Sergeı Ershov: Temir qorytylǵan ólke umyt qalmasyn

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» maqala­synda bizdiń tarıhy­myz­­daǵy umytýǵa bolmaıtyn negiz­gi máselelerdi atap ótti. Biz tarıhymyzdy tolyqqandy túsiný jáne túısiný úshin Uly dalanyń barlyq qyrlary obektıvti zerttelgen ári naq­ty ǵylymı derekterge súıe­nýimiz qajet. Elbasy sol úshin óz maqalasynda birqatar iri joba­lardy usynyp otyr. «Arhıv-2025» jetijyldyq baǵ­dar­lamasy, «Uly dalanyń uly esimderi» ensıklopedııa­lyq saıabaǵy, Uly dala tulǵa­lary ǵylymı-kópshilik serııa­sy, «Túrki órkenıeti: túp-tamy­rynan qazirgi zamanǵa deıin», «Uly dala» atty ejelgi óner jáne tehnologııalar mýzeıi, «Uly dalanyń kóne saryndary» jınaǵy osy jobalar­dyń aıasynda qamtylǵan. Bas­qa da jobalardy iske asyrý «Qazaqstan» atty memlekettik brendimizdi qalyptastyrýda jáne otandyq týrızmdi damytýda zor qoldaý bolatyny sózsiz. 

Elbasy maqalasyna oraı Qaraǵandy oblysyndaǵy Ulytaý aýdanynyń aýmaǵynda ornalasqan tarıhı-mádenı eskertkishterge nazar aýdarǵym keledi. Ulytaý – el ishindegi kıeli oryndardyń biri. Bul jer ǵun, kóktúrik, Altyn Orda men Qazaq handyǵynyń ortalyǵy bolǵan. Erte zamanda bul ólke­de taý-ken óndirisi damyp, qola, jez, qorǵasyn jáne temir qory­tylyp shyǵarylǵan. Orta jáne qola ǵasyrlar men saq zamanynda Jezqazǵan, Ulytaý men Jezdi aımaqtarynyń ken oryndarynda jez rýdalary­nyń úlken mólsheri óndirildi. Qazirgi tańda metallýrgııanyń ejelgi ortalyǵynyń biri retin­de Taldysaı mekeni jaqsy saqtalyp, oǵan tarıhı eskert­kish mártebesi berildi. 

Jezqazǵannyń soltústik-shyǵysynan 50 shaqyrym jerde Shyńǵys hannyń úlken uly Joshy hannyń kesene­si ornalasqan. Odan sál ári Qazaqstannyń ejelgi eskert­kishteriniń biri, Qarahan kezeńine deıingi VIII-IX ǵasyr­larda salynǵan Dombaýyl kesenesi bar. Al Malshybaı aýylynyń tusynda eń úlken ári kórnekti eskertkish – Alasha han kesenesi turǵyzylǵan. Alasha han týraly naqty derek qalmasa da, el arasynda júrgen ańyzdar az emes. Jez­qazǵan qalasy­nan 85 shaqy­rym jerde jartas­qa ejelgi sýretter salyn­ǵan arheo­logııalyq eskertkish – Terek­ti áýlıe ornalasqan. Bul tarıhymyzdaǵy erekshe eskert­kish ekenin atap ótken jón. Munda babalary­myz­dyń materıaldyq, rýhanı jáne áleýmettik ómiri­niń erek­shelikteri týraly máli­metter beretin tasqa qa­shal­ǵan petroglıfter saq­tal­ǵan. Jal­py alǵanda Jez­qazǵan­nyń aınalasynda on bes shaqty kesene bar. 

Ulytaý óńiriniń tarıhy men tabıǵatyn jan-jaqty nasıhattaý, eń aldymen óskeleń urpaqtyń boıynda Otanǵa degen súıispenshilik sezimin tárbıeleýde asa mańyzdy. Bul rette, Úkimet Ulytaý óńirinde mádenı-týrızm aıma­ǵyn, sonyń ishinde tarıhı eskert­kishterge aparatyn joldar men ınfraqurylymdy odan ári damytý boıynsha sharalar qabyldaýy tıis. 

Sergeı ERShOV,

Parlament Senatynyń depýtaty