsylap daıyndal» dedi. Emtıhan tapsyrdym. Emtıhan tapsyrǵanda Asekeńdi, áıgili akter Asanáli Áshimovti kórdim. Sol kisilerdi kórgennen keıin oqýǵa degen qushtarlyǵym odan ári arta tústi. Oqýǵa túsetin kezde bir orynǵa 9 baladan keldik. Ol ýaqytta blat-sbat, tanys-manys degen dúnıe joq. Tek qana talantyńa qaraıdy, taza ónerińdi baǵalaıdy. Sahnada turǵanymda tapsyrma berdi. «О́rtti kórset» dedi komıssııa músheleri. Lapyldaǵan órtti kóz aldyma elestetip, sahnanyń bárin kúpáıkemen sabalap, Asqar Toqpanov bar, Asanáli Áshimov bar, komıssııa músheleriniń bárin «janyp barasyńdar. Neǵyp otyrsyńdar bul jerde?» dep aýdıtorııadan qýyp shyqqanym áli esimde. Sonda «myna balanyń kórýi, sezinýi myqty eken. Rasynda, órt bolsa, búkil ǵımarat janady ǵoı» dep maqtaý aıtqany bar Asqar aǵamyzdyń. Instıtýtta oqyp júrgende Asqar Toqpanovtan, Asanáli Áshimovtan, erli-zaıypty Ydyrys Noǵaıbaev pen Farıda Sháripovadan dáris aldyq. Asqar Toqpanov aǵamyz tereń bilimdi adam edi. Sonaý saq dáýirinen bastap, ǵundar, kók túrik, sánbıler, jýjandar tarıhy, Edil batyr, din, Muhammed paıǵambar jaıynda ustazymyzdan kóp nárseni bilip, kókeıge túıdik. Uly Abaıdy jatqa soǵatyn. «Abaı jolynyń» árbir betin jatqa biletin. Oqý bitirgenshe shákirtterin Abaıǵa ǵashyq etip shyǵardy. Kúni búginge deıin qol bosaǵanda aqynnyń qarasózderin paraqtap, óleńderin jattap, ustazymdy saǵyna eske alyp otyramyn. Instıtýtty támámdaǵannan soń sol kezdegi TIýZ, búgingi Ǵabıt Músirepov teatrynda qalýym kerek bolatyn. Syrtqy kúshterdiń áserimen meni Semeı teatryna jiberipti. Shynyn aıtsam, ol jaqqa barǵym kelmedi. Almatyda qalǵym keldi.
Sóıtip del-sal bolyp, mınıstrlikten qujattarymdy ala almaı júrgende bir kúni Beken Jylysbaevty kezdestirip qaldym. Kólik kútip tur eken. Ol kisini burynnan biletin edim. Instıtýtta oqyp júrgende meni ózine shaqyrǵan. «Oqýymdy bitirip, keıin bararmyn» degem. Meni kórip: «Oı, sen qaıda joǵalyp kettiń?» dep qal-jaǵdaıymdy surap jatyr. «Oqýǵa qazir tússem bola ma?» dedim. «Bolady. Onda mashına usta» dedi. Máshıne ustap, birden Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııaǵa keldik. Ǵazıza Jubanovaǵa kirdik. Sodan ne kerek, sońǵy kúni, sońǵy saǵatta medısınalyq tekserýden apyl-ǵupyl ótip, konservatorııaǵa oqýǵa tústim. Úshinshi kýrsta respýblıkalyq, tórtinshi kýrsta Orta Azııa men Qazaqstan ánshiler konkýrsynyń laýreaty atandym. Beken Jylysbaev shákirtterin úıine aparyp, qazy-qarta jegizetin
- Qazaqstan Halyq ártisi Beken Jylysbaevtyń da shapaǵatyn az kórmegen sekildisiz.
- Ol kisi sabyrly, kórkem minezdi jan edi. Kóńili keń, jany jomart adam edi. Sheshendikti, bilimdi bolýdyń qyr-syryn Asqar Toqpanovtan úırensek, adamı qasıetterdi, sabyrlylyq, baıyptylyq, jomarttyq, keńpeıildilik sekildi qazaqy minezderdi Beken Jylysbaevtan boıymyzǵa sińirdik. Qazaqqa búıregi buryp turatyn. Ulttyq kadrlarǵa erekshe mán beretin. «Qazaqtyń balalary basqa esh jerde oqı almaıdy. Konservatorııaǵa eń áýeli qazaq balalary túsýi kerek. Basqa ulttardy bólip-jarmaımyz. Biraq olardyń baratyn jerleri kóp. Máskeý, Kıev, Sankt-Peterbýrg bar» dep otyratyn. Bárimizdi úziliste erkeletip, jaǵdaıymyzdy suraǵanymen, sabaqta qatal bolatyn. «Bar, tamaq iship al. Tamaq ishpeseń, qaıtip án aıtasyń?!» dep talaı ret aqsha berip, aǵalyq qamqorlyq tanytqan kezderin qalaısha umytaıyq. Akademııalyq konserttiń aldynda bir apta úıine aparyp, «qýattanyp alyńdar» dep qazy-qarta, jal-jaıa jegizip, bizdi, shákirtterin ábden tamaqtandyratyn. Budan keıin nashar án aıtýǵa qaqymyz joq edi. Meniń baqytym - osyndaı myqty ustazdardyń tárbıesin kórýim der edim. Qyrdaǵy qara jumysshysynyń balasyna budan artyq baqyt bola ma?! Áýeli Asqar Toqpanov aǵam kezdesti. Ekinshi Beken Jylysbaev aǵamdy jolyqtyrdym. Konservatorııada sabaq berip júrgende Jánibek Kármenov aǵamyzdyń aqyl-keńesin tyńdadyq. Konservatorııada «Halyq áni» fakýltetinde sabaq berdim. Sol kezde búginde esimderin elge málim Bekbolat Tileýhan, Aıgúl Qosanova, Ardaq Isataeva, Erjan Qosbarmaqov, Aqan Ábdýálıev syndy ónerpazdarǵa daýys qoıdym.
- Táýelsizdiktiń alaǵaı da bulaǵaı jyldarynda Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq ansamblin uıymdastyrýǵa da atsalysyp, sol ansambldiń kórkemdik jetekshisi boldyńyz.
- Qoǵam qaıratkeri, táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Qorǵanys mınıstri Saǵadat Nurmaǵambetov aǵamyzben de biraz jyl qyzmettes, syılas, dámdes boldyq. Ol kisi úshinshi ákemdeı bolyp ketti. Mınıstrliktiń ortalyq ansamblin maǵan senip tapsyryp, barlyq jaǵynan qoldaý kórsetti. Sol kezderi ansambl janynan «Sarbazdar» folklorlyq-etnografııalyq ansamblin qurdyq. Ansambl jumysyn jandandyryp, qazaq kadrlaryn jınadyq. О́zimdi ortalyq ansambldiń irgetasyn qalaýshylardyń biri desem artyq aıtpaǵan bolarmyn. Sondaǵy ónerpazdar ishindegi birinshi qazaq ofıseri bolǵanymdy da reti kelgende aıta keteıin. О́ıtkeni, oǵan deıin ansamblde negizinen ózge ult ókilderi jumys istedi.
Saǵadat Nurmaǵambetovtiń jaqsylyǵyn kóp kórdim. Páter alýyma da járdemdesti. Ol kisi 1995 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek sińirgen ártisi» ataǵyna usynaıyq degende, «jumys istegenime bar bolǵany - 2 jyl. Uıat bolar. Alda ýaqyt bar ǵoı» dep bas tartqan edim. Sol ataq aqyry bizge buıyrǵan joq.
- Almatydaǵy Opera jáne balet teatrynda az ýaqyt jumys istepsiz.
- Zamandastarym jaqsy biledi, sol kezderi «qazaqtyń án mektebi joq» degen áńgimeler jıi aıtylatyn. Qazaqta án mektebiniń bolǵanyn dáleldep, kózderin jetkizgim keldi de, sabaq berý jaǵyna kettim. Izdene bastadym. О́kinishke oraı, zaman ózgerdi de, «baıtal túgil bas qaıǵy», bári jaıyna qaldy. Negizi kandıdattyq jumys qorǵaýym kerek edi. Alla ǵumyr berse, jazamyn dep oılaımyn. Materıaldar bar. О́ıtkeni, men ony zerttedim. Qazaqtyń bir emes, birneshe án mektebi bar ekenin zerdeledim. Onyń túp-tamyryna, bastaýlaryna úńildim. О́zimizdiń Qyzylordanyń, túrkmender men bashqurttardyń kómeımen aıtý dástúrin zerttedim. Tatar eline barǵanda osy taqyrypta sóz qozǵap, ónerdegi demniń, daýystyń qurylysy, onyń shyǵýy, adamǵa áseri, alpys eki tamyrdy qalaı ıitetini jaıynda aıtyp edim, tańǵalyp, bar yntasymen tyńdady. Kelesi jyly sheberlik-synybyn ótkizýge shaqyrdy. «Qalaı professor, doktor ataǵyn almaı júrsiz? Nege jumys jazbaı júrsiz? Bizge kelińiz. Kótereıik. Qoldaıyq. Zerthana ashyp bereıik» dedi. Biraq ózge elde sultan bolǵansha óz elińde ultan bolǵanyń jaqsy emes pe?! Túrmelerdegi 40 shaqty adam hánafı mazhabyna qaıta oraldy.
- О́skemendegi oblystyq drama teatrdyń dırektory qyzmetin atqardyńyz. Qazir osy óner oshaǵynyń kórkemdik jetekshisisiz. Teatrdyń, akterlerdiń aıaq alysy jaıynda ne aıtasyz?
- Teatrǵa 2010 jyly 21 shildede keldim. Meniń aldymda osynda dırektor qyzmetin atqarǵan talantty rejısser, akter, aqyn Rústem Esdáýlet kenetten ómirden ozǵannan keıin daryndy inimizdiń qoıǵan qoıylymdaryn shet elge shyǵarý jolynda jumys istedik. «Atymdy Adam qoıǵan soń» qoıylymyn Tatarstanǵa alyp bardyq. Keıin «Túrksoıdyń» qoldaýymen bul qoıylym Túrkııada sahnalandy. Teatrdyń búkil ujymy bardy. Keıin qoıylymdy kórgen bashqurt aǵaıyndar «Týǵanlyq» festıvaline shaqyrdy. Osylaısha Rústemniń qoıylymy halyqaralyq dárejege shyǵyp, kóp jerge dańqy jaıyldy. Osyǵan óz basym erekshe qýandym. О́zimniń baýyrym aldyndaǵy aǵalyq boryshymdy ótedim dep esepteımin. Sońǵy jyldary teatrda ózim akter-ánshi bolsam da rejıssýraǵa den qoıyp júrgen jaıym bar. Qoıylymdarymyzdy halyq jaqsy qabyldap jatyr. Dinı ekstremızmge, vahhabızmge, sáláfızmge qarsy turýǵa shaqyratyn «Shyrmaýyq» atty qoıylymymyz búkil respýblıkany aralady. Senesiz be, senbeısiz be, spektakldi kórgennen keıin túrmelerdegi 40 shaqty adam hánafı mazhabyna qaıta oraldy. Narkomanııaǵa baılanysty «Jandaýa» qoıylymyn kórermenderge usyndyq. Sonymen qatar Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tapsyrysymen Aqyt qajy Úlimjiulynyń 150 jyldyǵyna oraı «Sholaq qol kelinshek» qoıylymyn respýblıka teatrlarynyń arasynda alǵash bolyp sahnaladyq. «Túrksoı» uıymynyń 25 jyldyǵyna baılanysty qoıylymdy Túrkııaǵa, basqa da jaqtarǵa aparady degen jospar bolǵan. Biraq sol beti qalyp qoıdy. 6 jeltoqsanda Jazýshylar odaǵy Almatyǵa shaqyrǵan. Qarajattyń joqtyǵynan oǵan da bara almaı qaldyq.
- Sizdiń sazgerlik qyryńyzdy da kóp jurt bile bermeıtin sekildi.
-О́zimdi qazaqtyń namysty uldarynyń birimin dep esepteımin. El úshin, jer úshin únemi alańdaımyn. О́skemende nege patrıottyq án joq degen áńgimeler shyqqan soń «Meniń Qazaqstanym» degen patrıottyq án jazdym. Bir túnde. Qazir úlken konsertterde aıtylyp júr. Jalpy, 14 ánim bar. Klassıkalyq ánderdi kóp jazamyn. «Jastyq dáýren», «Móldir sezim» degen valsterimdi Aıjan Mazkenova «Baıjigit» orkestrimen birge oryndap júr. Shymkenttik ánshi qaryndasymyz Móldir Baqytjanqyzy osy qos ánimmen Amerıkaǵa baryp, bes altyn medal alyp qaıtqan bolatyn.
- Alda qandaı josparlar bar?
- Shyǵarmashylyǵymnyń 40 jyldyǵyna oraı 2019 jyly sáýir aıynda úlken benefıs jasap, monospektakl qoıyp, kórermenderge akterlik sheberligimdi pash etsem be degen oı bar. Mádenıet basqarmasy qoldaý bildirse, «Báıjigit» jáne sımfonııalyq orkestrlermen opera ánshisi retinde taza, jandy daýyspen konsert bersem degen de arman joq emes. Adamı armanym - Jaratýshynyń pendesi retinde arabshany meńgerip, Qurandy sol tilde oqyp, elge óz tarapymnan ónerim arqyly jetkizsem deımin. Jalpy, «Shyrmaýyq», «Sholaq qol kelinshek» qoıylymdaryn sahnalaýdaǵy maqsatym Allaǵa degen pende retindegi paryzymdy óteý dep bilemin.
- Mazmundy áńgimeńizge alǵys bildiremiz.
Suhbattasqan – Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
О́SKEMEN