– Elimiz táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn saltanatpen atap ótti. 20 jyl – tarıh úshin qas qaǵym sát. Desek te, osy ýaqyt ishinde respýblıkamyzda tyndyrylǵan ister az emes. Osydan 20 jyl buryn táýelsiz el bolyp shyǵa keldik. Sol ýaqytta qazaqtyń basyna sondaı baqyttyń qonǵanyna sene almaǵanymyz da ras. О́ıtkeni, táýelsizdik ata-babalarymyzdyń san ǵasyrlar boıy ańsaǵan armany edi ǵoı, olar sol úshin kúresti, qan tókti. Sol arman ǵasyrlar toǵysynda júzege asty. Qolymyzǵa mol múmkindikter tıdi. Jabaıhan Múbárakuly, siz qalaı oılaısyz, biz sol múmkindikterdi utymdy paıdalanyp otyrmyz ba?
– Elimiz táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn saltanatpen atap ótti. 20 jyl – tarıh úshin qas qaǵym sát. Desek te, osy ýaqyt ishinde respýblıkamyzda tyndyrylǵan ister az emes. Osydan 20 jyl buryn táýelsiz el bolyp shyǵa keldik. Sol ýaqytta qazaqtyń basyna sondaı baqyttyń qonǵanyna sene almaǵanymyz da ras. О́ıtkeni, táýelsizdik ata-babalarymyzdyń san ǵasyrlar boıy ańsaǵan armany edi ǵoı, olar sol úshin kúresti, qan tókti. Sol arman ǵasyrlar toǵysynda júzege asty. Qolymyzǵa mol múmkindikter tıdi. Jabaıhan Múbárakuly, siz qalaı oılaısyz, biz sol múmkindikterdi utymdy paıdalanyp otyrmyz ba? Siz eńsesi bıik, irgeli el qurý jónindegi qadamdardy qalaı baǵalaısyz? Basty maqsatqa qanshalyqty jaqyndadyq? Qaıda keldik? Qaıda bara jatyrmyz?
– Táýelsiz el bolý – bizdiń halqymyzdyń ejelgi armany edi. Sol maqsatqa bizdiń babalarymyz, otarshylarmen arystandaı alysqan, ózinen kúshi basym jaýlarmen shaıqasta jan alyp, jan berisken talaı arystarymyz jete almaı ketti. Táýelsiz el boldyq degende bárimiz de júregimiz jaryla qýandyq. О́zimniń sol kezde bergen suhbattarymda táýelsizdikti tek atqan tańmen, shyqqan kúnmen ǵana salystyrýǵa bolady, táýelsizdik úlken baqyt degenim esimde. Sodan beri 20 jyl ótti. Sizdiń saýalyńyzǵa tolyqqandy jaýap berý úshin bul máselege ǵylymı turǵydan qaraýymyz kerek. Jalpy, halqymyzdyń maqsaty, úmiti bir desek te, elimizde ártúrli áleýmettik toptar bar ekenin eskermeýge bolmaıdy. Qazaq jerinde táýelsizdik tańy atqanda solardyń árqaısysy óz úmitin úkiledi. Demek, jalpyǵa ortaq, barshany qanaǵattandyratyn jaýap tabý qıyn. Mysaly, qazir bızneste júrgen, baıyǵan, joldary bolǵan jigitterdi alsaq, qoǵamdaǵy ózgerister olarǵa bárin – dáýletti de, bılikti de úıip-tógip bere saldy. Olar biz óz múmkindigimizdi 200 paıyz paıdalandyq dese, qatelespeıdi. Sebebi, olardyń qolyna buryn bolmaǵan baılyq shoǵyrlandy, buryn qııalyna da kirip shyqpaıtyn bılik tıdi. Aıta bersek, táýelsizdiktiń olarǵa ákelgen ıgilikterin taýysa almaısyń. Kelesi bir top – ǵalymdar, jazýshylar, kompozıtorlar sııaqty shyǵarmashylyq adamdary. Olardy keshe halyq zııalylar dep tóbesine kóterip, tórine otyrǵyzǵan. Basqalarmen salystyrǵanda keńes zamanynda olardyń qoǵamdaǵy róli, turmysy joǵary boldy. Sodan da shyǵar, jurttyń barlyǵy ǵalym, jazýshy bolsam deıtin. Mysaly, ózimiz bala kúnnen bastap jazýshy bolsam, aqyn bolsam, ǵalym bolsam degen armannyń jetegine tústik. Soǵan umtyldyq, bárin bilimniń jolyna saldyq. Bul toptyń ókilderimen sóılese qalsań, táýelsizdiktiń arqasynda shekemiz shylqydy dep aıtatyndary sırek shyǵar. Demek, olardyń úmiti tolyq aqtalǵan joq. Ǵylym toqyraýǵa ushyrady, abyroı, bedeli tómendep ketti. Ǵalymdardyń alatyn jalaqylary mardymsyz bolǵandyqtan, ǵylymmen aınalysýshylardyń qatary sıredi. Buryn Ǵylym akademııasy bolýshy edi, odaq sııaqty, onyń da shańyraǵy shaıqaldy.
Táýelsizdik tańy atqanda, aýyl turǵyndarynyń da derbes memleket boldyq dep bórikterin aspanǵa ata qýanǵandary shyndyq. Alaıda, keshikpeı olardyń kóńilderi sý sepkendeı basyldy. Aýyldaǵy burynǵy sharýashylyq qurylymdary qırady, eldi jumyssyzdyq jaılady, halyq qatty qınaldy, múmkindigi barlar aýdan ortalyqtaryna, qalalarǵa kóshe bastady. Jastardyń kóbi qalaǵa tartty. Sondyqtan, bul saýalǵa árkimniń jaýaby ártúrli, úzildi-kesildi tujyrymnan boıdy aýlaq salyp, basqalarmen, myna irgedegi kórshilermen salystyrǵanda jalpy ǵylymı turǵydan, máseleni birtutas alyp qaraǵanda, biz qalaımyz deý durys sııaqty. Eger osy jaǵynan keletin bolsaq, árıne, Qazaqstan, meniń oıymsha, táýelsizdik jyldary qaryshtap damydy. Eń bastysy, memleket retinde qalyptasty. Naryqtyq ekonomıkaǵa endik, ony birshama meńgerdik desek te bolady. О́zimizdiń jerimizdegi baılyǵymyzdy – munaıymyzdy, gazymyzdy, kómirimizdi, mysymyzdy, basqa da qazbalarymyzdy el ıgiligine jaratyp jatyrmyz. Investorlar keldi. Olardyń bizge kóp kómegi tıdi. О́ndirisimiz turalap jatqan kezde olar bıýdjetke kóp qarjy túsirdi. Investorlardyń kelmeı qalýy da múmkin edi. Áli kúnge olar at izin salmaǵan elder az emes.
Qazaqstandy Qyrǵyzstan, Grýzııa, Armenııa, Moldova sııaqty eldermen qatar qoıýǵa bolmaıdy. Qazaqstan – Reseı sııaqty tabıǵı resýrstary mol memleket. Sony paıdalanǵanymyzdyń arqasynda bizdiń jalpy jaǵdaıymyz jaman emes dep esepteımin. Árıne, basqalarmen salystyrǵanda. Degenmen, táýelsizdiktiń arqasynda qolymyzǵa tıgen múmkinshilikterdi tolyq paıdalandyq dep aıta almaımyz. Damý barysynda qatelikterge de jol berilgeni shyndyq. Onyń bárin aıtyp shyǵý úshin kóp ýaqyt kerek. Bir ǵana jaıǵa toqtalaıyn. Men osy kúnderi aýyl sharýashylyǵyn basynan bastap basqasha qurý kerek pe edi degen oıǵa jıi oralamyn. О́ziń bilesiń, kezinde jaqsy-jaqsy keńsharlar boldy, olardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy myqty edi. Solardy byt-shyt qylyp taratyp jiberdik. Olardy «kóldeneń kók attyǵa» ustata salǵannan góri, sol qalpynda saqtaý kerek pe edi?! Formasyn saqtaı otyryp sharýashylyqty júrgizý ádisin zamanǵa beıimdeýge bolatyn edi ǵoı. Egemendiktiń alǵashqy jyldary sańyraýqulaqtaı qaptaǵan usaq sharýa qojalyqtary Qazaqstan úshin tıimsiz bolyp shyqty. Al ony túsinip, qorytyndy shyǵarǵansha qansha ýaqyt ketti. Sol sııaqty kez kelgen salany reformalaýǵa kózdi jumyp qoıyp ketpeı, daıyndalýymyz, basqalardyń tájirıbesin eskere otyryp kirisýimiz kerek edi.
Endi Qazaqstan jańa eńsesi bıik el boldy ma desek, odaqtan bólinip shyqqan kezde bárimizde de ártúrli oılar, qaýip boldy. Sebebi, sosıalızmnen kapıtalızmge kóshýdiń eshqandaı teorııasy joq. Mysaly, kapıtalızmnen sosıalızmge kóshý joldary ilimde negizdelgen. Bul jóninde Marks te, Lenın de irgeli eńbekter jazǵan. Al sosıalızmnen bezinip, attyń basyn kapıtalızmge burý degen buryn-sońdy kezdespegen qubylys. Sondyqtan da ekonomıkamyzdy quryp, saıasatymyzdy jasap, óz aldymyzǵa jeke el bola alamyz ba degen qaýip boldy. Sol kezde qıyndyqtar bastan asyp jatty. Sonyń bárin jeńe bildik. Sóıtip, búgingi tańda Qazaqstan álem tanıtyn, bárinen asyp kettik dep maqtanbaıyq, basqalarmen qarym-qatynas jasaýǵa qabiletti teń áripteske aınaldy. Árıne, Amerıka, Anglııa, Germanııa sııaqty damyǵan memlekettermen ıyq tirestire almaımyz, al endi ózimiz qatarly elderdiń eshqaısysynan qalyp qoıǵan joqpyz. Jaqynda ǵana jahandyq básekege qabilettilik ındeksi boıynsha álemniń 144 memleketi ishinde 51-shi orynǵa kóterildi bizdiń Qazaqstan. Bul bizdiń asqar bıigimiz.
Alda kezegin kútip turǵan sharýalar az emes. Biz qazir jol basynda turmyz. Ony Prezıdent te aıtyp júr, ındýstrııalyq el bolýymyz kerek, dep. Basty maqsat osy dep esepteımin. Joǵaryda shıkizatymyz bar ekenin aıttym, sonyń arqasynda biraz máseleni sheshtik. Al endi onyń da taýsylatyn kúni bolady. Tipti, taýsylmaǵannyń ózinde órkenıetke ilesý úshin óndiristi damytýymyz, ana nemister, aǵylshyndar, japondar, fransýzdar sııaqty óz ónimderimizdi shyǵarýymyz, satýymyz kerek. Mynaý Qazaqstanda shyǵarylǵan ónim, muny qazaq jasaǵan, sapasy óte joǵary degen deńgeıge kóterilsek, áńgime bir basqa. Basqalarmen básekege túsýimiz kerek. Oǵan bizdiń múmkindigimiz mol. Qazaq eshkimnen kem emes. Aqylymyz da, áleýetimiz de jetedi. Eptep bastap ta jatyrmyz. Árıne, oǵan ýaqyt qajet. Men oılaımyn, keleshekte biz jaı ındýstrııalyq emes, naǵyz ındýstrııalyq elderdiń qataryna qosylamyz.
– Aǵa, durys aıtasyz. Basty maqsat degendi bir ǵana sózben túıip tastaýǵa bolmaıdy ǵoı. Jańa aıtyp otyrsyz, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq joldy tańdaǵan, básekege qabiletti, damyǵan elý eldiń qataryna qosylý – biz úshin basty maqsat. Meniń de aıtyp otyrǵanym, jaqsy taýarlar shyǵarsaq, qazaq shyǵardy degen uǵym qalyptassa, ulttyń mártebesi, ulttyń abyroıy kóteriler edi ǵoı.
– Men sizge mynany aıtaıyn. Jýyrda Londonda Olımpıada ótti. Sonda bizdiń sportshylarymyz jeti altyn medal alǵan kezde tóbemiz kókke jetkendeı qýandyq. Qazaqstandyq qoltańba, qazaqtyń atyn shyǵarý degen, mine, osy! Eger Qazaqstanda jasalǵan mashına nemese basqa bir dúnıe osyndaı jaǵdaıǵa ákelse, bul bizdiń bárimiz úshin úlken maqtanysh, ósý-órkendeý nyshany bolar edi. О́z taýarlarymyzdy ózimiz tutynyp jatsaq, ol da jaqsy emes pe?! Qazir syrttaǵylardyń bári bizge syn kózben qarap otyr. Myna halyq ne jasaı biledi, dúnıe bazaryna ne usynar eken degen sııaqty.
– Jetpis jyl bodan boldyq dep júrmiz ǵoı. Rasynda da, bárinen aıyrylyp qala jazdadyq. Qazir joǵaltqanymyzdy túgendep jatqan jaıymyz bar. Qazaq bolamyz dep biraz isti qolǵa aldyq, «Mádenı mura» baǵdarlamasyn qabyldadyq. Osylardyń bári ulttyq memleketke irgetas bola ala ma?
– Bul arada ara-jigin ajyratyp alatyn bir másele bar. Shyndyǵyna kelgende, biz patshalyq Reseıge bodan boldyq. Imperııasyna. Biz jaqsy nıetpen jaqyndasqan edik, al olar bizge kolonııa dep qarady. Bizdi buratana halyq dep eseptedi. Qazaqty orys azamatymen teń sanaǵan joq. Mynandaı bir mysal keltireıin. Mustafa Shoqaı mektepti kileń beske bitiredi. Oǵan altyn medal berilýi kerek. Alaıda, attestatty tapsyrýǵa tıis general-gýbernator: «Bul bolmaıdy, jabaıy halyqtyń ókili qalaı altyn medal alady? Sondyqtan da altyn medaldy orysqa berýimiz kerek», dep altyn medaldy kúmiske ilikken orys balasyna usynady. Kórdińiz be, qazaqty qalaı kemsitken?! Sol sııaqty HIH ǵasyrdyń aıaǵynda patshanyń qazaq bolys bolýy úshin orystyń tilin jetik bilýi kerek degen zańy bolǵan. Muny Mirjaqyp Dýlatov jazdy. Biz Reseıdiń bodany boldyq. Buǵan daý joq. Al endi Keńes ókimetiniń kezinde jaǵdaı basqasha sıpat aldy. Biz Keńes Odaǵynyń azamaty boldyq. О́zimizdi orystardan kem sezingen joqpyz. Igilikterdi birdeı paıdalandyq. Mysaly, men ózimdi bodan eldiń azamatymyn dep eseptegen joqpyn. Shetelge baryp baıandamalar jasap júrdim. Keńes Odaǵyn qaralaı bermeı, bir mezgil shyndyqty aıtsaq, sol durys bolady ǵoı deımin.
Al endi ulttyq memleket degendi men bylaı túsinemin. Bul másele tóńireginde biz Táýelsizdik deklarasııasyn qabyldaǵanda biraz aıtysyp-tartysqan bolatynbyz. Ulttyq memleket degen ol – Qazaqstanda memleketti qalyptastyrǵan negizgi halyq bar. Ýaqytynda memleketi bolǵan, ǵasyrlar boıy táýelsizdigi úshin kúresken. Sony biz dáleldep shyqtyq. Rasynda da, HIH ǵasyrdyń 80-shi jyldaryna deıin Qazaqstanda bir ǵana qazaq ulty turǵan. Bálenbaı kóterilistiń barlyǵyn jasap júrgen sol qazaqtar.
Alaıda, biz Qazaqstandy mekendep jatqan basqa da ulttar bar ekenin esten shyǵarmaýymyz kerek. Biraq olar Qazaqstanda turǵannan keıin Qazaqstannyń azamaty. Qazaqstannyń azamaty bolǵannan keıin onyń quqy qazaqtyń quqymen birdeı. Mysalǵa qazaqtyń quqy ananykinen artyq dep aıtatyn bolsaq, ol demokratııalyq memleket quramyz dep jatqan umtylysymyzǵa saı bolmaıdy. Biraq jer qazaqtiki, el qazaqtiki bolǵannan keıin osy jergilikti halyqtyń mádenıetine, tiline, basqa da qundylyqtaryna basymdylyq berilýi kerek. Odan basqalardyń eshteńesi kemip qalmaıdy. Sebebi, qazaqtyń basqa otany joq, mádenıeti bir-aq jerde, osy jerde ǵana.
– Desek te, memlekettik mártebege ıe bolǵan tilimizdi óz deńgeıine kótere almaı basymyzdy tasqa urǵandaı bolyp otyrǵanymyz shyndyq qoı.
– Ras, memlekettik tildiń damý barysyna keıbireýlerdiń kóńili tola qoımaıdy. Biz bári tez sheshilse eken dep oılaımyz. Al meniń ózimniń paıymdaýymsha, munyń bári sheshiletin másele, ulttyq memleket bolǵannan keıin qazaqtyń tiliniń qoldanys aıasy jyldan-jylǵa keńı beredi. Sóıtip, bara-bara bizdiń tilimiz basymdyq alady. Oǵan alǵysharttar jasaldy, barlyq jaǵdaı bar. Týǵan tilimizge aldymen biz ózimiz qamqor bolýymyz kerek. Osyny túsine almaı kelemiz. Ulttyq sana qalyptaspaı jatyr. Memlekettik tilin bekitip alǵan barlyq elder osy joldan ótken. Bir zamanda Latvııada til tóńireginde úlken daý týyndapty. Sebebi, qalanyń bári, zııalylardyń bári nemis tilinde sóılegen. Latysh tili tek qana derevnıanyń tili bolyp qalypty. Sodan eldiń zııalylary bizge latysh tiliniń keregi ne, jerdiń júzi biletin til – nemistiń tili, soǵan kósheıik deıdi ǵoı. El turǵyndary daı-daı bolyp aıtysyp jatqanda, Kant degen ǵulama tórelik aıtyp: «Latyshtyń tilin qaldyrý kerek. Ult tilinen aıyrylsa, minezinen aıyrylady. Minezin joǵaltsa, ulttyq qasıetterinen aıyrylyp qalýy múmkin», deıdi. Aqyry, bári osy sózge toqtaıdy. Bul durys sheshim boldy, qazir memlekette barlyǵy latysh tilinde sóıleıdi, nemis tilin biletin adamdar bar shyǵar, biraq latysh tilimen teń emes. Osy sııaqty jaǵdaı basqa elderde de bolǵan.
– Jabaıhan Múbárakuly, qoǵamnyń qazirgi damýyna zer salyp, zerdelep otyrǵan adamdar bar ma? Muny surap otyrǵanym, memlekettiń damýy, qaı salany almasaq ta, ǵylymı negizderge arqa súıeýi kerek qoı. Bizde osy jaǵy qalaı?
– Durys aıtasyz, bir nárseni jasaý úshin bárin aldyn ala oılastyrý, aqylǵa salý kerek. Onyń teorııasy bolýy kerek. О́kinishke qaraı, jańa sizge aıtqanymdaı, sosıalızmnen kapıtalızmge kóshýdiń ǵylymı teorııasy bolǵan joq. Ony oılap, teorııasyn jasaǵan da eshkim joq. Keńes ókimeti qulady. Oǵan basqarýda jiberilgen qatelikter sebep boldy. Onyń barlyǵyn tizip shyǵýǵa bolady. Ol biraq uzaq áńgime. Endi biz táýelsiz el bolamyz, naryq jolymen júremiz, demokratııany damytamyz dedik. Biz ǵana emes, Reseı de, Ýkraına da, barlyq odaqtan bólinip shyqqan elder osylaı bastady. Mine, osy kezde bári qat-qabat qolǵa alyndy. О́ıtkeni, jaǵdaı kúrdeli edi. Syrttan keńesshiler shaqyryldy. Prezıdent óz baǵdarlamalaryn usyndy, jyl saıyn halyqqa Joldaý arnady. Konstıtýsııamyzdy qabyldadyq. Osylardyń barlyǵyn jańǵyrta otyryp biz ǵalymdardyń oılaryna, jazǵan-syzǵandaryna tikeleı súıenip alǵa jyljydyq dep aıtý qıynyraq. Sebebi, ǵalymdar da zaman úrdisine ilese almaı jatty. Sondaı-aq, olardan ne aıtasyńdar, qandaı oılaryń bar dep suraǵan da eshkim bolǵan joq. О́rkenıetti elder osylaı jasaǵan dep sol baǵytpen júrdik. Osy jaılardy tarazy basyna tarta kelip oı túısek, bir jaǵynan bizdiń is-qımylymyzda ǵylymı negiz boldy deı alamyz. Degenmen, aýqymdy zertteýlerge, taldaýlarǵa súıene otyryp alǵa jyljydyq dep aıtsaq, artyǵyraqtaý bolady. Prezıdenttiń ýaqytynda ekonomısterdi, basqa ǵalymdardy synaǵany este. Endi men oılaımyn, osydan ári qaraı shamamyz kelgenshe qatelik ketpeý úshin qolǵa alatyn isimizdi ǵylymı negizdep alyp qana qımyldaýymyz kerek.
– Siz ǵalymsyz ǵoı, ǵalym bolǵanda da, eldi bylaı qoıǵanda, kezinde Odaqqa tanylǵan ǵalymsyz, ǵylymnyń qazirgi jaıyna oıyssaq. Bul kúnde ekiniń biri ǵylym doktory nemese ǵylym kandıdaty. Soǵan qaraǵanda, biz úshin bul salanyń ashylmaǵan qyry men syry qalmaǵan sııaqty. Biraq osy máselege tereńirek úńilsek, ǵylymnyń qur súlderi ǵana qalǵanyn kóremiz. О́z basym sońǵy 20 jylda ǵalymdarymyzdyń eldi eleń etkizgen bir jańalyq ashqanyn estimeppin.
– Shynynda da, kandıdat, doktor degenderdiń sanymen ǵylymnyń damý deńgeıi sáıkes kelmeıdi. Odaq ydyraǵan soń, dıssertasııalardyń barlyǵyn ózimizde qorǵaıtyn boldyq. О́zimizde keńester quryldy, ózimizdiń VAK boldy. Keńes zamanynda ǵylymı ataqtar tek Máskeýde ne Lenıngradta qorǵalatyn. Tipti, ózimizde qorǵaǵannyń ózinde VAK Máskeýde bolatyn. Demek, ár dıssertasııa muqııat qaralatyn, súzgiden ótetin. Mundaı jumystardyń jaýapkershiligi óte zor boldy. О́kinishke qaraı, bılik ózimizge tıgesin, burqyratyp jurttyń bári qorǵaı bastady. Anaý da kandıdat, mynaý kandıdat, anaý da doktor, mynaý da doktor degen sııaqty. Qazir qarasań, ákimderdiń, mınıstrlerdiń, depýtattardyń kóbi doktor. Osylardyń ishinde ómirinde bir maqala jazbaǵan ne ǵylymı mekemede bir kún jumys istemegen adamdar bar. Osylaı ǵylymı ataqtardy berýge talap óte tómendep ketti. Onyń aqyry ǵylym doktory, kandıdat degenderden bas tartýǵa ákelip soqtyrdy. Árıne, ol ataqtar kináli emes, kináli – talapty tómendetip jibergen bizdiń ózimizdiń ǵylymı keńesterimiz.
Ǵylymnyń róliniń tómendep ketýine áser etken taǵy bir másele, ony qarjylandyrý nazardan tys qaldy. Ǵylymǵa kóńil bólinedi, sheteldermen baılanysymyz jaqsarady degen úmitimiz aqtalmady. Bul úlken qatelik boldy. Sonyń saldarynan 90-shy jyldardyń basynda aǵa býyndy ókshelep kele jatqan tolqyn, olarǵa ergen jas jigitter – solardyń barlyǵy ǵylymnan ketip qaldy. Bılikke, bızneske aýysty, depýtat boldy. Ǵylymnan bereke ketkenin osydan-aq ańǵarýǵa bolady. Bizdiń elimizde qazir de ǵylymǵa umtylys óte nashar. Men 20-30 jyldaı aspırantýraǵa sabaq berdim. Aspıranttardyń arasynan shyǵady ǵoı ǵalymdar. Buryn aspıranttardyń deni er adamdar bolatyn. Mysaly, men oqyǵan kezde olardyń 90 paıyzy jigitter bolsa, qyzdar 10 paıyzdan aspaıtyn. Al endi keıingi 20 jylda jigitterdiń sany bes paıyzǵa jetpeı qaldy. Jastardan: «Sender nege ǵylymǵa barmaısyńdar?» dep surasam: «Ǵylymda biz otbasymyzdy asyraı almaımyz», dep jaýap beredi. Halyq arasynda osyndaı uǵym, osyndaı sana qalyptasty. Olar ǵylymǵa barǵysy kelmeıdi. Kópshiligi aqsha tapqysy, baı bolǵysy keledi. Ǵylym degen ońaı emes, ınemen qudyq qazǵandaı. Mysaly, ǵylym kandıdaty ataný úshin kem degende úsh-tórt jyl otyrý kerek. Al naǵyz doktor bolý úshin beri salǵanda on jyl ýaqytyńdy jumsaısyń. Doktor bolǵannan keıin saǵan laıyqty qyzmet, páter bere qoıatyn, izdenisterińdi ári qaraı jalǵastyrýǵa jaǵdaı jasaıtyn eshkim joq. Osyndaı kózqaras ǵylymnyń aıaǵyna tusaý bolyp otyr.
Ǵylymdy kóterý úshin naqty qadamdar, shynaıy qamqorlyq kerek. Ǵylymnyń abyroı-bedelin kóterýimiz qajet. Sóz emes, is bolǵany durys. Ǵylymdy óz deńgeıine kótermesek, biz básekege qabiletti bola almaımyz. Men 1958 jyly Máskeýden keldim. Sol kezde Qanysh Sátbaev bastaǵan top, jeti-segiz adam álemde birinshi bolyp metallogendik kartany jasady, Lenındik syılyq aldy. Bul Qazaqstannyń keremet jetistigi bolatyn. Sol sııaqty, 48-49-shy jyldary «Birjan-Sara» operasy tuńǵysh ret qoıyldy. Bul eńbek Stalın syılyǵyna ıe boldy. Ol endi qaıtalanbaıtyn sát qoı. Qazaq tyńdasa da, sheteldegiler tyńdasa da bizdiń operanyń ishindegi eń keremeti sol. Odan keıin Muhtar Áýezovtiń «Abaı» romany jaryq kórdi. Lenındik syılyqqa ilikti. Baıqaısyz ba, sol kezde osyndaı eldiń, qazaqtyń atyn shyǵarǵan dúnıeler kóp boldy. Bul arna bolashaqta da kemimeýge tıis. Ol úshin jastarymyzdyń betin ǵylymǵa burýymyz kerek. Mektep qabyrǵasynda júrgen bala armanshyl bolady. Qoǵam olarǵa baǵyt-baǵdar berýi, ǵylym týraly jaqsy pikir qalyptastyrýy kerek.
– Osy arada bir suraq, «Ǵylym týraly» Zań qabyldandy ǵoı. Osy zań ǵylymnyń damýyna tyń serpilis ákeledi dep oılaısyz ba?
– О́zińiz bilesiz, men kóp jyl depýtat boldym. Memleket zańmen jumys isteýi kerek. Zań degen úlken nárse. Biraq jalǵyz zańmen bári ornyna kele qalmaıdy. Taǵy da aıtamyn, búgingi ǵylym qarjylaı qoldaýǵa muqtaj. Jýyrda musylman elderinde ǵylymnyń deńgeıi qandaı degen úlken konferensııa boldy. Sol basqosýǵa men de qatystym. Sonda sóz alǵandar óz elderindegi ǵylymnyń deńgeıine, memleket ǵylymǵa qandaı kómek jasap jatyr degen máselelerge toqtaldy. Bizdiń eldiń ókilderi Qazaqstan memleketindegi ǵylymnyń jetistikterin tilge tıek etti. Onyń ishinde Nazarbaev Ýnıversıtetiniń ashylǵanyn aıtty. Negizgi baıandamashy ıordanııalyq ǵalym ǵylymnyń jalpy máselelerinen góri ǵylymǵa qaı musylman memleketi qansha qarjy bóledi degendi naqty túrde ekrannan kórsetti. Sonda qarasaq, basynan aıaǵyna deıin aıtqany eki-aq el. Biri – Malaızııa, eki paıyzdan asady. Sosyn – Túrkııa. Basqalarynyń ǵylymǵa beretinderi bir paıyzdyń aınalasynda. Al Orta Azııadaǵy memleketter jaıynda bir aýyz sóz aıtpady. Ne Qazaqstan, ne О́zbekstan atalmady. Sonda biz bir paıyzyn da bóle almaı otyrmyz. Mundaı jaǵdaıda qansha úgitteseń de turalap qalǵan nárseni túzeı almaısyń. Bizde áli, qudaıǵa shúkir, ǵylymǵa eńbegi sińgen aqsaqaldar bar. Talantty jastar olardy bilýleri, olardyń isin ári qaraı jalǵastyrýlary kerek.
Prezıdent biz ǵylymsyz, ǵylymdy damytpaı alysqa uzaı almaımyz, eshnárse jasaı almaımyz, ári qaraı damı almaımyz degendi aıtýyndaı aıtyp jatyr. Jaqynda oqyǵan ınteraktıvti dárisinde de osy máselege jan-jaqty toqtaldy. Sony tómendegiler qulaqqa ilse, káne?! Ǵylym qarjylandyrsa ǵana damıdy. Mysaly, «Bolashaq» degen baǵdarlama – óte tamasha joba. Osy baǵdarlamany usynyp, Prezıdent jaqsy is jasady. Biraq shetelde oqyǵandardyń ǵylymǵa kelgenderi joqqa jýyq, bári bılikke, bızneske, jan-jaqqa ketti. Kezinde Keńes ókimeti de biliktiligin arttyrý úshin jastardy shetke jibergen. Biraq kóp adam jibergen joq. P.Kapısany ataqty aǵylshyn fızıgi Rezerfordtyń laboratorııasyna ornalastyrǵan eken. Landaýdy Kopengagenge jibergen. Sol sııaqty, ózin-ózi kórsetken jas ǵalymdardy úsh jylǵa, bes jylǵa shet memleketterdiń laboratorııalaryna jiberip otyrǵan. Sol jerde olar ǵylymnyń eń aldyńǵy qatardaǵy tetikterimen etene tanysyp, ózderi ári qaraı damytatyn deńgeıge jetken. Solar kelip soǵys kezinde Keńes ókimetiniń barlyq tehnologııasyn jasap berdi. Al bizdiń jastarymyzdy shetelge jibergende olardyń aldyna naqty mindetter qoıylmaıdy, olardyń deni sheteldiń ýnıversıtetterinde bilim alady, til úırenedi, sol eldiń tirshilik-tynysymen tanysady. Biraq naǵyz úlken ǵylymnyń mańaıyn da baspaıdy. Sondyqtan, olar ǵylymnan at-tondaryn ala qashady. Kelmeıtin sebebi – ǵylymnyń bedeli tómen. Olar mınıstrlikke barsa, jap-jas bala vıse-mınıstr bolyp shyǵa keledi, bolmasa departamenttiń tizginin qolǵa alady. Páter, taǵy basqa osy sııaqty jeke basyna qatysty máseleler bári sheshiledi. Men ózim optımıspin. Túbinde bul máseleler báribir ornyna keledi. Tek ýaqyttan utylyp qalmasaq bolǵany.
– Ǵylymı aınalymda matrısa degen uǵym bar ǵoı. Siz qalaı oılaısyz, biz qazaq matrısasyn qalyptastyrý aýylyna qanshalyqty jaqyndadyq. Álde ol biz úshin qur eles pe?
– Qazaq ǵylymynyń negizi bar, oǵan daý joq. Tipti, 50-shi jyldardyń aıaǵynda biz geologııadan Keńes Odaǵynda kósh basynda boldyq. Metallýrgııa da bizde óte jaqsy damydy. Hımııa da ájepteýir deńgeıge kóterildi. Molekýlıarlyq bıologııada Murat Aıtqojın degen ǵalymymyz Lenındik syılyqty ıelendi. Tipti, dıalektıkalyq logıka jónindegi zertteýlerimizdiń ózi úsh ret Ortalyq komıtettiń baıandamasyna endi. Keńes ókimetiniń kezinde qazaqtyń ǵylymy Reseı, Ýkraınadan keıin úshinshi orynda turdy. О́kinishke qaraı, sońǵy 20 jyldyń ishinde biz osy matrısany shaıqap jiberdik.
Men sheneýniktermen, depýtattarmen sóılesip kórsem, olar akademııasy joq elderde de ǵylym damyp jatyr ǵoı, qajet tehnologııalardyń bárin shetelden satyp alamyz deıdi. Biz alǵa basamyz desek, ózimiz ǵylymı jańalyqtar ashýymyz kerek. О́ıtkeni, shetel bizge jaqsy nársesin satpaıdy, básekege qaýqarsyz bolyp qalǵan dúnıelerin ǵana beredi. О́zimizdiń de bir nárselerimiz bolýy kerek emes pe.
– Sizdiń jaýaptaryńyzǵa qaraǵanda, áli de kóp múmkindikterdi paıdalana almaı jatqan sekildimiz be, qalaı? Mine, osyndaı sylbyrlyqtardyń tamyry otarsyzdandyrý úderisiniń júrmeýinde deýshiler bar. Siz osyǵan kelisesiz be?
– Bodan bolý, qul bolý, táýeldi bolý degenniń bir jaman jeri bar. Ol adam ózine senińkiremeıdi. Bireý ne aıtady eken deı beredi. Biz bir nárse jasasaq, sen qalaı qaraısyń, bizdi shetelden bireý maqtady ma, bizdiń jasaǵan jumysymyzdy bireý jaqsy dep aıtty ma, anaý ózi biz jóninde ne dep jatyr, mynaý el ne dep jatyr dep ylǵı bireýge jaltaqtaıdy da otyrady. Bizdiń boıymyzda erteden qalǵan osyndaı sezim bar. Áli de bolsa sanamyz jetilmeı jatyr. Oǵan kináli – sol bodandyq zardaby. Samosoznanıe degenniń negizgi formýlasy «men-men» degen sóz. Mahambettiń «men, men edim…» degeni sııaqty. Al bizdiń jetim bala sııaqty bireýge jaltaqtaýymyz kóbirek. Mysal aıtaıyq. Prezıdentimiz bir tamasha oı aıtady. Nemese jaqsy bir nárse jasap jatyrmyz, tipti ózge jurttan buryn jasap jatamyz. Sony qalaı eken degende, bir eldiń ortanqol ǵalymynan, Reseıdiń nemese basqa bir eldiń qatardaǵy saıasattanýshysynan: «Siz qalaı qaraısyz?» dep pikir surap jatamyz. Ol bizge bári jaqsy deıdi. Jaman deýdiń ózi qıyndaý ǵoı. Osyndaı jaltaqtaý bizge jaraspaıdy. Men eshkimmen sóılespe, aralaspa demeımin. Bireýdiń, ásirese, myqty adamdardyń, aıtalyq, Nobel syılyǵy laýreattarynyń, álemge tanylǵan iri ekonomısterdiń, ǵalymdardyń, táýelsiz oıy bar adamdardyń pikirin bilý kerek. Áıtpese, kóshede júrgen ekiniń birinen doktor, saıasatker, jýrnalıst eken dep pikir suraý durys emes. Bul jaǵynan biz aǵylshyndardan úlgi alýymyz kerek. Olar bir halyqtan meniń osylaı jasap jatqanymdy durys kóresiń be, kórmeısiń be dep suramaıdy. Aǵylshyn bárin ózinshe júrgizedi. Qaı nárse bolatyn bolsa, onyń óziniń pikiri bar. Men endi aǵylshyn sııaqty bol dep aıtpaımyn. Olaı bolýdyń ózi kishkene qıynyraqtaý da shyǵar.
Sol sııaqty, sabaq berýge shetelden ǵalymdar shaqyrý kerek degen oılar aıtylyp júr, aldyryp ta jatyrmyz. Meniń oıymsha shetelden ǵylymǵa qosqan úlesi bar úlken, tamasha mamandardy ǵana shaqyrýymyz kerek. Bizdiń stýdentterimiz, professorlarymyz, ǵalymdarymyz úırenetindeı adam kelse, quba-qup. Al endi men baıqaımyn, keı ýaqytta ózimizdegi bar adamdardan tómen adamdardyń aýzyna qaraımyz. Sosyn olarǵa pálenbaı teńge, bizdiń professorlardan eki-úsh ese kóp aqsha tóleımiz. Bizdiń ózimizde de keremet ǵalymdar bar. О́zimizdiń mamandarymyzdy, qundylyqtarymyzdy qadirleýimiz kerek emes pe?!
Quldyq sana degenimiz, kishkentaı bala kúnimde estip edim, adamnyń súıegine túsken tańba sııaqty eken. Sen áli kemsiń, sen áli órkenıetti emessiń degen otarshy eldiń pikiri talaıdyń súıegine sińip ketken bolýy kerek. Sondyqtan budan qutylý úshin ýaqyt kerek, jumystar kerek. Mysaly, aǵylshyndar bir kúnde osyndaı deńgeıge kóterilgen joq. Olardyń Bekon, Lokk degen fılosoftary óz zamanynda bizdiń Abaı sııaqty qoǵamyn qatty synaǵan. Feodaldyq zamanda olardyń oılary da, stereotıpteri de durys bolmaǵan. Bizdiń eski sanany synaǵan Abaı men Maǵjan ǵana. Olardan basqa bizdiń sanada mynadaı kemshilik bar, mynadaı kertartpalyq bar, mynadaı toqmeıilsý bar degendi eshkim aıtqan joq. Sondyqtan da, men oılaımyn, bizge ulttyq sana, ózin ózi túsinetin sana kerek. Biz sony ýaǵyzdaýǵa tıispiz.
– Zııalylar bizde memlekettik ıdeologııa joq degendi jıi aıtady. Osyǵan baılanysty sizdiń oıyńyzdy bilgim keledi.
– Menińshe másele tek ıdeologııada emes. Bir ıdeologııany ustanyp otyrǵan memleketter bar, olardy totalıtarlyq dep sanaıdy. Máselen burynǵy Keńes Odaǵy, Qytaı sekildi elder. Bulardy bir ıdeologııa bıleıdi. Dúnıege seniń kózqarasyń sol ıdeologııamen anyqtalady. Al demokratııalyq elderde kóp partııa, ártúrli toptar bolady. Olardyń ustanymdary úılese bermeıdi. Mine, osyndaı jaǵdaıda Keńes Odaǵynda basqasha oılaıtyn adamdardy qýǵyn-súrginge ushyratty.
Memleket barlyq azamattaryna bir bolǵannan keıin elde bir ıdeologııa emes, bir ıdeıa bolǵany durys dep esepteımin. Qarapaıym mysal keltireıin. Elde memlekettiń kózqarasymen úılespeıtin teris pikirler aıtatyn adamdar bolsa, bizdiń qundylyqtarymyzdy, tarıhymyzdy burmalap, joqqa shyǵaryp jatsa, olarǵa qarsy ýájimizdi ashyq bildirip, pikir saıysyna túsýimiz, túsindirýimiz, sóıtip kózqarastaryn ózgertýimiz kerek.
– Qalaı desek te arqany keńge salyp, ózimizdi ózimiz qamshylaı almaı otyrǵanymyz anyq. Keńes ókimeti jyldarynda bizdiń qalamgerlerimiz qansha dúnıe jazdy. Áli kúnge sony azyq etip kelemiz. Al sońǵy 20 jylda el maqtanatyndaı dúnıe ómirge keldi me?
– Rasynda, bir ǵajaby, biz Keńes ókimeti kezinde repressııaǵa da, ashtyqqa da ushyradyq, soǵysty da bastan keshtik. Kórmegendi kórdik. Biz buryn, óndiristi bylaı qoıǵanda, bir roman jazbaǵan, bir operamyz, bir sımfonııamyz, baletimiz bolmaǵan el edik. О́tken ǵasyrdyń 20-30-shy jyldarynan bastap, ásirese, 40-50-shi, 60-shy jyldarda bizde mádenıet, óner salasynda úlken ózgerister boldy. Tipti Maǵjandy, Mirjaqypty, Júsipbekti aıtpaǵanda, Sáken Seıfýllın, Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılın, Sábıt Muqanov, Muhtar Áýezov, Ǵabıt Músirepov syndy iri qalamgerler el maqtanyshyna aınaldy. Muhtar Áýezovtiń «Abaı» romanynyń ózi nege turady. Osylar burqyrap shyqty. Biz osyǵan deıin aıtaryn aıta almaı býlyǵyp kelgen, kenet tili shyqqan halyq sııaqty boldyq.
Al qazir, qudaıǵa shúkir, barlyq jaǵdaı bar. Táýelsiz el boldyq, bizde senzýra degen joq. Ne jazsań jaz, qandaı oıyń bolsa aıt, ne basqyń kelse bas, ne shyǵarǵyń kelse shyǵar dep jatyr. Ol jaǵynan kelgende eshkim seniń aýzyńa qaqpaq bola almaıdy. Biraq, shyndyq sol, keıingi kezde ne aqyndarda, ne jazýshylarda, ne kompozıtorlarda jarq etken, halyq maqtap júretindeı eńbekti kóre almaı jatyrmyz. Bul bir tańǵalarlyq jaǵdaı. Buryn kompartııa shektemese, senzýra bolmasa aıdy aspanǵa shyǵarar edik dep aıtatyn jurttyń bári. Keı ýaqytta oılaımyn, sonyń bári qaıda? Menińshe, munyń da bir sebebi bar. Sebebi bylaı. Keńes ókimeti qansha qysqanmen, shyǵarmashylyqqa qatty kóńil bóldi. Jazýshy, aqyn, kompozıtorǵa qamqorlyq jasady. Olar eldegi eń syıly adamdar bolatyn. Sol kezde eń baı adam Áýezov dep estıtinbiz. Onyń kitaptary ústi-ústine kóp taralymmen shyǵyp jatty.
Al endi biz táýelsizdik alǵannan keıin ne jazsańdar da jazyńdar dep báriniń noqtasyn sypyryp qoıa berdik. Kitaptyń sany kóbeıdi. Jazýshymyn degender de jetip artylady. Qazir ekiniń biri kitap jazady. Ol qandaı kitaptar? Qarajaty bar adam bir jazýshyny nemese jýrnalısti jaldap, meniń ákem keremet, keńshardyń dırektory bolǵan, ujymshardyń bastyǵy bolǵan, býhgalteri bolǵan, soǵysqa qatysyp bárin qıratqan degendeı kitap jazdyrady. Sondaı-aq, keshe raıkom sekretary bolǵan, ujymshar basqarǵan shaldar da «men keremet boldym» dep burqyratyp jazyp (jazǵyzyp) jatyr. Ondaı kitaptar óte kóp. Onyń kórkem ádebıetke esh qatysy joq. Al endi naǵyz ádebıetke, naǵyz kompozıtorlar men aqyn-jazýshylarǵa kelsek, áli ilip alar eshteńe joq. О́ıtkeni, jurt qyzyǵyp oqıtyn myqty roman ózinen ózi týmaıdy. Bul rette talant ta az. Daryn ıesine jaǵdaı jasaý, yntalandyrý kerek. Mysaly, kesek jáne qundy roman jazý úshin bes-alty jyl, odan da kóp ýaqyt otyrýyń kerek. Bárin umytyp, seniń oıyńda tek qana sol dúnıe bolý kerek. Ony jaǵdaıyń bolsa ǵana isteı alasyń. Al bizdiń jazýshylarymyz ben kompozıtorlarymyz jazǵan dúnıelerine mardymdy qalamaqy almaıdy
Áli esimde, aspırant bop júrgenimde, 1957 jyly E.Bekmahanovtyń Qazaqstannyń Reseıge qosylýy týraly 40 baspa tabaqtaı kitaby basylyp shyqty. Soǵan ol qyryq myń rýbl qalamaqy aldy. Ol bes «Volganyń» quny edi. Al byltyr men 40 baspa tabaq kitap shyǵardym. Soǵan nebári 150 myń teńgedeı qalamaqy aldym. Ol aqsha «Oqjetpeske» on kúnge barýǵa da jetpeıdi eken. Al jańaǵy 40 baspa tabaq shyǵarma kóp jylǵy izdenistiń, úlken eńbektiń jemisi. Sondyqtan oıyńa qansha erkindik bergenmen, ekonomıkalyq jaǵynan qyspaqta bolsań, shyǵarmashylyq qýatyńdy tanyta almaısyń. Kúndelikti kúnkóris máselesi alqymnan alyp jatady. Úlken týyndylar týý úshin mádenıetti, ǵylymdy aıamaı qarjylandyrýymyz kerek. Bizde osy jaǵy jetispeı jatyr ma deımin?!.
– Qoǵamdy demokratııalandyrý baǵytynda jasalǵan qadamdar bar. Onyń barysyna bireýler qanaǵattanyp otyrsa, endi bireýler qamshyny basa túsý kerek deıdi. Siz 2010 jyldyń tamyz aıynda «Konstıtýsııa – memlekettiń demokratııalyq damýynyń negizi» degen taqyrypta ótken halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada osy máselege baılanysty biraz oılaryńyzdy ortaǵa salǵan edińiz. Oryndy pikirler aıttyńyz. Sodan beri de biraz ýaqyt ótti ǵoı. Ne ózgerdi?
– Osy máselege keńirek toqtalǵym kelip otyr. Biz naryqtyq ekonomıkany quryp, demokratııalyq baǵytta damyp kele jatqan ulttyq memleketpiz. Árıne, bári ońaı bolyp jatqan joq. Demokratııalyq joldy tańdaǵanmen, ony júzege asyrý da jeńil dúnıe emes. Ásirese, 1994 jyldan bastap ekonomıkamyz byt-shyt bolyp, turalap qaldy. Aqsha joq. Zeınetaqy, muǵalimderge, ǵalymdarǵa, bıýdjet qyzmetkerlerine jalaqy tólenbeı qalǵan kezder boldy. Sol kezde bizdiń Prezıdentimiz eń aldymen, ekonomıka máselelerin sheship alaıyq, sosyn saıasatqa kóshemiz dedi. Bul sol kezde óte durys sheshim edi. О́ıtkeni, ekonomıkany damyta almasaq, óndiristi júrgizbesek, ınvestorlar kelmese, memleket qura almaı qalatyn bolsaq, qaıdaǵy demokratııa?! Sondyqtan da Prezıdenttiń oıyn akademık Salyq Zımanov ta, men de , basqalar da qoldadyq. Sol rasynda durys bolyp shyqty. Biz sol jolmen júrip otyryp qazirgi úlken jetistikterge jettik. Endi qazir naryqtyq ekonomıkasy bar elmiz dep nyq senimmen aıta alamyz. Daǵdarystan shyqtyq.
Gegeldiń mynadaı bir oıy bar: «Eshnárse bir ornynda turmaıdy. Búgingi jaqsy nárse erteń jaqsy bolmaýy múmkin». Bul dıalektıkanyń myzǵymas zańy. Basqarýshy júıe ómirdiń talabyn eskerip otyrýy kerek. Tipti aldyn ala almasaq ta, sodan qalmaı ilesip otyrsaq utamyz degendi jıi aıtyp kelemiz. Búgingi tamasha nárse erteń tamasha bolmaı qalýy múmkin. Al osy turǵydan keletin bolsaq, jańaǵy Prezıdenttiń aıtqan oıy ýaqytynda durys boldy. Bizdi syrt elder de tanıtyn boldy. Biraq, joǵaryda aıtqanymdaı, qazir bizde úlken ózgerister bolyp jatyr, jańa qaıshylyqtar týyndap jatyr. О́mir degen ózi solaı bolady. Damý qarqyny joǵary elde jańa problemalardyń týýy tabıǵı nárse. Qaıshylyqsyz ómir joq. Sony ýaqytynda baıqap, sheship otyrǵan abzal.
Bizdi keıingi kezde alańdatatyn jaǵdaı – zańdardyń oıdaǵydaı oryndalmaıtyny. Ekinshiden, adamdardyń, ásirese basqarý júıesi mańyndaǵy adamdardyń mınıstrlerdiń, departamentte júrgen adamdardyń belsendiligi men jaýapkershiligi durys emes. Barlyǵynyń aıtatyny: «Prezıdent tapsyrdy. Sony oryndap otyrmyz», deıdi. Prezıdenttiń aqyldy bolǵany – halyqtyń baǵy. Biraq onyń aınalasyndaǵylar da óz oılary bar, belsendi, máseleni ózderi sheshe alatyn tulǵalar bolýy kerek qoı. Baıaǵyda Luqpan hakim balasyn uryp jatyr deıdi. Kóldeneń kisiler: «Aqsaqal, balańyzdy nege urasyz», dese, ol: «Bul aıtqandy isteıdi», dep jaýap beredi. «Aıtqandy istegen jaman ba?!» Luqpan hakim: «Men hakim bolsam, meniń balam aıtqyzbaı isteýi kerek», degen eken.
Bizdi sybaılas jemqorlyq jegideı jep jatyr. Urlyq- qarlyq kóbeıdi. Osyndaı ýaqyt usynǵan túıtkilderdi sheshý úshin, men oılaımyn, ekonomıkany damytýdy toqtatpaı ári qaraı jyljyta otyryp, memlekettik saıası júıeni jetildirýimiz, demokratııany damytýymyz kerek. Ol búgingi kún tártibinde turǵan nárse. Bir kezde «Konstıtýsııada jazyp qoıdyq» dep, ol jóninde azyraq oılansaq, qazir onyń ýaqyty keldi.
О́z basym Prezıdentti syılaımyn, halyq ta syılaıdy. Ol kisi bárin tereńnen oılaıtyn kóregen, aqyldy kisi. Biraq Elbasynyń jumysty tapsyrǵan sheneýnikteriniń úlkeni de, kishisi de Prezıdent aıtty, biz istep jatyrmyz dep jaýapkershilikten jaltarady. Sonda olardyń ózderi ne tyndyryp jatyr, eldiń damýyna qandaı úles qosýda degen oılar kóńilińe kele me, kelmeı me?
Biz demokratııa degende, aǵylshyndar bylaı eken, fransýzdar bylaı eken, basqa bir el bylaı eken dep solardyń basqarý úlgisine eliktegendi qoıýymyz kerek. Demokratııanyń teorııasyn ulylar jasap ketken. Aldyńǵy qatarly elder sol teorııany basshylyqqa alyp, búgingi jaǵdaıǵa jetti. Biz de ómir synynan ótken teorııaǵa súıenýimiz, belgili bir eldi model qylyp almaı, zańdylyqqa baǵynýymyz kerek.
Búgingi tańda ekonomıkamen birge demokratııa máselesine qatty kóńil bólý kún tártibinde tur. Osyny jasaı alamyz. Biz osyny ýaqyt ozdyrmaı qolǵa alyp, oıdaǵydaı sheshsek, bizde bıliktiń eń joǵarysy zań bolsa, barlyq basqarý tetigi zańǵa baǵyndyrylsa, biz órkenıetke ekonomıkamyzben birge ári saıası júıemiz saıma-saı el bolamyz. Halqymyz da ósedi, azamattarymyz da ósedi dep esepteımin.
– Qalaı desek te, eldiń damýy kóp jaǵdaıda memleket quraýshy ultqa baılanysty ǵoı. Osy turǵydan alǵanda, táýelsizdik jyldary qazaqtyń óz boıynda qandaı ózgerister boldy? Abaıdyń qarasózderindegi, Maǵjannyń jyrlaryndaǵy beıǵam qazaqtyń beınesi kómeskilenetin, kelmeske ketetin mezgil jetken sııaqty. Al biz bolsaq, áli sol babalardyń aldynda qyzaraqtap turǵandaımyz.