Almatyǵa jumys sapary aıasynda QR Premer-Mınıstri Baqytjan Saǵyntaev bilim berý salasynyń qyzmetkerlerimen Prezıdent Joldaýyn iske asyrý aıasynda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý sapasyn arttyrý máselesi boıynsha kezdesý ótkizip, oqytý júıesimen jáne bilim alýshylarǵa jasalǵan jaǵdaılarmen tanysý maqsatynda birqatar bilim berý mekemesin aralady.
Almaty q. TjKBB oqý mekemeleriniń basshylarymen kezdesýde biliktilik ortalyqtary arqyly mamandardy daıyndaýdyń jańa modelderi, sondaı-aq kolledj stýdentterine bilim alý jaǵdaılaryn jaqsartý máseleleri talqylandy.
Premer-Mınıstr Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaılarynda mamandardy daıarlaý sapasyn arttyrý qajettigine nazar aýdardy. Memleket basshysy Qazaqstan ekonomıkasyn jyldamdatyp jańǵyrtý týraly mindet qoıdy. Sonymen qatar, jańa tehnologııalardy engizýdi eskere otyryp, burynnan jumys istep kele jatqan mamandardy qaıta oqytý máselesi ózekti bolyp otyr. Bilim salasy daǵdylardy únemi jetildirip otyrýmen qatar, eńbek naryǵynda suranysqa ıe túbegeıli jańa mamandyqty meńgerýdi talap etetin úzdiksiz proseske aınalýda.
Adam kapıtaly birinshi orynǵa qoıylǵan. Osyǵan oraı, barlyq óńirlerde qajetti daǵdylardy úıretetin biliktilik ortalyqtaryn qurý qajet. Sonymen qatar, atalǵan ortalyqtardy jaraqtandyrý máselesine úlken nazar aýdarý kerek. Bul qazirgi tańnyń shynaıylyqtaryna barynsha jaqyn mamandardy shyǵarýǵa jol ashady. Buǵan qosa, azamattardyń yńǵaılylyqtary men qaıta oqytý júıesiniń tıimdiligin artyrý úshin óńirdegi suranysqa ıe qyzmet salalary, mamandyqtar, iri kásiporyndardyń qandaı da bir mamanǵa degen qajettilikteri týraly aqparat barshaǵa qoljetimdi bolýy tıis.
Búgingi kúni Úkimet jumysshy kadrlardy daıyndaý boıynsha keshendi jumys júrgizýde. QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń málimeti boıynsha, Qazaqstanda 821 TjKBB oqý orny bar, 213 mamandyq jáne 693 biliktilik boıynsha mamandar oqytylady. 486 kolledjde qosarly bilim berý júıesi engizilip jatyr, júıede 40 myńnan asa bilim alýshyny qamtıtyn 3993 kásiporyn bar. Túlekter arasynda jumyspen qamtylý deńgeıi 92%-dan asady. Sonymen qatar, qosarly bilim berý aıasynda Germanııanyń Eńbek mınıstrligimen kásiptik bilim berýdi jańǵyrtý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy.
B. Saǵyntaev qatysýshylarǵa bilikti mamandardy daıarlaýda halyqaralyq standarttarǵa nazar aýdarý mańyzdy ekenin aıtty, bul túlekterdiń básekege qabilettiligin arttyrady. Máselen, Astana qalasynda ótken WorldSkills respýblıkalyq chempıonatynda qazaqstandyq jastardyń úlken áleýeti, eń ozyq tehnologııalar men daǵdylardy ıgerýge degen yntasy sezildi. Degenmen, eldegi kadrlyq máselelerdi júıeli túrde sheshý úshin bilim berý mekemeleri men jumys berýshiler arasyndaǵy qarym-qatynasqa erekshe nazar aýdarý kerek.
Talqylaý barysynda bilim berý júıesiniń ókilderi mamandar daıarlaý salasyndaǵy ózekti máselelerge toqtaldy. «Kásipqor» holdıngi» AQ-nyń basqarma tóraǵasy E. Kúzenbaev kezdesýge qatysýshylarǵa TjKBB mamandaryn daıarlaýdaǵy ózgeristerdiń tujyrymdamalyq tásilderi týraly aıtyp berdi. Onyń pikirinshe, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesin jańǵyrtýdyń basty sharalarynyń biri — Biliktilik ortalyqtaryn qurý. Atalmysh shara TjKBB-ny jańǵyrtýdyń birneshe negizgi baǵyttaryn keshendi sheshýge múmkindik beredi: bul uıymdardyń jumylǵyshtyǵy jáne jeke damý baǵdarlamalarynyń sapasyn jaqsartý. KNAUF oqý ortalyǵynyń jetekshisi O. Sotnıkovtyń aıtýynsha, kompanııa óz qyzmetinde qurylys salasyna jańa tehnologııalardy meńgergen mamandardy daıarlaýǵa erekshe kóńil bóledi. Máselen, zaýyttyń óndiristik bazasynda qurylǵan ortalyqta 14 myńnan astam tyńdaýshy bilimin jetildirgen.
Almaty qalalyq qurylys jáne halyqtyq kásipshilik kolledjiniń dırektory Q. Jamangózovtyń óz sózinde muǵalim mártebesi men eńbek aqysyn tóleý máselesiniń mańyzdylyǵyn atap ótti. Negizinde bilim berý salasynyń qyzmetkerleriniń, onyń ishinde oqytýshylar men óndiristik oqytý sheberleriniń jalaqysy tikeleı laýazymdyq qyzmetaqyǵa baılanysty. Osy baǵytta halyq tabysynyń deńgeıin kóterý jónindegi Elbasynyń Joldaýyn oryndaý aıasynda atqarylyp jatqan jumystar óte mańyzdy. Almaty memlekettik energetıka jáne elektrondy tehnologııalar kolledjiniń óndiristik oqytý sheberi Q. Ábeldınov WorldSkills Kazakhstan qozǵalysy halyqaralyq deńgeıdegi bilikti mamandardy qalyptastyrýda mańyzdy ról atqaratynyn atap ótti. Sheberdiń pikirinshe, Qazaqstanda atalǵan baǵytty odan ári damytý qajet, jas mamandardy barynsha tereńinen daıyndap, halyqaralyq deńgeıge shyǵý kerek.
Jan basyna qarjylandyrý aıasynda bıznesti yntalandyrý jáne tájirıbege baǵdarlanǵan bilim berýdi jetildirý máselelerin Almaty týrızm jáne qonaqjaılyq kolledjiniń oqý-ádistemelik jumys jónindegi dırektorynyń orynbasary I. Anaıatova kóterdi. Onyń aıtýynsha, jan basyna qarjylandyrý júıesi arqyly TjKBB mamandaryn daıyndaýdy qarjylandyrý mamandardy teorııalyq jáne praktıkalyq oqytýdy uıymdastyrýdyń jáne júzege asyrýdyń, sondaı-aq, tıisti bilim berý ortasyn qurýdyń barlyq shyǵyndaryn eskeredi.
Budan ózge, kezdesý qatysýshylary TjKBB uıymdaryn akkredıtasııalaý, stýdentterdi qoldaý sharalaryn damytý, sonyń ishinde ınjenerlik baǵyt boıynsha granttar sanyn ulǵaıtý jáne jataqhanalarmen qamtamasyz etý máselelerin qozǵady.
Sondaı-aq, máseleni talqylaýǵa bilim jáne ǵylym mınıstri E. Saǵadıev pen «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń basqarma tóraǵasynyń orynbasary E. Jumaǵazıev qatysty.
Kezdesýdiń qorytyndysyn shyǵara otyryp, Premer-Mınıstr B. Saǵyntaev Úkimette mamandardy tehnıkalyq daıarlaý máselesi turaqty negizde qaralatynyn atap ótti. Sonymen qatar, memleket pen bıznestiń birlesken kúsh-jigerimen joǵary bilikti mamandardy daıarlaý jáne elimizdiń kásiporyndarynda sheteldik jumys kúshiniń úlesin tómendetý maqsatynda kásibı-tehnıkalyq bilim berý júıesin qaıta qurý qajet. Sonymen qatar, Qazaqstanda WorldSkills qozǵalysyn odan ári damytý máselesine erekshe kóńil bólindi. Qazaqstan komandasynyń halyqaralyq chempıonattarǵa sátti qatysýy elimiz týraly kúlli álemge jarııa etýge, osylaısha sheteldik ınvestorlardy tartýǵa jol ashady.
Qalada bolashaq mamandardy daıarlaý sapasyn arttyrý boıynsha qabyldanyp jatqan sharalarmen tanysý jumystary birqatar bilim berý ınfraqurylymynyń nysandaryn aralaý barysynda jalǵasyn tapty, atap aıtsaq: Qazaqstannyń ıntellekt mektebi, Almaty qurylys-tehnıka kolledji, Halyqaralyq aqparattyq tehnologııalar ýnıversıteti.
B. Saǵyntaev Qazaqstannyń ıntellekt mektebinde oqý synyptaryn, kitap oqý aımaqtaryn, sport jáne akt zaldaryn aralady. Qala ákiminiń orynbasary A. Qyryqbaev mektep IV (halyqaralyq bakalavrıat) baǵdarlamasy boıynsha jumys isteıtinin aıtty. Osylaısha, atalǵan oqý ornynyń túlekteri álemniń úzdik ýnıversıtetterine oqýǵa túsken kezde 15% artyqshylyqqa ıe bolyp, birden II kýrsqa qabyldana alady. Quryltaıshy — Gateway kompanııasy ekenin aıta ketken jón. Onyń shtab-páteri Sıngapýrda ornalasqan, álemniń 5 qurlyǵynda 15 elde aımaqtyq keńseleri bar. Kompanııa mekteppen qatar, Almatyda balalardy sábı shaqta damytý ortalyǵy men jalpy bilim beretin mektep ashqan. Qala ákimdiginiń derekterine sáıkes, qurylys Memleket basshysynyń Joldaýyn iske asyrý aıasynda Almatyny damytýdyń 50 draıver jobalarynyń qataryna kiredi.
Sonymen qatar, Premer-Mınıstrge Prezıdenttiń halyqtyń, sonyń ishinde bilim berý júıesiniń qyzmetkerleriniń tabys deńgeıin arttyrý jónindegi tapsyrmalaryn oryndaý barysy týraly baıandaldy. Almaty ákimdiginiń derekterine sáıkes, Almatynyń bilim berýdiń jańartylǵan mazmunyna kóshken muǵalimderiniń 70% jýyǵynyń eńbekaqysy 30%-ǵa ósken. О́z kezeginde, alǵash ret 1 qyrkúıekten bastap ulttyq biliktilik testileýinen ótken 1293 muǵalim laýazymdyq eńbekaqylaryna 30-dan 50%-ǵa deıin qosymsha ústeme aqy ala bastady. Budan ózge, aǵylshyn tilinde sabaq beretin muǵalimderge qoldaý sharalary usynylýda. Osylaısha, ekinshi jyl fızıka, hımııa, bıologııa jáne ınformatıka pánderin aǵylshyn tilinde beretin mektepterdiń muǵalimderine laýazymdyq aılyqtyń 200% kóleminde aqy belgilengen.
Premer-Mınıstr Almaty qurylys-tehnıkalyq kolledji jumysynyń mysalynda jumys mamandyqtary boıynsha bilim berý jáne daǵdylardy úıretý sapasymen tanysty. Munda ǵımaratty qurǵaq qurylys, dánekerleý isi, avtokólik quralyna tehnıkalyq qyzmet kórsetý, jıhaz óndirisi, elektr montajdyq jáne santehnıkalyq jumystar júrgizý, sondaı-aq, eńbekti qorǵaý boıynsha arnaıy tehnologııalarmen tehnıkalyq jaraqtandyrý máselesine kóńil bólindi. Búgingi tańda kolledj jeti mamandyq boıynsha 1042 stýdentti daıarlap jatyr. Kolledjde qosarly bilim berý júıesi jáne oqytýdyń modýldik tehnologııasy engizilgen. Kolledj dırektory I. Nurmuhanbetovanyń aıtýynsha, 100-den astam uıymmen jáne kásiporyndarmen tyǵyz qarym-qatynas ornatýdyń arqasynda túlekterdi jumysqa ornalastyrý kórsetkishi 100% jetip otyr.
Aıta ketý kerek, mamandardy daıyndaý, qaıta daıarlaý jáne biliktilikterin arttyrý maqsatynda kolledj bazasynda tórt resýrstyq ortalyqtan turatyn salalyq klaster uıymdastyrylǵan, atap aıtqanda: «ASTK – Knaýf Gıps Qapshaǵaı», «ASTK – Bosch elektr quraldary», sondaı-aq jıhaz óndiristeri men dáneker isi ortalyqtary.
B. Saǵyntaev joǵary bilim berý sapasymen Elbasy tapsyrmasymen halyqaralyq AT mamandaryn daıyndaý maqsatynda qurylǵan Halyqaralyq aqparattyq tehnologııalar ýnıversıtetin (HATÝ) aralaý kezinde tanysty. Búginde «Bilim berýdegi sapany qamtamasyz etý jónindegi táýelsiz agenttiktiń» ulttyq reıtınginde atalǵan JOO «Esepteý tehnıkasy jáne baǵdarlamalyq qamsyzdandyrý» jáne «Aqparattyq júıeler» mamandyqtary boıynsha I orynda tur.
HATÝ rektory D. Shynybekov bar bolǵany 2009 jyldan beri barlyq deńgeıde 4154 stýdent daıyndalǵanyn, onyń 70% jýyǵy — memlekettik bilim berý granty negizinde oqytylǵanyn atap ótti. Oqytýshylar quramy ǵylym doktorlary men kandıdattarynan, PhD jáne DBA, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlekterinen jáne sheteldik oqytýshylardan quralǵan. Buǵan qosa, ýnıversıtet Azııa, Eýropa jáne AQSh-taǵy bilim berý alyptarymen belsendi yntymaqtastyq ornatqan. Qazirgi tańda HATÝ stýdentteri halyqaralyq keıs-chempıonattardyń jeńimpazdary jáne Zhastar Innovation, TG Fair, Kazakhtelecom Hackathon, Nurintech jáne t.b. kóptegen ınnovasııalyq jarystar men baıqaýlardyń júldegerleri.
Sonymen qatar, Premer-Mınıstrge bilim berýge qolaıly jaǵdaılar jasaý maqsatynda 1000 adamǵa arnalǵan 2 jataqhananyń qurylysy aıaqtalyp, 200 orynǵa arnalǵan 1 jataqhana jańǵyrtylǵany baıandaldy. Budan ózge, ákimdik 2020 jyldyń sońyna deıin 27 JOO-da 21 080 orynǵa arnalǵan 40 jataqhanany salyp, paıdalanýǵa berýdi kózdep otyr.
Almaty qalasynyń tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesinde 66120 adamdy qamtıtyn 81 kolledj bar, onyń ishinde 23 459-y memlekettik, 42 661-i jekemenshik kolledjderde oqıdy. Mamandar 98 mamandyq jáne 163 biliktilik boıynsha daıyndalady. Nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy aıasynda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesiniń 26 bilim berý mekemesinde 4897 adam oqıdy (QR boıynsha 348 oqý ornynda 36 356 adam oqıdy).
Búgingi tańda Almatyda 145 myń adamy bar 39 JOO bar. Olardyń ishindegi 7 ulttyq jáne 1 memlekettik oqý ornynda 66,8 myń stýdent bilim alyp júr. Basqa 31 ýnıversıtet — 78,2 myń adamy bar jekemenshik oqý oryndary. Qalada 130 myń stýdent bakalavrǵa, 12,3 myńy magıstrantqa oqyp júrse, 2,7 myńy bolashaq doktoranttar. Almatynyń 2018-2019 oqý jylyna bilim bilim berý grantynyń 40% -y Almatyda, olar kósh bastap tur. Búgingi tańda memlekettik grantpen oqýǵa túsken stıýdentter sany — 28 myń (55% nemese 10 myń adamǵa ósken), onyń ishinde bakalavrıat ta oqyp júrgen 22 myń balanyń granty kelesi baǵyttarǵa bólingen: gýmanıtarlyq ǵylymdar — 10 myń jáne tehnıkalyq mamandyqtar — 12 myń, magıstratýra — 4,7 myń jáne doktorantýra — 1,2 myń.
Táýelsizdik jyldarynda Almatyda 117 bilim berý mekemesi salyndy. Sońǵy bes jylda qalada bilim berýdi qarjylandyrý deńgeıi 37%-ǵa nemese shamamen 27 mlrd teńgege artty. Bul oraıda bilim berý ınfraqurylymyn damytýǵa erekshe nazar aýdarylýda. Tek bıylǵy jyldyń ózinde qurylys jáne kúrdeli jóndeý jumystaryna 17 mlrd teńgeden astam qarjy bólindi.