Elimizdiń eginshilik salasyndaǵy ártaraptandyrý saıasatyn belsene júzege asyrýǵa kiriskenine birneshe jyldyń júzi boldy. Shamadan tys egiletin astyq daqyldarynyń egis kólemin shekteı otyryp, onyń ornyna maıly daqyldar men qunarly mal azyǵynyń úlesin arttyrý, óńdeý salasynyń qýaty men sapasyn kúsheıte otyryp, otandyq azyq-túlik ónimderiniń básekelestikke qabiletin nyǵaıtý – bul saıasattyń negizgi kózdegen mejesi.
Egistik kóleminiń artýyna baılanysty sońǵy ýaqytta elimizde óndiriletin maıly daqyldar men ony óńdeý kóleminiń artqandyǵy baıqalýda. Bul jaıynda Astanada ótken Qazaqstannyń «KazOil 2017» alǵashqy halyqaralyq maı-tońmaı konferensııasynda málim boldy. Konferensııaǵa Qazaqstandaǵy maıly daqyldardyń iri óndirýshileri men qaıta óńdeýshileri, sondaı-aq álemniń 19 elinen (Reseı, Ýkraına, Qytaı, Iran, Pákistan, Shveısarııa, Ulybrıtanııa, Germanııa, Danııa, Italııa, Polsha, Bolgarııa, Baltyq elderi jáne basqalar) kelgen birqatar múddeli shetel kompanııalarynyń ókilderi qatysty.
Sońǵy 5 jyldyń ishinde Qazaqstan astyq óndirýshi memleket retinde maıly daqyldar óndirisiniń kólemin belsendi túrde arttyrýda. Egistik alqabyn ártaraptandyrýǵa jáne maıly daqyldar óndirisin sýbsıdııalaýǵa baǵyttalǵan memlekettik saıasat osy sektordaǵy ımporttyń úlesin azaıtýǵa jáne otandyq óńdeý salasyn damytýǵa alyp keldi. Atap aıtsaq, 2017-2018 jyldardaǵy maýsymaralyq qorytyndy boıynsha maıly daqyldar óndirisiniń kólemi 1,9 mln tonnany qurap, rekordtyq deńgeıge jetken.
Bul kórsetkish 2016-2017 jyldar aralyǵyndaǵy ortasha kólemnen 27 paıyzǵa joǵary. Sondaı-aq Qazaqstannyń maıly daqyldardy óńdeý sektory da ósý ústinde. Jyl qorytyndysy boıynsha kúnbaǵys dánin óńdeý kólemi rekordtyq mejeni baǵyndyryp, 485 myń tonnany quraǵan. О́tken maýsymnyń kórsetkishinen 36,6 paıyzǵa asyp túsken. Osynyń ishinde kúnbaǵys maıynyń taza óndirisi 203,7 myń tonnany qurapty.
Otandyq sarapshylar da elimizdiń maıly daqyldar óndirisinde birqatar jaǵymdy ózgeristerdiń qalyptasyp kele jatqandyǵyn atap kórsetti. Máselen «SJS Kazahstan Ltd» BK» JShS bıznesti damytý jónindegi menedjeri Jandos Esmaǵuldyń aıtýynsha, 2018-2019 jyldardaǵy maýsym aralyǵynda Qazaqstannyń kúnbaǵys dánin eksporttaýdaǵy áleýeti 300 myń tonnadan asyp jyǵylady. Kúnbaǵys negizinen elimizdiń Shyǵys Qazaqstan jáne Pavlodar oblystarynda jaqsy ósedi. Mine, osy oblystardaǵy artyq ónimderdi Qytaı, Iran, О́zbekstan elderine jóneltýge bolady. J.Esmaǵul kúnbaǵys dánin osy kólemde eksporttaýdyń ishki rynok úshin qaýpi joq ekendigin aıtty. О́ıtkeni elimizde jylma-jyl kem degende 750-800 myń tonna kúnbaǵys dáni óndiriledi. Degenmen Shyǵys Qazaqstandaǵy maı aıyratyn óńdeýshi ónerkásiptiń ókilderi ústimizdegi jyldyń naýryz aıynda «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasyna Qytaıdyń kúnbaǵys dániniń ár tonnasyn satyp alý úshin 320 dollar kóleminde baǵa belgilegendigin, al ózderiniń ár tonna úshin 63-82 myń teńge ǵana usyna alatyndyqtaryn, sondyqtan elimizde ósiriletin kúnbaǵys dániniń bári shetke ketip, otandyq óńdeý ónerkásibiniń shıkizatsyz qalýy múmkin ekendigin aıtyp, shaǵym joldaǵan. Demek, bul máseleni memlekettik organdar, «Atameken» UKP jáne kásipkerlerdiń tıisti birlestikteri únemi baqylaýda ustamasa, kezindegi qanttyń aıaq astynan qymbattaǵany sekildi, ósimdik maıynyń jetimsizdigi nemese kúrt qymbattaýy jóninde tótenshe problemaǵa tap bolýymyz ábden múmkin.
«Qazaqstannyń maı-toń maı odaǵy» assosıasııasynyń prezıdenti Konstantın Nevzorovtyń aıtýynsha, elimizdegi maıly daqyldardy óńdeý ónerkásibiniń qýaty 2,6 mln tonnany quraıdy. Onyń ishinde qural-jabdyqtary eskirgen kásiporyndardaǵy jıyntyq qýat – 1,5 mln tonna, jańa quraldarmen jabdyqtalǵan zaýyttardyń jıyntyq qýaty – 1,1 mln tonna. Osy kásiporyndar qajetti shıkizatpen ózderiniń jıyntyq qýattarynyń 31 paıyzy deńgeıinde ǵana qamtamasyz etilgen.
«Elimizde iri kásiporyndar ǵana eski quraldarmen jumys istep kele jatqandaryna qaramastan óz qýatynyń 95 paıyzyn, tipti 100 paıyzyn paıdalanyp otyr dep aıta alamyz, al jańalaryna shıkizat jetpeı otyr. Budan týatyn qorytyndy, maı aıyratyn shaǵyn zaýyttarda sapa men óńdeýdiń ózindik quny joǵary, biraq olardyń shıkizat úshin tólem tóleý qabiletteri tómen. Al iri zaýyttarda ónimniń ózindik quny tómen, shıkizat satyp alý úshin usynatyn baǵalary joǵary bolyp otyr» deıdi ol.
Sarapshynyń aıtýynsha, qazir ónimdi tolyq assortımentte jáne sapaly etip óńdeýge otandyq shıkizattyń tapshylyǵy bóget bolýda. Biraq maıly daqyldardy óndirýshiler óz ónimderin syrtqa satýǵa áýes. О́ıtkeni olar jaqsy baǵa usynyp otyr.
«Qazaqstanda bir jyldan ekinshi jylǵa aýysqan kezde ónimderdiń úlken kólemi qalyptasady. Ony aman-esen saqtap, iske jaratýdyń múmkindigi joq. О́ıtkeni saqtaý alańdary tapshy. Onyń ústine, elimizdiń soltústik óńirlerinde maıly daqyldar egistigin arttyrýdyń jaqsy múmkindikteri qalyptasýda. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi osy jaıtty eskere otyryp, 2030 jylǵa taman maıly daqyldar egistiginiń kólemin 7 mln gektarǵa deıin arttyrýdy kózdeýde» deıdi sarapshy.
Basqa da sarapshylardyń pikirinshe, Qazaqstanǵa maıly daqyldar egistiginiń kólemin arttyrý túbinde paıdaly bolyp shyǵýy tıis. О́ıtkeni álemde bul ónimge suranys arta túspek.
«Eki-úsh jyldan keıin álemdik naryqta ósimdik maıy, onyń ishinde kúnbaǵys pen raps maılary qymbattaıdy. Baǵanyń ósetini aıdan anyq, sebebi álemde palma maıynyń óndirisi azaıyp keledi. Palma maıynyń baǵasy óte arzan jáne ony tehnıkalyq maqsatta jıi qoldanady», dedi «Sıngenta Qazaqstan» JShS menedjeri Oljas Tursynqulov.
Onyń aıtýynsha, sońǵy bes jylda Qazaqstan maıly daqyldardy egý alqabyn 5 esege ulǵaıtqan. «Qazirgi ýaqytta 3 mln gektar jerge maıly daqyldar egiledi. Ásirese zyǵyr men kúnbaǵys ósirýge erekshe kóńil bólinýde», dedi ol.
Álemde ósimdik maılaryna suranystyń artýyna baılanysty onyń óndirisiniń de artatyn túri bar. Máselen International Grains Council (Halyqaralyq astyq keńesi) aǵa taldaýshysy Pıter Klab 2019 jyldyń sońyna deıin maıly daqyl óndirisi 60 paıyzǵa ulǵaıatyndyǵyn aıtady. Oǵan damýshy naryqtarda, ásirese Qytaıda et ónimderin paıdalaný kórsetkishiniń qarqyndy ósýi túrtki bolmaq. Al et óndirý úshin malǵa quramynda proteıni mol maıly daqyldar qajet.
Sondaı-aq bıootyn óndirisiniń arta túsýi de maıly daqyldarǵa degen suranysty joǵarylatqan. Sarapshynyń aıtýynsha, halyqaralyq naryqta, ásirese soıaǵa degen suranys joǵary. Qazirgi kúni maıly daqyldardyń álemdik saýdasynyń 55 paıyzyn osy soıa ónimi, 22 paıyzyn raps, 5 paıyzyn kúnbaǵys dáni quraıdy.
Oljas Tursynqulovtyń aıtýynsha, Qazaqstan búginde 360 myń tonna ósimdik maıyn óndirse, onyń 349 myń tonnasy ishki naryqty qamtamasyz etýge jumsalady. Al sarapshy Jandos Esmaǵul elimizge maıly daqyldardy eksporttaǵannan góri daıyn maıdy eksporttaǵan tıimdi ekendigin eskertti. «Qazir Qazaqstanda shyǵarylatyn ósimdik maılaryna Qytaı men Irannan basqa Eýropa elderi de qyzyǵýshylyq tanyta bastady. Bul jerde áńgime ónimdi alǵashqy óńdeýden ótkizip alý týraly bolyp otyr. Sodan keıin ónim aparylatyn eline jetkizilgennen keıin durystap tazartylyp, tereń óńdeýden ótedi» deıdi ol.
Demek endigi kezekte maıly daqyl óndirýshiler men olardyń ónimderin paıdalanatyn maı óńdeýshiler problemalaryn birge qarastyra otyryp, bir-birimen tyǵyz baılanysta jáne keshendi túrde sheshken jón.
Mine, osy máseleniń ózi-aq damýdyń ekstensıvti arnasynan ıntensıvti arnasyna qaraı kóshýdi talap etip otyrǵandyǵy túsinikti.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»