Qarmaqshynyń «Aqtaılaq kezeń» dep atalatyn ejelgi eldi mekeninde týyp-ósken Turmaǵambet Iztileýulynyń balalyq dáýreni oqý, izdenýmen ótken edi. Aýyldaǵy moldalyq mektepten saýat ashqan ol on tórt jasynda Buhara shaharyndaǵy medresege oqýǵa attanady. Sóz joq, ondaǵy oqýlar balalyqtan bozbalalyq shaqqa ótken shákirttiń dúnıeaýı kózqarasyn qalyptastyrýda tereń ózgerister jasaıdy. Sondaǵy oqýdan tereń bilim alyp, aýylǵa oralǵan soń, ózi jınaǵan baı kitaphanasyndaǵy dúnıelermen shákirtterge dáris bere bastaıdy. Bilimdar jas ustazdyń qolynda arabtyń «Myń bir tún», úndiniń «Totynama», parsynyń «Shahnama» tárizdi baǵa jetpes muralary, sondaı-aq Saǵdıdyń «Gúlstan», «Bostan», Nızamıdiń «Eskendirnama», «Hosroý-Shyryn», Naýaıdyń «Láıli-Májnún», «Jeti juldyz» atalatyn klassıkalyq shyǵarmalarynyń tolyq qoljazbalary bolǵan. Ony uly shaıyr Turmaǵambetpen tustas ómir súrgen quımaqulaq qarııalar keıingilerge jyr ǵyp aıtyp otyrýshy edi desedi.
Qarmaqshynyń «Aqtaılaq kezeń» dep atalatyn ejelgi eldi mekeninde týyp-ósken Turmaǵambet Iztileýulynyń balalyq dáýreni oqý, izdenýmen ótken edi. Aýyldaǵy moldalyq mektepten saýat ashqan ol on tórt jasynda Buhara shaharyndaǵy medresege oqýǵa attanady. Sóz joq, ondaǵy oqýlar balalyqtan bozbalalyq shaqqa ótken shákirttiń dúnıeaýı kózqarasyn qalyptastyrýda tereń ózgerister jasaıdy. Sondaǵy oqýdan tereń bilim alyp, aýylǵa oralǵan soń, ózi jınaǵan baı kitaphanasyndaǵy dúnıelermen shákirtterge dáris bere bastaıdy. Bilimdar jas ustazdyń qolynda arabtyń «Myń bir tún», úndiniń «Totynama», parsynyń «Shahnama» tárizdi baǵa jetpes muralary, sondaı-aq Saǵdıdyń «Gúlstan», «Bostan», Nızamıdiń «Eskendirnama», «Hosroý-Shyryn», Naýaıdyń «Láıli-Májnún», «Jeti juldyz» atalatyn klassıkalyq shyǵarmalarynyń tolyq qoljazbalary bolǵan. Ony uly shaıyr Turmaǵambetpen tustas ómir súrgen quımaqulaq qarııalar keıingilerge jyr ǵyp aıtyp otyrýshy edi desedi.
Buharadaǵy Mır-arab, Kókeltash medreseleri negizinen dinı oqý orny bolǵanymen, olarda parsy, arab, túrki jáne shaǵataı tilderi tereńdetip oqytylyp, shákirtterge arǵy-bergi ádebı muralardan mol maǵlumat beriletin-di. Osynyń barlyǵy da Turmaǵambettiń til ilimine degen qushtarlyǵyn arttyryp, onyń aqyndyq ónerge qaraı qarymdy qulash jaıa túsýine serpindi yqpal etken edi. Eldegi meshitterde ustazdyq etken kezinde onyń tereń bilimdarlyǵy aıqyn sezile túsedi. Osy arada aıta keter bir jáıt, ol Alamesektegi meshitte (Jalaǵash aýdany) qazaqtyń tuńǵysh Halyq aǵartý komıssary Temirbek Júrgenovke dáris berip, onyń saýatyn ashýǵa kóp yqpal etedi.
1934 jyly «Shyǵystyń jaryq juldyzy» atanǵan Fırdoýsıdiń týǵanyna myń jyl tolǵan merekesi álemniń kóptegen elderinde atap ótilip, máńgi ólmes shyǵarmasy «Shahnama» (patshalar ómiri jaıly jyr) ár halyqtyń tilderine jappaı aýdaryla bastaıdy. О́z kezinde «Shahnamany» Shyǵystyń «Ilıadasy» dep te ataǵandar bolǵan. Biraq shyn mánisinde «Shahnama» «Ilıada» sekildi týyndydan segiz ese kóp keletin teńdessiz epopeıa-dastan.
Sol bir dúbirli mereke atalyp ótip jatqan 1934 jyly Almatyda Qazaqstan jazýshylarynyń tuńǵysh sezi, odan soń dál sol jyly kórkemónerpazdardyń respýblıkalyq I sleti ótkizilip, oǵan Ońtústik Qazaqstan oblysynan Turmaǵambet Iztileýov te qatysady. Osy barǵan saparynda Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń birinshi hatshysy L.I.Mırzoıanmen, Oqý Halyq komıssary T.Júrgenovpen júzdesip, olarmen keleli áńgimeler qozǵalady. Sóz túıinine toqtar kezde Temirbek Júrgenov Turmaǵambetten: «Shahnamany» aýdara alar ma edińiz?» – dep suraıdy. Sonda Turmaǵambet: «Ol dastannyń túrkishesin de, shaǵataıshasyn da, tipti parsyshasy men arabshasyn da oqyǵanmyn. Kóptegen jerin jatqa da bilemin. Ony aýdarmaı nesi bar», – deıdi senimdi túrde.
Arqaly aqyn Temirbek Júrgenovke osy kesimdi sózin aıtqan soń, bylaı dep óleńdete jóneledi:
«Táýekel! Oryn tap ta, tapsyryp kór,
Alarmyn árqalaıda ıildirip.
Qalaısha qııal shirkin qashar eken,
Otyrsań joǵaryǵa kıimdi ilip.
Baıaǵy balalyqtyń bazarynda,
О́leńdi otyrýshy em úıildirip.
Oılamaı onyń jolyn qartaıǵan soń,
Tastap em zeıinimdi túıildirip.
Qalaıda báıge alyp bere almaıdy,
Júırikti jaratpastan kúıin bilip.
«Isharat – aqyly barǵa», degen naqyl,
Al qoıdym osy araǵa tyıyldyryp».
Sol áńgime ústinde birge bolǵan aqyn О́tebaı Turmanjanov óz esteliginde bylaı dep jazady: «Shahnamany» bitirgennen keıin ony redaksııalaýdy maǵan tapsyrǵan edi. Eń aldymen qoljazbany bastan-aıaq oqyp shyqtym. Aqyndyq shabyttan týǵan ádemi jyrlar jazylǵan betterge qalam da tıgizbedim».
Turmaǵambettiń «Shahnamany» aýdarýǵa bulaısha zor ynta-yqylas qoıýy kezdeısoqtyq emes. Buharadaǵy medreselerde oqyp, Shyǵystyń ádebı murasymen etene tanysqan zeıindi shákirt Turmaǵambet arab, parsy, túrki, shaǵataı tilderiniń qyr-syrlaryn ábden jetik meńgerip alǵan edi. Ásirese, onyń Kókeltash medresesinde tájik jazýshysy Sadrıddın Aınımen birge oqyp dostasýy, onda qabyrǵa gazetin shyǵarysyp, oı-pikir jaǵynan bir-birimen tereńirek jaqyndasýy onyń dúnıeaýı kózqarasyn barynsha aıqyndaı túsýge septigin tıgizgendigi daýsyz.
Sóz reti kelgen soń, osy arada bir áńgimeni tilge tıek etkendi jón kórdim. 1983 jyly Qarmaqshyda ótkizilgen Turmaǵambettiń júz jyldyq mereıtoıyna Almatydan kelgen aqyn, jazýshylardyń arasynda Ábdilda Tájibaev ta bolǵan edi. Ol aýdan ortalyǵyndaǵy Mádenıet úıinde kóp adam qatysqan saltanatty jınalysta Turmaǵambettiń aqyndyq shyǵarmashylyǵy jóninde kemel oıǵa qurylǵan keleli sóz sóıledi. Sonda esimde qalǵany – aqynnyń anasy Aımankúldiń «Shahnamany» tárjimalaýǵa kiriser aldynda Turmaǵambetke aıtqan keıbir aqyl-keńesteri bolatyn.
Aqyn Ábdildanyń anasy Aımankúl eskishe oqyp, tereń bilim alǵan sol tustaǵy zııaly kisilerdiń biri bolǵan. Uly shaıyr Turmaǵambettiń tórt tomdyǵyn paraqtap otyryp, onda arab árpiniń A.Baıtursynov qurastyrǵan tóte jazýyna kózim tústi. Ol Aımankúldiń Turmaǵambetke jazǵan sálem haty eken. Ondaǵy jazýdyń aýdarmasy mynaý: «Qaınym, «Shahnamaǵa» ózińnen ózge adamnyń áli kelmeıdi. Osyny táýekel etip aýdaryp kór. Aımankúl. 1936».
Bar bolǵany eki sóılemnen quralǵan qyp-qysqa sóz. Osy qysqa ári nusqa sóz Turmaǵambet aqyndy Fırdoýsıdiń áıgili dastan-epopeıasyn zor yntamen aýdarýǵa qulshyndyra túsken tárizdi. Sol bir shabytty sátin aqynnyń ózi bylaısha sýrettep jazǵan edi:
«Barady kúnnen-kúnge kóńilim ósip,
Ken keýlep jatqannan soń gáýhar qazyp.
Kelgenmen keıýana bolyp elý úshke,
Jasaryp jıyrmadaǵy keldim kúshke».
Aımankúl Tájibaeva oqyǵan, tereń bilimdi adam. Kórnekti fılolog О́tegen Kúmisbaev bir sózinde bylaı dep aıtqan bolatyn: «Ataqty aqynymyz Ábdildanyń anasy Aımankúl Tájibaeva «Shahnamanyń» 1908 jyly Tashkentte shyqqan nusqasyn qara sózben aýdarǵanyn aıta ketý lázim. Marjandaı áriptermen kóshirilgen dápterlerin kózim kórdi. Kezinde bul qoljazba M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń qoljazbalar qorynda saqtalýly bolatyn».
Turmaǵambet «Shahnamany» aýdarýdy qolǵa alǵanda oǵan kúdikpen qaraǵandar da bolǵan. Akademık M.Qarataev «Qazaq ádebıeti» gazetinde (6.07.1962 j.) jarııalanǵan «Aqyn týraly aqıqat» degen maqalasynda sondaı kúmán keltirýshiler jaıynda óz oıyn búkpesiz ashyq jazǵan. Úzindi keltireıik: «Ondaı aqyndy bilmeımiz, molda deıdi ǵoı ózin, «Shahnamany» ózimiz nege aýdarmaımyz?» degen syqyldy qysyr sózderdi kúńkil túrinde de, tipti shaǵym túrinde de estidik».
Sóz joq, «Shahnamany» aýdarý ońaı dúnıe emes-ti. Fırdoýsıdiń aqyndyq stıli erekshe bólek. Onyń shyǵarmasy mýtakarıb ólshemimen jazylǵan. Mýtakarıb uzaq býyndy báıit-óleń uıqasyna qurylady. О́leń ónerin sheber meńgergen Turmaǵambet qazaqtyń mýtakarıbke jaqyn on bir býyn qara óleń ádisin qoldanyp, qıssa-jyr etip jazyp shyǵýǵa kirisedi. Akademık-jazýshy M.Áýezov aıtqandaı, «О́leńmen jyr etýshi Turmaǵambet aqyn bul jóninde XIX ǵasyrda qazaq ortasynda kóp jaıylǵan Shyǵys ańyzdarynyń óleńge aınalǵan dástúrin qoldanǵan». Fırdoýsı bul teńdessiz epopeıa-dastandy kóz maıyn taýysyp, otyz bes jyl tapjylmaı otyryp jazyp shyqqan eken. Onda ejelgi Shyǵys elderiniń tórt myń jyldyq tarıhı oqıǵalarynyń jelisi qamtylǵany belgili. Shyǵarma 55 myń báıitten turady. Onyń ózi óleń jolymen eseptesek, 120 myń jol.
Fırdoýsı shyǵarmasynyń qudiretti kúshi – onyń til baılyǵynyń moldyǵy ári erekshe áserliligi men sulý sazdylyǵy. Osynaý máńgi ólmes shyǵarmany alǵash ret orys tiline aýdarǵan N.S.Sokolov: «Fırdoýsıdiń «Shahnamasy» uıqyly-oıaý múlgigen parsy tilin dúr silkindirip, túrlendirip jiberdi», dep jazǵan eken. Al Fırdoýsıdiń ózi bolsa bir óleńinde parsy tili tiri turǵanda men ólmeımin, óıtkeni ólmeıtin sózderdiń tuqymyn shashyp kettim dep tebirene jyrlapty.
Uly jyrshynyń bulaı dep kesimdi oı tolǵaýynyń tereń syry bar. О́ıtkeni Fırdoýsı ómir súrgen kezeń ıslamnyń Iran jerinde ábden ornyqqan tusy-tuǵyn. Musylman dininiń berik dińgegine aınalǵan Quran kárimge bar ynta-yqylasy aýǵan parsy jurty arab tilin meńgerýge jappaı qulshynys tanyta bastaıdy. Mine, osyndaı almaǵaıyp sátte «Shahnamanyń» Iran-Turan kóginde jaryq juldyzdaı jarq ete qalýy kómeski tarta bastaǵan parsy tilin qaıta túletip, túrlendire túsken edi.
Teginde til – halyqtyń rýhy, máńgi ólmes jany. Til óshse, ult óledi, ult ólse, ulttyq bolmys ta túp tamyrymen joıylady. Keshegi keńestik kezeńde bizdiń ana tilimizdiń de ári-sári kúı keship, ólmeshi halge túskeni belgili. Bas-aıaǵy jıyrma shaqty jyl ishinde (1929-39 j.j.) qazaq álipbıiniń tóte jazýdan latynshaǵa, odan soń kırıllısaǵa kóshirilýi jaıdan-jaı jasalǵan is emes. Onyń astarynda úlken saıası mán-maǵyna, qıturqy amal-aıla jatqandyǵy aıdan anyq. Naqty dáıek sóz keltirelik. 1925 jyly F.Goloshekınniń I.Stalınge joldaǵan haty bar. Onda ol «kún kósemnen» aıryqsha bes máselege kóńil bólýdi ótinedi. Sonyń biri de biregeıi – til máselesi. «Urpaqty adastyrý úshin jazýyn eki ret ózgertip jiberý kerek», dep ashyq jazǵan ol. Munyń túpki máni belgili: jazý ózgergen soń, urpaq ótkenin oqı almaıdy, ıaǵnı máńgúrttenedi. Rasynda da halqymyzdyń táýelsizdik alǵanǵa deıin osyndaı máńgúrttik kúı keshkeni anyq jaǵdaı edi ǵoı.
Til tazalyǵyna baılanysty bul áńgimelerdi tekten-tekke keltirip otyrǵanym joq. О́leń ónerine jetik, ana tilimizdiń bar qyr-syryn sheber meńgergen Turmaǵambet aqynnyń «Shahnamany» aýdararda til tazalyǵyna basa kóńil bólgenin anyq ańǵarýǵa bolady. Onyń 1936 jyly jazǵan bir óleńinde mynandaı joldar bar:
«On aıda «Shahnamany» berdim jazyp,
Tórt bólip tún uıqymdy aryp-ashyp.
Ishinde baıqaǵanǵa bar sózderi,
Shyǵarǵan sary altyndaı kennen qazyp.
Bárin de ana tilmen ettim óleń,
Keltirmeı tilinen túk arab, tájik».
«Shahnamany» aýdarýdy qolǵa alǵan kezde Turmaǵambettiń jasy elý úshterde edi. Aýdarýǵa úkimet tarapynan bir jyl merzim berile tursa da, ony on aıda bitirip, qyryq myń joldyq aýdarmany baspaǵa tabys etedi. Aýdarmadan alǵashqy úzindiler «Ádebıet maıdany» jýrnalynda (qazirgi «Juldyz») jarııalanady.
Turmaǵambettiń «Shahnama» negizinde jazylǵan «Rústem-Dastany» qazaq tilindegi tuńǵysh aýdarma ma? «Shahnamany» birinshi bolyp qazaq tilinde jyrlaǵan Aqmeshitten shyqqan Oraz molda bolatyn. Ol Keıýmars pen Keı-Hosroý aralyǵyn jyrlap, uly dastannyń basty qaharmany etip Rústemdi alǵan. Oraz moldadan soń Serdaly aqyn «Qıssa-ı Rýstam» degen atpen jazǵan shyǵarmasyn 1888 jyly Qazan baspasynan basyp shyǵarady. Odan keıin taǵy bir qazaq aqyny, pýblısıst Muhamedjan Seralın V.Jýkovskııdiń orys tilindegi aýdarmasynan alyp, «Rústem-Sohrab» degen bólimin qazaqshalap shyǵady. «Shahnamanyń» qara sózben jazylǵan aýdarmalary da bar. Árıne, osylardyń barlyǵy da óz dárejesindegi tolymdy aýdarmalar emes edi.
Kezinde Turmaǵambettiń aýdarma salasyndaǵy ulanǵaıyr eńbegi tıisinshe baǵalanǵan joq. Ony kórnekti qalamgerler de moıyndaǵan bolatyn. Akademık Muhamedjan Qarataev bylaı dep oı túıindepti: «Men bylaı der edim: eger Turmaǵambet «Shahnamadan» basqa eshteńe jazbaǵan bolsa, sonyń ózinde de biz ony úlken aqyn dep tanyp, onyń osy «aýdarma» ispetti eńbegin kóp «qoltýma» degen jasyq shyǵarmalardan joǵary baǵalaýymyz kerek der edim».
«Rústem-Dastan» aqynnyń kózi tirisinde jaryq kórgen joq. Aqyn jazyqsyz jazalaýǵa ushyrap, qýdalaýǵa tústi. Sol bir qıyn-qystaý kezeńdegi aýyr jaǵdaıdy Turmaǵambet aqyn óz óleńinde bylaısha sýrettep jazady:
«Qalaıda qapyda ótip ketem be dep,
Kitabyn «Shahnamanyń» ettim ermek.
О́leńmen on bir býyn on aı jazyp,
Bitirdim basym sıpap, sharshap-terlep…
Úkimet eskerip bul eńbegimdi,
Pensııa buıyryp ed, buǵan ber dep,
Aıyna onda úsh júz alasyń dep,
Qolyma berdi qaǵaz jazyp mórlep.
Bulary oıynyndaı bop balalardyń,
Otyrmyn túzeý úıde endi sherlep».
Saıası zobalań saldarynan jazalaý, qýdalaýǵa ushyraǵan aqyn aqyr sońynda qyrýar eńbeginiń aq adal aqysyn da ala almaı «túzeý úıine» túsip, sondaǵy kórgen aqyret azaby saldarynan elý alty jasynda dúnıe salady.
Sonymen, Turmaǵambet Iztileýuly qazaqshalaǵan «Shahnama» baspa betin kóre almaı, tup-týra shırek ǵasyr boıyna qaltarysta jatyp qala beredi. Aqynnyń qyryq bes dápter qoljazbasyn shashaý shyǵarmaı saqtap, kóregendik tanyta bilgen báıbishesi Bıǵanyń jankeshti eńbegi qalaı aıtsa da erlikke bara-bar is. 1960 jyly Turmaǵambet tárjimalaǵan «Shahnamanyń» «Rústem-Dastan» dep atalatyn salasy 70 myń taralymmen qalyń oqyrman qaýymmen qaýyshqan edi…
Uly tulǵalar birin-biri qaıtalamaıdy. Biraq olardyń oı-múdde uqsastyǵy men rýhanı jaǵynan tym etene jaqyndyǵy qalaıda da baıqalyp turatyndyǵy daýsyz aqıqat. Men Fırdoýsı men Turmaǵambettiń ómir joldaryna zer sala otyryp, osyndaı uqsastyqtardyń nyshandaryna anyǵyraq kóz jetkizgendeı boldym. Máselen, Fırdoýsı óziniń ana tiliniń saf tazalyǵyna jan-tánin sala kóńil bólip, parsy tilin qaıta túrlentse, Turmaǵambettiń de óleń ónerindegi sóz qoldanysynan onyń qazaq tiliniń tazalyǵyna asa jaýaptylyqpen sergek qaraǵanyn sezinemiz. Fırdoýsı kóp qudaıshylyqqa qarsy bolyp, taquttyq joldy qoldasa, Turmaǵambet te Jaratýshynyń birligine kámil senimmen qaraǵan.
Osy tusta myna áńgimeni tilge tıek etelik. Turmaǵambettiń týǵan jeri Aqtaılaqta syzba jazýlarmen tańbalanǵan (sirá, rýnıkalyq jazý bolar) bir balbal tas bolypty. Oǵan adamdar táý etip, álgi tasqa shúberek baılap ketýdi ádetke aınaldyra berse kerek. Halyqtyń osy qylyǵyna qatty nalyǵan aqyn: «Putqa, otqa tabyný – kóp qudaıshylyqtyń kórinisi», dep kesimdi sóz aıtady da, belýardan jer qazdyryp, tańbaly tasty kómdirip tastaıdy. Osynyń ózi-aq aqynnyń Jaratýshynyń birligine degen kámil senimin aıǵaqtaı túspeı me?!
Eń aqyrynda aıtar bolsaq, eki uly tulǵanyń taǵdyr uqsastyǵy da tańǵalarlyq jaǵdaı. Násili turandyq Iran patshasy sultan Mahmýd alyp oı ıesi Fırdoýsıdiń aqyndyq dara eńbegin baǵalamaq túgili, «Shahnamany» qolǵa alyp oqymapty da. Sirá, oǵan dastanda parsylardyń ata-babalarynyń asyra dáriptelgendigi unaı qoımasa kerek degen pikir aıtady keıbir zertteýshiler. Qýdalaýǵa ushyraǵan Fırdoýsı ómiriniń sońynda qaıyrshylyq kúı keshedi. Áıtse de óz kinásin kesh túsingen sultan Mahmýd qol astyndaǵylarǵa aqynǵa 60 myń dınardy aparyp berýdi buıyrady. Altyn artqan kerýen Týs qalasynyń qaqpasyna ene bergende olar danyshpan aqynnyń múrdesin aqyrǵy saparǵa shyǵaryp bara jatqan toppen ushyrasyp qalady…
Turmaǵambet aqynnyń aqyrǵy ómiri de dál osy oqıǵaǵa uqsas. Ol da óz eńbeginiń jemisin kózi tirisinde kóre alǵan joq. Qaıta qýdalaýǵa ushyrap, jazyqsyz jala otynyń azabyn aıaýsyz tartty. Iá, qos dananyń ómirlerindegi osyndaı uqsastyqtar eriksiz bas shaıqaltpaı qoımaıdy. Dúnıeniń joly shartarap. Solaı bolǵan soń da ómirde mundaı uqsastyqtar (álde kezdeısoqtyqtar deımiz be?) bola beredi. Asylynda ony kezdeısoqtyq degennen góri jazmyshtyń joly desek, bálkim, dálirek paıym bolar. Qalaı aıtsaq ta danalardyń rýhy ólmeıdi. Ol máńgi-baqı shamshyraqtaı alaýlap janyp, urpaqtarynyń jadynda nur sáýlesin shasha túspekshi.
Dana aqyn, dara tulǵa Ábilqasym Fırdoýsıdiń máńgi ólmes uly dastan-epopeıasynyń bir salasy – «Rústem-Dastandy» qazaqshalaǵan Syr shaıyrlarynyń atasy Turmaǵambet aqyn jaıly áńgimemdi aıaqtaı kele, sóz álqıssasyn Tumanbaı Moldaǵalıev aqynnyń bir shýmaq óleńimen qaıyrǵandy jón sanadym. Ol óleń joldary mynaý edi:
«Kúı janyp, kókireginen kúıik qashyp,
Eliniń erke uldaryn súıip, tasyp.
«Rústem-Dastanymen» Turmaǵambet
Barady Fırdoýsımen ıyqtasyp».
Rashıd JARYLQASYNOV,
jýrnalıst.
Qyzylorda oblysy,
Qarmaqshy aýdany.