Syrdyń súleı aqyny

Syrdyń súleı aqyny

 

Syr boıy, onyń ishinde, Shıeli jeri ejelden-aq tarıhı shejirelerge baı, qordaly, qunarly aımaq ekeni belgili. Uzyn aqqan uly darııanyń eki jaǵalaýyn on san ǵasyrlar boıy jaılap kele jatqan bizdiń ata-babalarymyzdyń basynan talaı qıly kezeńder, qyrǵyn oqıǵalar, taǵdyr-talaılar shubatylyp ótti desek bolady. Solardyń bárin hatqa túsirip, halyqtyń jadynda saqtaǵan kimder edi? Árıne, sol qalyń jurttyń ortasynda ómir keship qaınaǵan tirshilik qazanyn qanyp ishken, árqashan zerdesinen ótkizip, tarazyǵa tartyp, parqyn ajyratyp beretin aqyndary edi. Aqynnyń da aqyny bar. Qashanda shyndyqtyń betine týra qaraıtyn,“Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa” saıatyn qaǵıdatqa berik aqyn-jyraýlary­myzdyń artynda eskirmeıtin esti sózderi – ýaqyt shejiresiniń ala-qula betteri qaldy.

 

Syr boıy, onyń ishinde, Shıeli jeri ejelden-aq tarıhı shejirelerge baı, qordaly, qunarly aımaq ekeni belgili. Uzyn aqqan uly darııanyń eki jaǵalaýyn on san ǵasyrlar boıy jaılap kele jatqan bizdiń ata-babalarymyzdyń basynan talaı qıly kezeńder, qyrǵyn oqıǵalar, taǵdyr-talaılar shubatylyp ótti desek bolady. Solardyń bárin hatqa túsirip, halyqtyń jadynda saqtaǵan kimder edi? Árıne, sol qalyń jurttyń ortasynda ómir keship qaınaǵan tirshilik qazanyn qanyp ishken, árqashan zerdesinen ótkizip, tarazyǵa tartyp, parqyn ajyratyp beretin aqyndary edi. Aqynnyń da aqyny bar. Qashanda shyndyqtyń betine týra qaraıtyn,“Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa” saıatyn qaǵıdatqa berik aqyn-jyraýlary­myzdyń artynda eskirmeıtin esti sózderi – ýaqyt shejiresiniń ala-qula betteri qaldy.

Solardyń biregeıi – Syrdyń súleı aqyny Budabaı Qabyluly edi. Onyń ataqty “Áıekeniń joqtaýy” atty uzaq tolǵaý-jyry zamanynda qazaq dalasyna keńinen tarap, aýyzdan aýyzǵa jetip, jattalyp, aıtylyp jatty. Munyń eń basty sebebi de – biz joǵaryda aıtqanymyzdaı, Syr súleıi Budabaı aqynnyń úlken álýmettik dúrligý kezeńinde týǵanyna tartpaı, týra shyndyqty tańdap alyp, búlinýge bet alǵan eki ulys eldiń arasyn bitistirip, mámilege keltirgeni eken. Bul ózi shyn ómirde bolǵan, tarıhı derekteri saqtalǵan oqıǵadan taraıtyn áńgime. Onyń qysqasha mazmun-jelisi mynaǵan saıa­dy. О́tken on toǵyzynshy ǵasyrdyń 1880 jyly sol tustaǵy Shıeli bolysynyń volostnoı ýpravıteli, el ishinde abyroı-bedeli artyq Áıekeni bolys saılaýy kezinde Tursynbaı datqanyń bel balasy Álmembet atyp óltiredi eken. Osy qandy oqıǵadan soń Arqa jaılaǵan Arǵyn jaǵy áıgili Aǵybaı batyrdyń sońyna ergen qalyń qolmen Syrdy jaılaǵan Qypshaq jaǵyn shabýǵa attanbaı ma? Sonda Aǵybaı batyrdyń aldynan shyǵyp, qasqaıyp turyp Áıekeniń joqtaýyn aıtqan Budabaı aqynnyń jyryn tyńdaǵan áıgili dala batyry: – Meniń inimdi bir Qypshaq óltirse, bir Qypshaq qaıta tiriltken eken. Áıe­keniń quny osymen bitsin! – dep kesimdi sheshimin aıtady.

Burynǵy zamandarda aqyndardyń ýáj­di sózin aýzy ýáli batyrlary osylaı syılaıdy eken.

Bul tarıhı áńgimeniń egjeı-tegjeıi­men oqyrman qaýym meniń 1980 jyly jazǵan “Tamyr” povesim arqyly tanysýyna bolady.

Jalpy, Budabaı aqyn shyǵarǵan “Áıe­keniń joqtaýy” avtorynyń kózi tirisinde, 1883 jyly Tashkent shaharynda “Kırgızskaıa hrestomatııa” atty jınaqta (Iа.Lıýtsh qurastyrǵan) jarııalanypty. Budan keıin belgili shyǵystanýshy ǵalym Á.Dıvaev bul joqtaýdy 1904 jyly “Syrdarııa oblysynyń materıaldary men málimet­teri” kóptomdyǵyna (XI) kirgizgen. Sodan beri “Áıekeniń joqtaýy” kóptegen jınaq­tarda keıde tolyq, keıde úzindi retinde úzdiksiz jarııalanyp keledi. Ádebıet­tanýshy ǵalymdar men zertteýshiler qazaq ádebıetinde buryndy-sońdy keń óris alǵan poetıkalyq joqtaý úlgileriniń ishinde Budabaı aqynnyń osy joqtaýyn klassıkalyq nusqalardyń birine jatqy­zady.

 

Áýeli Alla jaratqan,

Ekinshi sózim – Muhammed.

Beınetti basqa bir ólim,

Muhammedke bolsa úmbet.

Jylady dep sókpeńiz,

Jınalyp kelgen áleýmet.

Aqyryn Qudaı bermese,

Ornady bizge bir náýbet.

Qaradan shyǵyp han bolsa,

Qıyn eken hukimet.

Huqimeti qurysyn,

Tartqyzyp ketti-aý qasiret!

 

Osy arada bir aıta ketetin jaǵdaı – kúni búginge sheıin Syr boıynda Budabaı­dyń osy joqtaýyn dombyraǵa qosyp aıtýshy jyrshy-jyraýlardyń mátininde ártúrli nusqalar kezdese beredi. Bul sirá, aýyzeki folklor dástúrinen shyǵatyn ónege bolýy kerek.

Budabaı – keń óristi, kemel oıly aqyn. О́mir súrgen zamanyna, ósip-óngen ortasyna qatysty ol jyrlamaǵan taqyryp kemde-kem. Áleýmettik tartystar, teńdik pen teńsizdiktiń araqatynastary, ólim men ómir, máńgilik pen ótkinshiliktiń parqy – aqynnyń bizge jetken óleńderinde qysqa da nusqa qaıyrylyp otyrady.

“Keń dúnıe” óleńinde:

 

Keń dúnıe tarylady qaza kelse,

Joq qylmys tabylady jaza berse.

Bolsa da taýdaı bıik qulatady,

Kemeshtep aınalasyn qaza berse.

Júırikke jalǵyz tomar kezigedi –

Aıryqsha jeke shaýyp oza berse.

 

Pendege peshenesi baǵynbaıdy,

О́mir – kelte qamshynyń sabyndaı-dy.

Allanyń bergenine shúkirlik qyl,

Joǵaltqanyń báribir tabylmaıdy.

О́tkeniń ókingenmen qaıtyp kelmes,

Syrdaǵy sýsyp aqqan aǵyndaı-dy, –

dep tolǵaıtyny bar. Osyndaı joldarda qanshama ósıet, ónege ıdeıalary jatqany túsinikti.

Nemese:

Qara baqyr túspeıdi qaltasyna,

Jel sózdiń júredi aqyn arqasynda.

Bul kúnde baıdyń malyn suraǵansha,

Itten – súıek, esekten – arpa sura!

 

Bul qaıyrymdarda kúni búginge sheıin mańyzyn joımaǵan ashy mysqyl, kermek shyndyq baryn baıqaý taǵy qıyn emes.

Budabaıdyń aıtys, aqyndyq jarystary bir tóbe. Osylardyń ishinde halyq arasyna keńirek taraǵany – Budabaı men Qarlyǵashtyń sóz básekesi. Bir ókinishtisi – derekterde áldeneshe aılarǵa sozylǵan dep aıtylatyn osy uzaq aıtystan bizdiń zamanymyzǵa aýyzsha jetkeni qysqalaý úzindisi ǵana. Sonyń ózinde de Qypshaq aıtyskeri Budabaı men Qańly aıtyskeri Qarlyǵash qyzdyń ýájge, qaljyńǵa, ýytqa toly aqyndyq qýattary anyq baıqalady.

 

Qarlyǵash aıtady:

Júzime kúlimdegen qýanasyń,

Balasha jylap qoıǵan jubanasyń.

Sańdalmaı sen tezirek jónińdi aıtshy,

Qańǵyryp qaıdan júrgen dýanasyń?

 

Budabaı aıtady:

Budabaı meniń atym, túbim – Shashty,

О́leńmen eritemin qara tasty.

Jarymaı áripteske júrgenimde,

Qudaıym kez keltirdi Qarlyǵashty.

 

Aıtys birte-birte órleı beredi.

Qarlyǵash aıtady:

Degende ózińbisiń, Budabaıym?

Basynda jaýlyǵy joq qudaǵaıym.

Sen óziń erkekpin dep kóp esirme,

Bir kúni alyp keter “tájik” baıyń.

 

Budabaı aıtady:

Qarlyǵash, bir sóz aıtsam qasarasyń,

Kózińe dolylyqpen jas alarsyń.

Kisini jarap júrgen qatyn deısiń,

Adamdaı ustap kórgen qasabasyn.

 

Budabaı aqyn arnaý óleńderdi de az shyǵarmaǵan kórinedi. Biraq sonyń eshqaısysy qazirgi keıbir aqyndarsha arzan maqtaý, madaqtaý úlgisinde emes, ómir­lik shyndyq aıasynan aspaıdy, adamger­shilik, tatýlyq, aýyzbirshilik, túsinýshilik taqyryptaryn qozǵaıdy, baqtalastyqty, kúnshilikti, dúnıeparastyqty, malqumar­lyqty, maqtanqumarlyqty aıyptaıdy. Ári osy sózderin ózine kóńili jaqyn, aǵaıyn adamdaryna arnap aıtady. Mundaı óleń­derdiń birazyn ol sol tustaǵy el ishindegi aýzy dýaly, ǵadeletshil bop tanylǵan aǵa dosy Álmembet Tursynbaı datqa balasyna (1829-1909 j. j.) qaratyp jazady.

 

Ákeń – baı, aǵań – bolys, atań – datqa,

Sender bir jolyǵyp eń qalyń baqqa.

Shatasyp ózdi-ózinmen, ózińdi ustap,

Júrmeńder shikás qylyp árýaqqa.

Pirnazar, Smaıyl men Júsipnazar,

Til alsań mundaı isti qoı, myrzalar.

Toptalyp ózińdi-óziń baıqap qara,

Toqtanyp tozǵan qýdan qarǵa da ozar.

Arazdyq saqtamańdar ishterińe,

Qudaıǵa sendiń be, álde kúshterińe?

Atańnyń óstip júrip árýaǵy

Júrmesin kirmeı ketip tústerińe…

 

Budabaı Qabyluly jazǵan osyndaı óleń hatty oqyǵan Tursynbaı datqa balalary budan bylaı ózara basarazdyqtan tyıylyp, qaıtadan tatýlyq tizginin ustaǵan eken dep áńgimeler edi keshegi kónekóz qarııalar.

Qalyń eldiń múddesin qorǵap, ádilet, adamshylyq týyn kóterip júrgen Budabaı aqynnyń ataǵy kezinde óz aınalasyna, ásirese, Syr boıyn jaılaǵan eldiń arasyna keńinen tanymal bolǵany anyq. Buǵan sol zamannyń aıtýly júırik, dilmárla­rynyń aýzymen aıtylǵan joldar dálel:

 

Qarados, О́ske, Budabaı,

Seráli, Sadyr, Orynbaı –

Tataýy joq sózinde,

Shubyrǵan kóshtiń jolyndaı.

(Bazar jyraý).

 

Osy zaman ishinde

Attary málim dúrler bar.

Alshańdaǵan ár topta

Bedeýdeı qoıǵan taǵalap.

Shádi menen Erimbet,

Ázilkesh, Abaı, Budabaı –

Bulardyń aıtqan sózderi

Ár jurtty ketken aralap.

(Kete Júsip).

 

Halyq ishinde qadirli,

Únemi basqan qadamy –

Tımegen jerge tabany,

Teńselgen nebir jorǵadaı.

Shernııaz, marqum Budabaı,

Ketpegen sózi unamaı.

(Shoraıaqtyń Omary).

 

Qypshaqtan shyqqan Budabaı –

Han urdyrǵan qońyraýdaı,

Oıatqan kópti gúmbiri.

(Turmaǵambet).

 

Amanjol Qara Kete Shegebaıda,

Quraıtyn terme, tolǵaý sóz quraǵyn.

Orta júz Qypshaqtaǵy Budabaıdyń

Artyq deıdi árkimnen dúrlik jaǵyn.

(Qarasaqal Erimbet).

 

Endi Syr súleıi Budabaı aqynnyń qysqasha ómirbaıanyna toqtalyp ótsek kerek. Arhıv býmalarynda Budabaıdyń nemere inisi Ordauly Qanjar keltirgen naqty derekter boıynsha aqyn 1842 jyly qazirgi Qyzylorda oblysy, Shıeli aýdany jerindegi Kerdeli mekeninde týyp, 1912 jyly 70 jasynda qaıtys bolady. Sol Kerdelide jerlenedi.

Qazaqy shejire dástúrimen taratsaq, Budabaı – Orta júzdiń Qypshaq ulysyna jatady, onyń ishinde – Tory, onyń ishinde – Shashty, onyń ishinde – Malaıdyń Bektemir áýletinen. Ákesi – Qabyl, momyn, qara sharýadan shyqqan adam eken. О́zi aıryqsha qaıyrymdy, taqýa kisi bolǵan kórinedi. Máselen, osy Qabyldyń mal degende jalǵyz qara nary bar eken. Otaǵasy sol qara naryn jetektep, bazar kúnderi aýyldyń ortasyna shyǵyp: “Eı, kimge qandaı kólik kerek? Mine, meniń myna qara narymdy aqysyz-pulsyz paıdalana berińder. Kúshi – senderdiki, saýaby – meniki!” – aıqaılap turady eken.

Osyndaı qaıyrymdy, qarapaıym otbasynda týyp-ósken Budabaı jasynan alǵyrlyq pen zerektik tanytyp, aýyl moldasynan oqyp, erterek hat tanıdy. Shyǵys aqyndarynyń óleń, dastandaryn qotaryp oqı bastaıdy. О́ziniń de on tórt, on bes jasynda óleńshilik, aqyndyq áýestigi baıqalyp, aýyl-úı arasyndaǵy toı-tomalaqtarda qyz-qyrqynǵa ázil aıtyp, aıtysyp, tartysyp júredi. Keıin eseıe kele ýálaıatqa aty belgili dúr aqynǵa aınalady.

Budabaı eskishe saýatty bolǵandyqtan, óleńdi jazyp ta, aıtyp ta shyǵarady eken. О́kinishke oraı, aqynnyń ózi dúnıeden ótken soń kóp uzamaı onyń úıindegi súıek sandyqta saqtaýly jatqan býma-býma qoljazbalary ushty-kúıli joǵalyp ketedi. Osy oqys oqıǵa jóninde el aýzynda ártúrli joramal bar. Sonyń biri mynaǵan saıady. Budabaı aqynnyń aýylyndaǵy Palymbet degen qarııa birde buǵan kelip: “Jasyń paıǵambar jasynan asyp barady. Al sen áli kúnge sheıin dańǵaryńdy qaǵyp, óleńdetip júrsiń. Shaıtannyń isinen tyıylsań qaıtedi?!” – dep keıistik bildiredi. Dindar, taqýa Qabyldyń balasy osy áńgimeden keıin “túzý jolǵa” túsip, óleńnen qol úzip ketken edi desedi. Arhıv deregine túskenine qaraǵanda, Palymbet molda men aqyn Budabaıdyń arasynda osyndaı bir áńgimeniń bolǵanyna kúmán keltirý qısynsyz. Áıteýir, aqynnyń sandyq toly qoljazbasynyń ushty-kúıli joǵalyp ketkeni ókinishti shyndyq.

Budabaıdyń jary Baltory aqyldy, kórkem áıel bolǵan eken, úsh qyz, bir ul kóteripti. Uly Baqberdi er jetip, jigittik jasqa aıaq basqanda qaza taýypty, artynda urpaq qalmaǵan. Budabaıdyń bir qyzynan Keńestik kezeńdegi belgili jazýshy, aýdarmashy Qalmaqan Ábdiqadyrov týady. Aqynnyń ózi tórt aǵaıyndy: inileriniń aty-jónderi Ordaly, Áıtimbet, Nazar. Aqynnyń kózin kórgen kónekóz qarııalar onyń uzyn boıly, etjeńdi, tolyq bitimdi, aqsary kisi bolǵany jóninde derekter qaldyrǵan. О́zi kúndelikti sharýa-turmysqa ıkemsiz, mal jınamaǵan, kedeı torylaý ómir keshipti. Muny onyń aýqatty týystaryna qaratyp jazǵan hattarynan da ańǵarý qıyn emes. Máselen, “Málibekke” degen óleńinde:

 

Málibek bolysymyz, jazdym aryz,

Kóbeıip Budabaıda ketti qaryz.

Qyz uzatyp, balaǵa qalyń bermek –

Ata men anasyna eken paryz.

Bir kelin alaıyn dep júrýshi edim,

Soǵan da kelmeı jatyr halim naǵyz.

 

Ár jerge óleń jazdym basty-basty,

Kóbeıip qaryz-qaýǵa, qarnym ashty.

Jaıymdy saǵan aıtpaı, kimge aıtaıyn,

Ári baı, ári bolys, ári Shashty? –

dep shaǵynǵandaı bolady. Osyndaı aqyn­dardy osylaı sóıletip qoıǵan sum zaman-aı!

Jalpy, Budabaı Qabylulynyń mol murasy bizge tolyq jetpegenmen, onyń tvorchestvosy ótken ǵasyrdyń otyzynshy-qyrqynshy jyldarynyń ózinde ǵalymdar­dyń nazaryn aýdaryp, ǵylymı aınalymǵa kire bastaǵan. Sol jyldarda aqynnyń el arasynan jınalyp, jazylyp alynǵan óleńderi Qazaqstan Ǵylym akademııasy­nyń qoljazba qoryna tapsyrylypty. Bul iske muryndyq bolǵandardyń alǵy sapynda belgili túrkolog Á.Qońyratbaev tursa, odan keıin O.Shıpın, I.Jylqyaıdarov, M.Baıdildaev, B.Adambaev t.b. bar edi. Biraq Budabaı aqyn shyǵarmalarynyń tolyq nusqasy tuńǵysh ret 1994 jyly basylyp shyqqanyn aıtýymyz kerek. (Buda­baı Qabyluly. Shyǵarmalary. “Murat­tas”, 1994, Almaty). Bul jınaqty quras­tyrǵandar: Nurmaqan Qasymuly, Mádiah­met Aıapuly, Muhamedraqym Jarmuhamed­uly. Shıeli aýdanynyń týmalary ári tııanaqty zertteýshiler retinde bul avtorlardyń tyndyrǵan eńbekterin erekshe baǵalaýǵa týra keledi.

Biraq, Budabaı aqynnyń kóbinshe áýeli aýyzsha jattalyp, keıinirekte qaǵaz betine túsken shyǵarmalary búgingi kúni tolyq jınaqtaldy dep aıtýǵa áli erterek. Keıingi jyldardyń ózinde el jadynda saqtalyp qalǵan birli-jarym óleńderi tabylyp jatyr. Al ýaqytynda Alash zııalylarynyń baspanasyna, astanasyna aınalǵan anaý Tashkent shaharynda shyǵyp turǵan qazaq tildi basylymdardyń – gazet, jýrnaldardyń tigindilerin aqtaryp, mura­ǵattaryn súzgilep shyqqan kózi jiti, kóńili sergek oqymystylarymyzdy talaı qym­bat oljalar kútip turýy ábden múmkin.

Myna bizder, “alpysynshy jyldar­daǵy qazaq ádebıetiniń túlekteri” atanǵan urpaq, aǵa býyn áý basta aýylda týyp, eski qoǵamnyń etegine oranyp, jańa qoǵamnyń besiginde terbelsek te, báribir sol baıaǵydan qalyptasqan baıyrǵy kóne turmys, kóne tanym-túsiniktiń ortasynda júrip, sóz uǵatyn jasqa kelgende aýyz ádebıetimen aýyzdanyp, sol burynǵy aqyn, jyraýlardyń áýezderin qulaqqa sińirip, kókiregimizge túıip óstik. Son­dyqtan da, biz qazirgi “ınternet aqyn­darǵa” emes, baıaǵy ózimizge úırenshikti “qazaqı aqyndarǵa” jaqynbyz. О́ıtkeni, bizdiń búgingi myń san oı azaptarymyzdyń tamyry tym áride jatyr. Búgingi myń san talqylaýlarymyz ben san-sapalaq suraq­ta­rymyzdyń biraz jaýaptaryn da sol jaqtan tabýǵa bolady dep oılaımyz.

Orazbek SÁRSENBAI,

jazýshy.