Ábish KEKILBAEV: «Bárimiz de ońtústikten shyqqanbyz»

Ábish KEKILBAEV: «Bárimiz de ońtústikten shyqqanbyz»

Bul kúnderi Ońtústik Qazaqstan oblysy qurylýyna

80 jyldyǵyna daıyndyq júrip jatyr.

Osy oqıǵa qarsańynda shymkenttik qalamger Shoıbek Orynbaev

Qazaqstannyń Eńbek Eri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty

Ábish KEKILBAEVPEN Ońtústik óńiriniń ótken tarıhy men

búgingi bıigi. Rýhanııat qazynasy týraly áńgimelesken eken.

Oqyrmandar nazaryna sol suhbatty usynamyz.

 

  Bul kúnderi Ońtústik Qazaqstan oblysy qurylýyna

80 jyldyǵyna daıyndyq júrip jatyr.

Osy oqıǵa qarsańynda shymkenttik qalamger Shoıbek Orynbaev

Qazaqstannyń Eńbek Eri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty

Ábish KEKILBAEVPEN Ońtústik óńiriniń ótken tarıhy men

búgingi bıigi. Rýhanııat qazynasy týraly áńgimelesken eken.

Oqyrmandar nazaryna sol suhbatty usynamyz.

– Qurmetti Ábish aǵa! Obly­sy­myz­dyń qurylǵanyna 80 jyl tolýyna oraıkórnekti memleket, qoǵam qaı­rat­keri, ultymyzdyń iri tulǵasy re­tinde ózi­ńiz­ge birneshe suraq qoısaq pa deımiz. Alǵashqy bilgimiz keletini: Siz Oń­tústik óńiriniń Qazaq eli ta­rı­hyn­daǵy ornyn qalaı aıqyndar edińiz?

– Bárimiz de ońtústikten shyqqan­byz. Bul sózdi jalpy adamzattyq maǵy­nada da, etene ulttyq maǵynada da bir sát esten shyǵarýǵa bolmaıdy.

Ekvatorǵa jaqyn mańnan paıda bolyp, boıdaǵy ystyqty bir deńgeıde ustaýdyń tabıǵı ne jasandy tásil­de­ri­ne jetile kele, basqa boılyqtarǵa aıaq basyppyz.

Kúngeıimiz – shalqyp jatqan kól-kósir muhıt. Teriskeıimiz – ustasyp jat­qan tutas qurlyq. Soǵan qaraı baǵystap, Taıaý Shyǵysqa jetken soń, oń-soly­myzdy durystap tanı bastappyz. Bizdiń planetamyzdy emin-erkin ıgerer jolymyzdy muz basqan seńgir taýlar men jer-kókti túgel qalyqtap shyǵa keler topan sýlar bógedi. Seı­londaǵy Adamata shoqysy, Sınaıdaǵy Hanan, Ella­dadaǵy Olımp, Kavkazdaǵy Ararat syndy jer kindikter týraly ańyzdar bekerden beker týyp júrgen joq.

Búginde dál sol baǵytta Qazyǵurt taýy tur. Nuh paıǵambardyń kemesi toq­tapty delinetin sol bir kóne shoq­y­lar jadyńa qaı-qaıdaǵyny túsiredi. Jalpy, jer jaralyp, sý aqqaly beri dúnıeniń talaı tylsymyna qanyqqy­ń­yz kelse, Ońtústikke kelińiz. Ol – ashýly jatqan salqar kitap. Ne joqtyń bárin tabasyz. Jer betinde bolyp ketken bar qudiret, bar áýlıe osy ólkede túgel bolǵandaı iz qaldyrǵan. Jal-jaldyń tóskeılerindegi kóne jazýlardaı kóp shımaıǵa úńilseńiz aspannan tús­ken tórt kitaptyń mazmundaryn te­gis aqtaryp shyqqandaı bolasyz. Bir kez­derdegi zoroastrızmniń, táńirshil­dik­tiń, nestorıanshyldyqtyń, manıheı­shil­diktiń, mazdahızmniń, býddızmniń izderin aınytpaı tanısyz. Bárinen de durys ári kóne, ári jańa ıslamnyń sáýleli jolyn kórip, aıdaı aqıqat shapaǵatyna bólenesiz.

– Alys-alys tarıhty jaqyn jer­den kózben kórip, qolmen ustaǵy­sykelgen adam, Ońtústikte bolýy kerek deısiz ǵoı.

– Kóp ýaqytqa deıin mynaý Uly dala ejelgi oıkýmenanyń soltústik-shy­ǵystaǵy qıyrlary sanalyp keldi. Bul araǵa kelgender jer shetine jettim dep oılady. Ahemenıdter qulaǵannan ke­ıin­gi oıkýmena tarıhy negizinen Es­ken­dir Zulqarnaıyn (Aleksandr Makedonskıı) joryǵy tóńireginde órbıdi.

Eskendir Zulqarnaıyn ózine deıingi patshalyqtardyń oıkýmena týraly jı­ǵan-tergen málimetterin ózimen birge alyp júrdi: ony jol-jónekeı óz adam­darynyń kórgen-bilgenderimen tolyq­tyr­dy. О́z qoljazbalary, kúndelikteri, jazysqan hattary qosyldy. Impera­tordyń ózi ólgeli álgi qu­jat­tary «patsha qazynasy» dep atalatyn qoımada saqtaldy. Syrttan eshkim ji­be­rilmedi. Ishten eshteńe shyqpaıtyn boldy. Kóp qoryǵan qundy mura esh­kimniń qajetine aspaı, aqyry qaıyrsyz kúıde, kóne Babyl úıindileriniń astynda adyra qal­dy. Senimpaz ımperator sharshy álemdi túgel jaýladym, oıký­me­­nanyń shyǵys soltústigine deıin baryp qaıttym dep maqtanypty. Úndistannyń Ind ózenin kórgende Afrıkadaǵy Nil ózenine kel­dim dep, elde qalǵan she­shesi Olımpıa­daǵa qýanyp hat jazypty.

Shamasy, bul joryǵynda ol ashqan mundaı «tosyn jańalyqtary» az bolmasa kerek. Aqyr aıaǵynda, óz oıyna da kúmándana bastady. Eskendir Zulqar­na­ıyn ólgesin uly jıhanger ótken jer­lerdi kórip qaıtý úshin Mıletten shyq­qan belgili qolbasshy Demodam jumsa­lypty. Ol óz mindetine sonshalyqty tyńǵylyqty qarapty. Tipti, Eskendir­diń soǵamyn dep, soǵa almaı ketken jerlerine de barypty. Aral, Kaspıı teńizderin teriskeıinen aınalyp, Meotıda (Azaý), Ponta (Qara) teńizderine barǵanda rımdikter tutqynǵa alypty. Ol ashqan «Skıfıka» árkimderge qoldy bolyp ketipti. Rım avtorlary jazǵan keıbir kitaptardan ǵana shań beredi.

Sol joly Eskendir Uratóbege deıin baryp, bir kezde Kır patsha ashqan eski qamaldy qaıta jańartyp, Syrdarııa basynan áldeneshe bekinisterdi jańadan salypty. Syrdarııa boıyndaǵy qazirgi qum astynda qalǵan uzynnan uzaq shym qorǵandardy turǵyzypty. Irgesine ke­lip turyp, ishine boılap kire almaı, qasha soǵysqan kóshpendi álemge ábden qanyǵa almaı, alystan munartqan Qy­raý­qas taý­yna qaraı-qaraı, armanda ketipti.

Onyń arjaǵynda shashbaýyn kóterip dýyldasqan kóp qoshemetshiler aıtqan Soltústik Muhıt jatpapty. Batys derekterinde kóp aıtylatyn skıf, sarmat, massaget, saqtar jatypty. Odan ári qaraı Gerodot jazǵan grek saýdageri Arısteı aıtatyn basqa skıfter – býdın, tıssaget, ırkı, ıssedon, agrıppeı, aramasp taıpalary turypty. Maımyr, Pazyryq, Taǵar mádenıetin jasaǵan bul taıpalarda kıiz basý, teri ıleý óner­lerimen qosa, zergerlik óneri de qatty damydy. Ásirese, janýarlar taqyrybyn qyryq qubyltatyn erekshe stıl keńinen óris aldy.

Ahemenıdter dáýirinde kúsheıgen bul stıl birte-birte túrki taıpalaryna aýysty… Ahemenıdter men Eskendir Zulqarnaıyn joryqtary horezmdikter men massagetterdi atty áskerlerin qaıta jasaqtaýǵa úıretti. Qolónerinde zergerliktiń yqpaly artty. Massa­get­terdiń bul dáýrendeýi jyl sanaýy­myz­ǵa deıingi 165 jylǵa deıin sozyldy. Jaǵdaıdyń ózgerýine Qıyr Shyǵys­taǵy ahýal áserin tıgizdi.

Halyq basyndaǵy mundaı metamor­fozalardyń qaımaǵy men qaspaǵy eń qalyń juqqan jer Qazaqstannyń Oń­­tústigi edi. Tarıhqa qazaq atymen kirgen ha­lyqtyń jáne onyń ulttyq memle­­­ket­tiginiń negizin salǵan oqıǵa Syr boıy qa­­lalaryn ózine qaratý úshin bolǵan ir­­kes-tirkes soǵystar edi. Jer betinde en­digári mundaı halyqtyń bolý-bolmaýy da osy ómirlik máseleniń oıdaǵydaı she­shi­lý-sheshilmeýine tyǵyz baılanysty edi.

– Altyn Ordadan abaısyzda aıy­­­rylǵanda halyqtar «Qaıtkende amanqala­myz?» dep tuıyqqa ti­rel­gendeı bol­ǵan eken ǵoı.

– Asan Qaıǵy Aýǵan jaqtaǵy Tes­kentaý asyp ketýdi usyndy. Bir búıir­­den orys, bir búıirden oırat qysqan ortada jaıly qonys tabý da ońaı bolmady. Jelmaıamen jelip júrip jer iz­dep, aqyry Jıdeli Baısynǵa kelip toq­tady. Osy aradan oryn taýyp, birte-birte qonysty ulǵaıta berý maqul dep tabyldy. Kóshpendilerdi talaı jerden múdirtken: «Qaıda baryp el bolamyz?» degen ejelgi saýalǵa jańasha geosaıası jaýap izdeý kún tártibine qoıyldy. «Qaıt­sek el bolamyz?» degen qahar­ly saýalǵa kóshýdiń qaq aldynda turdyq.

Sháıban Ábilqaıyr han baıyrǵy Deshti Qypshaq pen Sibirdi tastap, kúngeıdegi otyryqshy elderge kópe kórneý qol salýǵa bel býdy. Onyń 1468 jylǵy Jetisýǵa joryǵy Jánibek pen Kereıdiń handyǵyn kúsh alyp ketpeı turǵanda kúıretýdi kózdedi. Onyń mez­gilsiz qazasy bul jospardyń kúl-tal­­qanyn shyǵardy. Onyń nemeresi Mu­hammet Sháıbanı ata ósıetin aqyryna deıin oryndaýǵa ashyq kiristi. 1510 jyly Iranshah Ismaılmen jaǵalasyp júrip, Merv túbinde mert tapty.

Alǵashqy qazaq handary Kereı, Já­nibek, Buryndyq, Qasym Syrdarııa qa­la­­laryn qolǵa alyp, kóshpendi dás­túr­lerdi damyta, birtindep otyryp, óris keńeıte berý ustanymyn ustandy. Qa­sym han tusynda Shyǵystaǵy Qaratal­dan, batystaǵy Astarhan túbine de­ıin­gi keńbaıtaq aýmaq bir qolda boldy.

Osynsha ulanǵaıyr aýmaqty alyp jatqan ósimtal urpaqtyń qaı tóli de búginde on ekinshi ne on úshinshi atam Qarataý men Syr boıynda qalǵan dep ańyz etedi. Demek, Ońtústik – barsha qa­zaqtyń Otany. Qazaq qaı jerde júr­se de Qarataýǵa kindigimen baılanǵan. Sondyq­­­tan da búgingi Qazaqstan Ońtús­tiktiń kebeje qaryn, keń qursaǵynan shyqqan. Sondyqtan da, ony qaı-qaı­symyz da «ulysymnyń uıytqysy» dep óbekteımiz.

– Resmı sanaq boıynsha alǵanda da halqy eki jarym mıllıonnan asatynOńtústik Qazaqstan oblysy eldiń ekonomıkasynda, ult rýhanııatyndaqandaı oryn alyp otyr dep sanaısyz?

– Qazirgideı ala-qula zamanda tek bir ózderi bolyp uıysyp otyrǵan halyqtar kem de kem. Ásirese, ár qıly saıası naý­qandarǵa jıi ushyraǵan bizdiń elimizde. Onyń qaı jerine kelseńiz de bir-birimen japatarmaǵaı jarysyp jatqan jandardy kóresiz. Ol, árıne, qazirgideı sta­tıs­tıkalyq árqılylyq jaǵdaıynda bireý­lerdiń az bolǵan­dyq­tan qalyp, ekinshi bireýlerdiń kóp bol­ǵandyqtan birjaqty ozyp kete ber­meýin kózdeıdi. Árkim qabilettilikke qaraı baǵalansyn. Árıne, áleýmettik ádiletti bulaı qadaǵalaýdyń da jóni bar shyǵar. Alaıda, ult bolǵan soń, ondaǵy kisilik qasıettermen qosa eldik qasıetterdiń jaqsylary áspet­te­lýi kerek qoı. Eki mıllıon jarymnan asatyn oblysta ulttyq ádet-ǵuryp, salt-dás­túr, ónerdegi ózindik erek­shelik­terdi saq­taý men nasıhattaýda aıta qa­lar­­lyq­taı erkindik bolǵany jón ǵoı. Orynsyz jal­taqtyq sezilmeıdi. О́tirik qaı­my­jyqtaý da tıyla bastaǵan. Mun­daı ba­­tyldylyq birte-birte basqa aı­maq­­tarǵa da dendeı beredi. Adammen adamsha sóılesýden basqa shekteýler bolmaıdy.

Sonymen qosa, eki mıllıon jarym adamǵa mamandyǵyna laıyq qyzmet taýyp bere qoıý da ońaı emes bolar. Bul ja­ǵy­nan sheshilmeı jatqan máseleler de bar shyǵar. Bárinen de bul Qazaqstan jaǵ­daıynda eń azy úsh oblystyń halqy bolady. Sonsha halyqty bir oblysqa tıe­sili shtatpen basqarý ońaı bola qoımas.

– Jaqynda oblysqa kelip-ketken saparyńyzdan qandaı áser al­dy­ńyz?

– Jaqsyny kórmek úshin degen ǵoı. Sizdiń aımaqqa ár kelgenim óz aldyna mereke. Bul joly Qazyǵurt, Saryaǵash aýdandarynda boldym. Uıa degen aýyldy kórdik. Uıadaı ǵana kórinetin kózge ys­tyq qut meken eken. Birazdan keıin asfalt jol taýsylyp, jolsyzben júrdik. Jarty saǵattan astam ýaqyt ketti. Sóıt­sek, alty shaqyrymdaı ǵana jer eken. Uıadaǵy aqsaqaldar aıaq asty bolyp qala­myz dep, joldy ádeıi saldyrmaı otyr deıdi. Ne de bolsa, úrip aýyzǵa sal­ǵan­daı qolaıly qonys eken. Soǵan qara­ǵan­da, keıbir jerlerdi tabıǵı qalpyn buz­baı qaz-qalpynda saqtaǵan durys sekildi.

– Siz «Úrker», «Eleń-alań» ro­man­daryn jazýǵa daıyndyq ke­­zinde Ońtústiktiń biraz jerin sharlap qaıt­qa­nyńyzdy, kóp áser alǵa­ny­ń­yz­dy aıt­qan bolatynsyz. Sol oı­la­ryńyz­dy taratyńqyrap áńgime­lep berińizshi.

– Iá, men Qazaqstan tarıhymen ýnı­versıtetti taýysqan boıda tyńǵy­lyqty tanysa bastadym. Kóp materıaldar jınap, ótkenimizdiń eń basty qaı­shylyq­tary ashylatyn talma tusyn tapqandaı boldym. 1980 jyly táýe­kelge bel býdym. Aqpan aıynda Shymkent mańyndaǵy oryndardy aralatýǵa Zulpyqarov degen, aýdandardy kórse­týge Rústemov degen qyzmetkerlerin qosyp berdi. Áýeli Mártóbeni izdedim. Zulpyqarov Saı­ram­ǵa apardy. Kitap­taǵy derekter boıynsha, Qoshqar Ata saıyn boılap, Ybyraıym Ata kúmbezin izdep kelemin. Ony tapsam, shyǵys jaq irgesindegi Qońyr­tóbe atyshýly Már­tóbeniń ózi bolyp shyǵady. Ybyraıym Ata ornynda tur eken. Irgesindegi aı­ǵyr­jal qazylyp-qazylyp, tek Már­tóbeniń basyndaǵy taqııasy qalypty. Topyraq qazyp alyp jatqan ózbekter biledi eken. «Izdegen Mártóbeńiz osy», dedi. Endi bolma­ǵan­da jermen-jeksen bop, birjola óship ket­ke­li tur. Basyna shyǵyp, jan-jaǵyna qara­dym. Aına­lanyń bári menmundalap tur. Baýra­ıyn­daǵy yǵy-jyǵy Saıram­nyń kóne kúmbezderin araladym.

Ertesine Shymkenttiń kúnbatys be­tindegi Bógen stansasyna keldim. Jer­diń mıy shyǵyp ketken. Batpaq. Mashınamyzdy sonda tastadyq. Saılaý degen dırektor jigit traktor aldyrtty. So­ǵan mingesip, aýyldyń aldyndaǵy oq­shaý bıikke bettedik. Anadaıdan órkesh­tenip kórinetin záýlim jal jaqyndaǵan saıyn shóge tústi. «Ordabasy bolsa, jarar edi» dep kelemiz. Kúnbatys quıryǵynan kóterildik. Qazirgi Týtó­beniń tusynan shyqtyq. Kópten beri mal da jaıylmapty. Bári keshe bol­ǵan­daı. Izderi saırap jatyr. Tóbeniń basynan jan-jaqtan jıylǵan qazaq qol­da­ry­­nyń qalaı ornalasqanyna deıin ap-anyq sezilip tur.

Úshinshi kúni Aqsaq Temir mert tap­qan Bógen boıy men Abylaı mert tapqan Hanybadty kórip, Shaıanǵa bet­tedik. Jolda úlken Tura men Kishi Tu­rany qyzyqtadyq. Kósegeniń kókjony­men Sozaqqa óttik. Sholaqqorǵanda túnep shyǵyp, ertesine Baba Atany baryp kórdik. Taý boıyna kıik yǵyp kelgen eken. О́rip júr. Solardyń ara-arasymen Suǵyndyq pen Torlan asýlaryn baryp kórdik. Túrkistanǵa óttik.

Men Túrkistandy eń alǵash ret 1958 jyly kórgenmin. Ekinshi kýrsta oqıtyn eki jigit, besinshi kýrsta oqıtyn eki qyz bolyp, professor Beısembaı Kenje­baev­tyń basqarýymen dıalekt, folklor jınaǵanbyz. Shornaqta Frýnzemen birge soǵysqan tájik shaldyń, Maksım Gorkıı kolhozynda Ybyraıym degen aqsaqaldyń úıinde jatyp, «Alpa­mystyń» áldeneshe urpaqtary jaıly qıssa tyńdaǵanbyz.

Túrkistannyń tóbesinen azyp-toz­ǵan Áziret Sultan oqshaý kóriner edi. Ol kezde Tashkent sheberhanasy jóndeý júrgizip jatqan. Ishi astan-kesten. Esigi kiltteýli. Muhtar Maǵaýın ekeýmiz jalynyp-jalpaıyp, ázer kirip, ózbektiń ıashy ulyna quran oqytyp, qudyǵynan sý ishkenbiz. Sodan tún ortasynda Te­mir stansasyna kelip túskenbiz. Qo­lyndaǵy jyltyraq shamy jylt-jylt etip, relsterdi qarap kele jatqan te­mirjolshy áıel túngi sýyqta dirdeńdep otyrǵan tórteýimizdi úıine aparyp, sháı bergen. Surastyra kelsek, Ǵanı Mu­rat­baevtyń apasy bolyp shyqty. Ertesine jaıaý-jalpylap, Sháýildirge tarttyq. Jol-jónekeı óńsheń úıik-úıik tómpek. Ol áli jer astynda qazylmaı jatqan Otyrar eken. Aýyl shetindegi ońasha meımanhanaǵa tóńiregine kúlimdeı qa­raıtyn eki qyz keldi. Olar joǵary kýrs­ta oqıtyn О́mirzaq Aıtbaevtyń qa­ryn­dastary bolyp shyqty. Úlken ar­yqtyń boıynda otyn jalyndatyp, oqshaý otyrǵan ońasha úıde Aıtbaı aqsaqaldyń qajyńqy daýsy biraz jaılardan hıkaıa shertti. Poıyzǵa otyryp aıdaladaǵy Qyzyltý stansasynan bir-aq shyqtyq. Aýdandyq komıssııa hatshysy motosıkline ilestirip, Saryaǵash pen Keles aýdandaryn aralatty.

Onda qazirgi kýrorttyń ornynda jan-jaǵyn jasyl túske boıaǵan aǵash dýaldarmen shyr aınaldyra qorshaǵan ashyq bulaqtar jylymshylap aǵyp jatatyn. Ortalarynda emdelýshiler jer astynan shúpildep shyǵyp jatqan móldir sýdy malshylap, belýardan balshyqqa kómilip otyratyn. Tóbeniń basynda shypyr­la­ǵan kóne mola jatatyn. Shetinde basyn oramalmen tańyp alǵan aqsaqal shal kóleń­kege qarap, taspıh tartar-dy.

Sol joly Ońtústiktiń tula boıy tolǵan tarıh ekendigin bilip ketkenmin. Bolashaq romanymdy jazarda Oryshan jatqan Syǵanaq, Toqtamys tonaıtyn Iаssy, Toqtaqııa aıqasqan Saýran, Shaıbanı shaıqasqan Suǵyndyq, Qasym qaıtaryp alǵan Saıram, Aqnazar astana etken Sozaq, ózin óltirmekshi bolǵan sultandardy qapııada jaryp salǵan Baba sultan asyǵys atqa qonatyn Sharaphana, máslıhat qyzǵan Mártóbe, kúnde keńes quratyn Kúltóbe, Ábil­qa­ıyr sardar saılanǵan Ordabasy, Abylaı túıe qaıyrǵan Qazyǵurt baýyry, Tóle jaılaǵan О́gem saýyrlaryn, Jolbarys hanǵa eregesip, Qoıgeldi batyr­dyń Orynbordan kele jatqan Mıller­diń kerýenin talaıtyn Balakemer, Táýekel, Tursyn, Esim, Jáńgir, Táýke jortqan joldardyń kóbi osy oblystyń aýmaǵynda ekenin bilip, óz kózimmen kórýge kelgenmin. Sóıtsem, bul aımaq qazaq tarıhy murajaıynyń bas pavılony eken de, qalǵandary qosalqy fılıaldaryndaı kórinedi.

– Sizdiń Mártóbe taǵdyryna tike­leı qatysyńyz bar ekeni belgili. Ataqty tóbeniń jan-jaǵynan keýlep qazyp, topyraǵyn qurylys materıaldary úshin paıdalanyp jatqan josyqsyzdyqty toqtatýǵa septes­­ken tulǵalardyń birisiz. Onyń ústine 2001 jylǵy saparyńyzda (ol kezde Memlekettik hatshy qyzmetindesiz) Mártóbe mártebesin aıqyndaý, onyń el tarıhyndaǵy ornyn aıshyqtaý turǵysynda baǵaly aqyl-keńester bergenińizdi halyq biledi. Mártóbe jaıynda ne aıtar edińiz?

– «Úrkerde» Ordabasy da, Mártóbe de halyq jasampazdyǵynyń aıryqsha aıǵaqtary retinde sýretteledi. Ásirese, «Mamyr óte Mártebege kelseńiz» dep bastalatyn shalqyma taraý beıbit zamandaǵy halyq turmysynyń shalqyp jatqan apofeozyndaı estiledi.

Men Ordabasynyń da, Mártóbeniń de kópke deıin halyq jadynan shyǵyp ketken kóńilsiz kórinisine tap bolyp júrdim. Seksen segizinshi jyl ǵoı deımin. Bir top arheolog ǵalymdarmen birge Shymkent oblysynyń tarıhı oryndaryn araladym. Ordabasyna kelsek, ol kezdegi odaqtyq qatynas joldary mınıstrliginiń arnaıy kásiporyn­dary shyr aınala qorshap alypty. Qıyrshyq tastaryn býldozerlermen qopara qazyp, áldeqaıda tasyp áketip jatty. Abyroı bolǵanda, kóp uzamaı, Odaq ydyrady. Jol jóndeıtin alyp qurylystar adyra qaldy.

Egemen elder eńse kóterdi. Prezıdent Nursultan Nazarbaev irgedegi Tashkentke ózbek áriptesine qonaqqa keldi. Men de birge erip keldim. Sonda Sheı­han­­tá­ýir­ge, Tólebı atamyzǵa baryp, Qu­ran oqy­dyq. Shymkentke ushyp kettik. Ertesine ózbek, qyrǵyz prezı­dentteri sonda keldi. Ordabasyna baryp, úsh eldiń basshylary jan-jaqtan jıylǵan qaraqu­rym halyqtyń aldynda sóz sóı­ledi. Máńgi dos bolýǵa ant berdi. Sol kú­ni Ordabasyn ulttyq tarıhı-mádenı qo­ryq jasaý týraly sheshim qabyl­dandy. Abattandyrý jumystary bastaldy.

Mártóbe kópke deıin ýaıym bop júrdi. Eki myńynshy jyldary issa­parmen Shymkentke keldim. Aeroportta Berdibek Saparbaev qarsy aldy. Men odan: «Mártóbeni bilesiń be?» dep su­ra­dym. Uıala bas shaıqady. Birden Saı­ram­ǵa tarttyq. Kelsem, burynǵy bu­rynǵy ma? Birjolata shógip barady. Bir kezdegi «Dala parlamenti» barlyq sı­qynan aıyrylǵan. Qańyraıǵan taqııasy da qalyp jarymapty. Saıramda ákim bolyp júrgen Qýanysh Aıtahanov ta sol arada edi. Qazaq tarıhynda aıtýly sheshimderdi qabyldaǵan máslıhat tó­be­ni búgingi jáne keleshek urpaqqa qalaı saqtap qalý kerektigi sóz boldy. Ber­dibek pen Qýanysh ýádelerinde turdy. Jylǵa jetpeı, ol kórerge kóz kerek tarıhı orynǵa aınaldy. Azamattyq qo­ǵam róli jyldan-jylǵa kúsheıip keledi. Aıtýly tarıhı tóbe halyq bop keńeser alqaly orynǵa aınalsa jarady.

– Mádenıet mınıstriniń orynbasary, keıinnen Tarıhı eskertkish­ter­di qorǵaý qoǵamynyń tóraǵasy qyz­metinde tarıhı-mádenı oryn­dar­dyń taǵdyryna tikeleı aralasqan adam retinde Ońtústiktegi eleýli or­­yndardyń biri – Saýranǵa qatysty máselelerge de aralasqanyńyz bel­gili. Osy orynnyń el tarıhyndaǵy mán-mańyzy, ony saqtaýdyń joldary týraly ne oılaısyz?

– Saýran jol boıyna túsip qalǵan altyn jambydaı áli kúnge kóz tartady. Onyń jurnaqtarynyń ǵumyryn uzartý mamandardyń jan-jaqty aqyldasýyn talap etedi. Tez arada bir amaly tabylmasa, búkil tiri júrgen urpaqtyń keshirilmes kúnásyna aınalady.

– Ońtústikten shyqqan kóptegen belgili tulǵalarmen aralas-quralas bol­­ǵanyńyzdy, talaıymen dos bol­ǵa­ny­ńyzdy bilemiz. Bizdiń jerlesi­miz, ha­lyq­tyń maqtanysh tutar per­zenti Nur­tas Ońdasynovtyń sizdiń taǵdy­ry­ńyzǵa áserin shet jaǵalap estige­ni­miz bar. Osy jóninde áńgi­melep berińizshi?

– Ol – óz ómirimen ólmes iz qal­dyrǵan asa úlken memleket qaıratkeri. Respýblıkamyzdyń kógerip-kórkeıýine ondaı qaltqysyz eńbek etken tulǵa kem de kem. Uzaq jyl úkimet basyndaǵy qajyr-qaıraty ańyzǵa aınalǵan. Qyz­meti tómendegen saıyn abyroıy aspandaı túsken. Myń toǵyz júz elý jetinshi jyly mektep bitirdik… «Aýylymyzda qalyp, mal baǵamyz dep, búkil oblysqa úndeý tastańyz», degen qolqa mıymyzdy kúni-túni jegi qurttaı jep boldy. Aqyry kóndik. Attestattarymyzdy aýdan­dyq oqý bólimi seıfinde saqtady.

Sóıtip, júrgende obkom basshysy ózgerdi. Nurtas Ońdasynov keldi. B­irin­shi ótkizgen bıýro májilisinde bizdiń úndeýimiz de qaralypty. «Mal bolsa, malshy tabylady. Bizde oqyǵan mamandar jetpeıdi. Balalardy joldarynan qaldyrmańdar. Oqýlaryna barsyn», depti. Bul úshin ol «Lenınskaıa smena» gazetinde qatty synaldy.

Arada kóp jyldar ótti. Bir kúni jumysta otyrǵanymda esigimdi serpip ashyp, bireý kirip keldi. «Sen osy 1957 jyly Mańǵystaýda mektep bitirgen Ke­­kilbaevsyń ba? Aınalaıyn-aı, sol jyly oqýyńnan qalyp qoısań, senen bú­gin­de kim shyǵaryn kim bilipti? Men sen­der­di oqýǵa jibertkizgen Nurtas Ońda­sy­nov degen aǵańmyn ǵoı» dep, qolty­ǵyna qystyra kelgen «Úrker» degen ki­tabyma avtograf jazǵyzyp aldy. Din­mu­hamed Ahmetuly Qonaevqa joly­ǵyp, ketip barady eken. Maǵan kire shyǵypty.

Birazdan keıin Jazýshylar odaǵy­nyń ekinshi hatshysy kezimde aldyma bir ıbaly kelinshek kirdi. Qolynda qaǵazǵa oraýly kitaby bar eken. «Mynany Nurtas aǵaı aparyp ber dep edi. Ol kisi dúnıe saldy. Men – qaryn­dasy­­myn. Evneı Býketovtiń zaıybymyn. Máskeýden kele jatyr edim», – dedi. Uzaq jyl jınaǵan arabsha sózdiginiń bir danasy eken. Et júregim erip júre bergendeı boldy.

– Asqar Súleımenov sizdiń eń jaqyn dostaryńyzdyń biri bolǵany belgili. Táken Álimqulovpen de syılas júrgenińizdi bilemiz. Táken, Ase­keń týraly, jalpy Ońtústik óńi­ri­nen shyqqan nemese qazir osynda qalam terbep júrgen aqyn-jazý­shylar shyǵarmashylyǵy jóninde de oılaryńyzdy bilgimiz keledi?

– Asqar Súleımenov jan dosym ǵoı. Qansha qyrshańqy bolsa da, betime jel bolyp kelgen jeri joq edi. О́lerinde bir aýyz til qatysa almaı, qapyda qaldym. Dúnıeni tań qaldyrar erekshe jan edi. Ol eshteńege tańǵalyp kórgen joq. Biraq jurttyń bárin tań qaldyryp ótti.

Táken de jumbaq adam. «Qarataý perzentterin» jýrnaldan oqydym. Tas­tamaı tamsana oqydym. Alǵan áser­le­rimdi qaǵazǵa túsirdim. Bir kúni Más­keýden hat keldi. Badanadaı-badanadaı áriptermen, aıtqan pikirlerime qaıran qalyp jazypty. Kóp uzamaı ózi de keldi. Buryn kórmegen kisim edi. Kúni boıy birge júrdik. Jarytyp eshteńe aıtpady. Eshteńe ishpedi. Eshteńe sura­mady. Qaı­ta-qaıta júzime qaraýmen boldy. Kóp jyldardan soń, Jazýshylar odaǵyna keldi. Birazdan beri úıinen shyqpaı jatyr eken. Júzi eńkish. О́ńi solǵyn. Esik aldyndaǵy kıim ilgishtiń qasynda tur­dyq. Bireýler restoran týraly sóz qoz­ǵady. Táken julyp alǵan­daı qylyp: «Ke­kilbaevpen birge s ýdovolstvıem ba­rýǵa bolar edi», dedi. Kúldik te qoı­dyq. Sodan qaıtyp kórgen joqpyn. Osy­dan onshaqty jyl buryn Baba Ata­ǵa barǵan­da beıitine soqtym. Tiri ke­zindegideı eshkimge, eshteńege qosylmaı, japadan jalǵyz ántek tompıyp jatty.

Toqash Berdııarovtiń qaıta qurýdyń jantalasy kezinde kelgeni esimde. Araq-sharappen aıqas qyzyp jatqan. Kabı­ne­time kirip, edireıe qarap qoıyp, dereý kózin tómen saldy. Mysyq mur­tyn jyltyrata jymsıyp kúldi. «Ke­kilbaev joldas, Mıhaıl Sergeevıchke aıtyp qoı. Uly orys halqy ony ómir baqı kesh­peı­di», dep, tez-tez shyǵyp ketti. Muntazdaı taza. Ústi-basynan qylaý kórmeısiń.

Tólegen Toqbergenov – qarlyǵyńqy daýsymen qańqyldap kóp sóılep, qar­qyldaı kúlip, ara-tura aınala­sy­n­da­ǵy­larǵa kózin alarta qaraǵanymen, kemel oılap, tereń sezinip, sergek taldaıtyn tereń synshy edi.

Dýlat Isabekovti durys túsiný úshin onyń jazǵandaryna lırıktiń kózimen úńi­lip, ıýmorıstiń qulaǵymen tyńdaý kerek.

Satybaldy Narymbetov ejireıe qa­raı, eljireı uǵatyn júregi jumsaq sýretker.

Ergóbekovti Ergóbekovteı baqaısha­ǵyna deıin jilikteı shaǵyp, jilikteı zerttep, jilikteı túsindirý úshin taǵy bir Ergóbekov kerek.

Bári de tań qaldyra biledi. Tamsandyra biledi.

– Torqaly toı aldynda Ońtústik­tiń eline qandaı tilek aıtar edińiz?

– Toı ótedi. Torqa tozady. Biraq, Ońtústik ár nársesin besinniń kóleń­kesindeı uzartyp, arǵy-bergige abaılata kóz saldyrady. Onyń aıtaryn jú­rekpen ǵana uǵa alasyń.

– Rahmet, aǵa.

Áńgimelesken

Shoıbek ORYNBAEV.