Kóńildiń keıbir sátteri-aı!..

Kóńildiń keıbir sátteri-aı!..

Bir qap balyq

2000 jyly Almatydan Aty­raý­ǵa qonys aýdarǵan Ilıa Jaqa­nov jańa jerge tez úırendi. Aldynda ǵana talantty akter, sú­ıik­ti balasy Danııar qaıtys bolyp, kóńili qulazyp júrgen-di. Áde­bıet janashyry, úlken jú­rekti aza­mat Imanǵalı Tasmaǵam­betov birneshe óner jáne máde­nıet qaı­rat­keriniń Atyraýǵa kóship kelýi­ne jaǵdaı jasaǵan edi. Solardyń qatarynda kompozıtor, mýzyka zertteýshisi Ilıa Jaqanov ta bar bolatyn.

Atyraýǵa kelgen soń Ilekeńniń ekinshi tynysy ashylyp, kópten oıda júrgen shyǵarmalaryn jaza bastady. Almatydaı emes, aýasy taza, shaǵyn qala, shynynda ju­mys isteýge qolaıly edi. Jurt­shylyqtyń shynaıy peıilden týǵan yqylasy da qatty áser etti. Kóńili kóterildi, shabytyna shabyt qosyldy. Kópten oıynda júrgen, júregin uıytqan týyndylary aq qaǵazǵa aǵyl-tegil tógildi.

 

2000 jyly Almatydan Aty­raý­ǵa qonys aýdarǵan Ilıa Jaqa­nov jańa jerge tez úırendi. Aldynda ǵana talantty akter, sú­ıik­ti balasy Danııar qaıtys bolyp, kóńili qulazyp júrgen-di. Áde­bıet janashyry, úlken jú­rekti aza­mat Imanǵalı Tasmaǵam­betov birneshe óner jáne máde­nıet qaı­rat­keriniń Atyraýǵa kóship kelýi­ne jaǵdaı jasaǵan edi. Solardyń qatarynda kompozıtor, mýzyka zertteýshisi Ilıa Jaqanov ta bar bolatyn.

Atyraýǵa kelgen soń Ilekeńniń ekinshi tynysy ashylyp, kópten oıda júrgen shyǵarmalaryn jaza bastady. Almatydaı emes, aýasy taza, shaǵyn qala, shynynda ju­mys isteýge qolaıly edi. Jurt­shylyqtyń shynaıy peıilden týǵan yqylasy da qatty áser etti. Kóńili kóterildi, shabytyna shabyt qosyldy. Kópten oıynda júrgen, júregin uıytqan týyndylary aq qaǵazǵa aǵyl-tegil tógildi.

Atyraýdyń qaq ortasynan jaı­ly páter alǵan Ilekeń kórshi­le­ri­men tanysyp, bir-birlerin qo­naq­qa shaqyrysyp, aralasyp ketti.

Irgeles kórshileri aqyn Hamıt Erǵalıevtiń týysy Dúısenbektiń súıegi tama, kelinniń esimi Aq­lı­ma. Bular jergilikti atyraý­lyq­tar. Aslan degen uldary Ilekeńdi kórgen jerde sálemdesip, jaqyn tartyp júredi. Aslan keıde ózen­nen aýlaǵan balyǵynan Ilekeń úıine ákep tastaıdy.

Eki otbasynyń arasynda osylaısha jaqsy qarym-qatynas ornady.

Qyrkúıek aıy ortadan aýyp, kún salqyndaı bastaǵan. Bir kúni Aqlıma kelin keldi de:

– Bizdiń Aslan balyq aýlaıtyn aý satyp alypty. О́zenge shyǵyp, balyq aýlap demalyp qaıtaıyq, – dedi ádettegi aqjarqyn qalpymen izet bildire.

Kórshiler jemis-jıdek, jeńil-jelpi as-sýlaryn alyp, Jaıyq ózeniniń jaǵasyna keldi.

Ilekeńniń qasynda jeńgemiz Tıyshkúl. Nemereleri Áıgerim onda kishkentaı. Dúısenbek jyldamdatyp ózenge aý quryp, aınalasy jarty saǵattyń ishinde on­shaq­ty balyq ustady. Oǵan Ile­keńder qýanyp, Tıyshkúl jeńgeı men Aqlıma ekeýi balyq tazalap, tabaǵa qýyra bastady.

Aınala keremet! Jaıyqtyń ádemi ıirimi! Úlken aıdyn! Kom­pozıtordyń júregi eljirep, jan saraıy rahat sezimge bólendi. Olaı qaraıdy, bylaı qaraıdy. Oıyna ásem saz oralady, shyrqap án aıtqysy keledi. Aspanda baıaý jyljyǵan aqsha bulttar. Sonaý bıikte quıqyljyta saıraıdy tınámdaı boztorǵaı.

Kún typ-tynyq. Maýjyraǵan sarsha tamyz.

– Ǵaja-ap! – dedi kompozıtor tolqyp.

Jaıyqtyń beti tolǵan qaıyq­shy. Kompozıtor sanaı-sanaı, sanyna jete almady. Kemi elý qaıyqshy júr-aý!

Basyndaǵy qalpaǵyn kózine túsire kıip, Jaıyq ózenin jaǵa­lap asyqpaı kele jatqan. Qarmaq salyp, balyq aýlap otyrǵan aqsary jigit kompozıtordan kóz almaı, qarap turdy-turdy da:

– Aǵa, bas kıimińizdi sheshi­ńiz­shi, – dedi. О́tinip tur.

Ilıa qalpaǵyn sheshti.

Qaıyqshy taǵy qolqa saldy:

– Ana jardan beri túsińiz. Qu­lap qalmańyz. Bylaı, bylaıy­raq… júrińiz…

Kompozıtor tań-tamasha. Qa­ıyq­shy jigittiń aıtqanyn istedi.

Kelesi sátte álgi jigit joldas­tarynyń attaryn atap, daýystap shaqyra bastady. Áp-sátte bes-alty jigit eskekterin esip, jetip-jetip keldi. Aqsary jigit kelgenderge qarap:

– Aldaryńda turǵan ataqty «Edil-Jaıyqtyń» avtory – Ilıa Jaqanov. O-oı! «Edil-Jaıyq» gımn ǵoı!.. Gımn!.. Keshe ǵana Il­aǵamdy televızordan kórdim. Áńgi­­mesin tyńdadym. Qudaıǵa shú­kir, aramyzda júr. Bul kisimen birge Almatydan kelgenderdiń bári alatynyn alyp, salatynyn salyp, ketip qalǵanyn bilesiń­der… Al Ilıa aǵamyz áli osynda… Jigit­ter, jaǵdaı bylaı. Bas­qa balyq­tyń keregi joq. Tek sýdaktan, jaǵaǵa qaraı laqty­ryńdar.

Qaıyqtaǵylar balyqtaryn jaǵaǵa topyldata laqtyryp, úıip tastady.

– Áı, inishek! О́zimiz de aýlap jatyrmyz. Peıilińe rahmet, aınalaıyn! Qazir ǵana onshaqty balyq ustadyq. Mynanyń bárin qaıtem? – dedi Ilekeń.

– Aǵa, bul sizdiń nesibeńiz! Bizdiń qurmetimiz! Aman júrińiz ortamyzda! Denińiz saý bolsyn!..

Qaıyqshy jigitter qaıyqta­ryn buryp ketip qaldy.

Aslan jaǵadaǵy balyqtardy jınady. Týra bir qap shyqty.

Sol kúni Ilekeńder Jaıyqtyń jaǵasynda jaqsylap dem aldy. Balalar asyr salyp máre-sáre oınady.

Keshqurym Ilıa aǵalar Aty­raý­ǵa, úılerine keldi. Bir qap ba­lyqty kórshilerine taratyp berdi.

«Úkimet tastap ketken kisi…»

Bir kúni úıge qonaqtar keletin boldy da, Ilıa aǵa men Tıyshkúl jeńgeı «Kóktem» bazaryna jemis-jıdek, ony-muny alýǵa bardy. Ilekeń:

– Men otyra bereıin, sen óziń baryp kel, – dedi áıeline.

– Tańerteńnen qozǵalmaı jazý jazdyń. Dalaǵa shyǵyp, boı jazyp, jurtqa qarasańshy bylaı…

– Júrgizbeıdi áıelder «aǵa­lap»… Otyra turaıyn…

Tıyshkúl jeńgemizden sóz qalǵan ba:

– Nesi bar tanyp, amandasyp jatsa! Jaqsy emes pe qaıta! – deıdi Ilekeńdi áńgimege jetelep.

– Mashınada otyra turaıyn. О́ziń baryp kel. Kóp keshikpe. Dala kúıip tur. Mashınanyń ishi odan da ystyq, – dedi Ilıa.

– Jyldam kelem, ystyqtasań kóleńkege baryp tur, – degen jeńgemiz bazarǵa jónele berdi.

Shynynda, kompozıtordy kór­gen satýshy áıelder sálemdesip, qal-jaǵdaıyn surap, turyp alatyny bar. Eldiń ózine nazar aýdaryp, áńgimege tartqanynan yńǵaı­syzdanǵan Ilekeń mashına ishinde qaldy.

… «Qazir kelemin» degen jeń­ge­miz jýyq arada orala qoımady. Ilıa aǵa tysqa shyǵyp, anandaı jerdegi dúkenniń kóleńkesine baryp turdy. Kózinde qara kózil­dirik. Ústinde qysqa jeń jeıde. Basynda aq qalpaq. Jaqyndap kelmese, bóten adamdar tanymaıtyndaı kıingen.

Bes-on metrdeı jerde, júzderi ystyqtan totyqqan aq jaýlyqty áıelder saýda jasap otyr. Sat­qandary usaq-túıek, kákir-shúkir zattar.

Bir kezde kompozıtordyń qula­ǵy eleń etti. Mássaǵan! Qaıda tanymaǵandary. Eki-úsh áıeldiń bastary túıisip, kúbir-sybyrǵa kóshipti.

– Bilesińder me, ana kisini? – dedi orta jastardaǵy áıel qasyn­daǵylarǵa sybyrlap.

– Kimdi aıtyp tursyń? – Ar jaǵyndaǵy tolyq áıel kórshisine qarady.

– Aqyryn sóıleńder, – deıdi sózge aralasqan úshinshi áıel de daýysyn kótermeı.

– Ilıa Jaqanov emes pe?

– Ana jyly, bir top ánshi-kúı­shilermen birge Almatydan biz­­­­ge qonys aýdarǵan kompozıtor…

– E-e, sóıdemeısiń be baǵa­nadan… Úkimet ákep tastap ketken Jaqanov qoı…

– Kim tanymaıdy ol kisini…

– Áne-e, áıeli kele jatyr… Estip qalmasyn, uıat bolady…

Satýshy áıelderdiń sybyrlap aıtqan áńgimesin estigen Ilekeń jymıyp, mashınasyna bettedi.

Bulbul áýezi

Ilıa aǵanyń Almatydan 37 shaqyrym jerde, Sýmov saıajaıynda baqshasy bar edi. Germanııaǵa kóshken nemisten satyp alǵan saıa­­­jaıdyń jaqsy kútimde bolǵany kó­rinedi. Jemis aǵashtary agrono­mııa­lyq talapqa saı otyrǵyzyl­ǵan. Kóleńkeleri saıaly. Topyraǵy qunarly, aramshópten taza. Sýy da móp-móldir. Elektr jaryǵy da uqyptylyqpen tartylǵan. Petro esimdi kórshisi boldy. О́zi ushqysh, jasy Ilıa aǵamen shamalas. Biraq qolynyń sýmaqaılyǵy bar. Buryndary, Keńes Odaǵy kezinde urlyq jasaǵany úshin bes-alty jyl túrmege de otyryp shyqqan. Dáıim sharshap jáne keıip júredi. Qabaǵy bir ashylmaıdy. Semiz áıeli qan qysymymen aýyrady. Balalary qaraspaıdy. Petro ózin de, áıelin de, balalaryn da asa jaqsy kórmeıdi. Kóringenmen aıqaılasyp, janjaldasyp júrge­ni. Petro kórshisi keregin ala bersin dep, Ilekeń saıajaıdaǵy úıdiń esigin ádeıi bekitpeıdi.

Kórshisiniń dińi jýan jupar­gúl aǵashy bar. Butaqtary jan-jaq­qa tarbıyp qalyń óskendik­ten, jerge deıin salbyrap jatady.

– Mynaý aǵashty kishkene sıretpeısiń be? – dedi birde Ilıa.

– Sıretkim kelmeıdi…

– Nege?

– Onda sandýǵashtyń uıasy bar. Butaqtaryn sıretsem, uıasy bu­zylady. Tyńdap kórińizshi! Bul­buldyń saıraǵany ǵajap! Sol úshin aǵashqa qolym kóterilmeıdi. Aıaımyn… Men ár kezde bulbul­dyń ásem únin uıyp tyńdaımyn! Tyńdap jatyp aıryqsha dem alamyn!.. Ásem áýendi estýden esh jalyqqan emespin!..

Ilekeń ol kezde Qazaq radıo­synyń mýzyka redaksııasynda ju­mys isteıtin. «Legenda» degen magnıtofony bar. Daýysty taza jazady. Radıoda habarlardy kór­kemdik jaǵynan kúsheıtý úshin, tabıǵat­tyń neshe túrli qubylys­taryn: únderin, dybystaryn, ta­syr-tu­syr keremet áýenderin, sýdyń syldyryn, bulttardyń kúrkirep, naızaǵaı oınaýyn, qus­tardyń án salýyn qosady. Kompozıtor osyndaı áýenderge únemi qulaq túrip júretin. Bir kúni saıajaıda otyrsa, jupargúl aǵashyn­daǵy bulbul saırady deısiz! Kompozıtor birden magnıtofonǵa jazdy. Myna qy­zyqqa qarańyz! Sandýǵash saırap otyr. Biraq qaı jerde otyrǵany belgisiz. О́zi kórinbeıdi.

– Petrony mazasyz deımiz! Usaq deımiz! Apyr-aı, á?! Adam balasyn túsinbeıdi ekenbiz! Onyń júregi qandaı názik!.. – dep oılady Ilekeń.

Osy oqıǵadan soń Ilıa Ja­qanov kórshisine degen kóz­qarasyn ózgertti…

Tolymbek ÁBDIRAIYM,

jazýshy.

Astana.