Jumagúl joly

Kóp uzamaı osy shańyraq astynda jumys isteý nesibesi buıyratynyn qaıdan bileıin. Aýdandyq gazetke múlde uq­sa­maıtyn ahýalǵa aldynda tań-tamasha bop júrgenim ras. Eldiń bári Seıdahmet Berdiqulov emes­tigi­ne jeteń jete qoıatyn kez emes áli. Redak­tordy áýlıe tutatyn bu­lar­­­dyń qylyǵynda jasan­dy­lyq bar­daı kórinetin de turatyn. Qyz­met­ker bitken atyn tike atamaı, aǵa dep áspet­­tep, aldynda qurdaı jor­ǵa­­laıdy. Tus­tarynan ótip bara jatsa bitti, bári oryndary­nan atyp-atyp turyp, qalt tura qalady. Bappen basyp, árkimge bir burylyp qara­ǵan­da – Seıdahmet aǵamyz jaryq­tyqtyń kóz suǵynyń sáýle­si óńmendi túırep ótse de ót­kir­ligi shamaly edi. Sar­ǵysh nazaryn irikkende oı-nıe­tińdi túgel oqyp qoıatyndaı qar­­shyǵa qabaǵy lezde salyń­qy tarta burylyp júre be­re­tin. Burynnan isteıtin­der muny qaperine almastan ju­mystaryna alańsyz kiri­se­tin. Jańa ortanyń jón-jo­syǵyn bilmegen soń árkimge bir jaýtańdap, áldebir jerden shalys basyp qoıǵandaı qýys­taný­dan aryla almaı­syń. Juma­gúl Soltıeva bir-eki joly jyly qaba­ǵyn tanytyp, úıirsektese de sol al­ǵash­qy jatyrqaý áserinen qutylý qıyn­ǵa soǵatyn. Júre kele etiń úı­re­nip, ártúrli synǵa tótep beretin jaǵ­daı­larǵa kóndikken soń anaý-mynaýdy elemeıtin senim paıda bolyp edi. Seıdahmet aǵamyzdyń aldynda sondaı kúnderdiń birinde jaza ba­syp, jańsaq sóılep qaldym ba eken. «Keshe kelgen toqaldar, shómish alyp qoqańdar­dyń» kerine balady ma, áıteýir qa­byldaýyna jekelep sh­a­qy­­ryp aldy. Arqalyǵyna kostıými ilin­gen oryndyqty nuqyp kórsetip, jaıǵas degen belgini susty bildirdi. Jaǵa­ly kıim ilingen jerge otyrýshy bol­ma degen úlkenderdiń eskertýi jadymyzdan shyǵa qoıǵan joq edi.

– Jaǵaly kıim tur ǵoı, – dedim sasqanymnan. Seıdah­met aǵamyzdyń tútigýli qosh­qyl júzine qyzyl júgi­rip, óń­­men­ge týra qadalǵan janary bir núkteden qozǵalmastan qadalǵanda – qaraǵanynan oınaqshı aýdarylǵan ushqyny kenet ınedeı jińishkerdi. Tap osy sáttiń ústine Jumagúl Sol­tıeva kirip kelgende, seni kim shaqyrdy degendeı oǵan uzaq súzile tesildi. Ashýǵa qan­sha býlyǵa tyǵylyp otyrsa da, aǵamyz daýsyn kótermesten nyqtap, qatqyl shyǵardy.

– Anaý aty kim edi, mynaý sol ekinshi Satyshev bolyp shyqty.

– Tilepaldy, – dedi Juma­gúl julyp alǵandaı.

– Mine, mynaý sonyń naq ózi eken.

– Men Tilepaldy emespin! Odan da Ákishbaı bolǵanym on ese artyq!

Shap ete qalǵan maǵan qosh­qyl óńi odan beter kúreńitip, ezýine ashy mys­qyl úıirgen Seı­dah­met aǵamyz dyzaq­tap syr berip qoıǵanymdy mal­dan­dy ma, yzbary ájep­táýir seıilip, bolymsyz jymıǵa­n­daı kórindi de, búkil eńsesimen Júmagúlge tóne qadaldy.

– Sen buǵan ne deısiń Ákishbaıdyń baýyry?

– Oı, aǵa, birese Ákishbaı dep, birese Tilepaldy dep biraz jerge aparyp tastadyńyz ǵoı.

– Maǵan sol Tilepaldydan góri Ákishbaıyńyz unaıdy, – dep, qapysyn taba til qatyp úlgerdim.

Seıdahmet aǵamyz áýeli kóziniń asty­men súzile qaraǵan sııaqtanǵan. Kenet eki ıyǵy selkildep, eńkildeı kúl­­gen­­de sýyq túsi alaburtqandaı raıy­­na sırek ushyrasatyn jylylyq úıirip edi.

Mundaı sát endi qaıtyp oralmaıtyny ókinishti-aq. Jumagúldiń keıingi jyl­dary dramatýrgııaǵa at basyn bu­ryp, áldeneshe pesa jazyp, olary sah­nada qoıylǵanynyń syry tereńde jat­qan sııaq­ty. Qazaqtyń qaınaǵan or­ta­sy­nan shyǵyp, tildesý ústin­degi qas-qabaq­tardyń qubylýyn ǵana emes, shıyr­shyq atý­dyń dramalyq sharyqtaý she­gin­de sol ulttyq sabyr us­tamy Ju­magúl turpatyn sal­maq­tandyra tú­se­­tindeı. О́ner­ge áýesqoılyqtyń jal­py jı­naq­talǵan qazaqy beı­nesin Ákish­baı arqyly elestetetin Seıdahmet Ber­di­­qulov oǵan degen qurmetin eshkim­ge ashyp-jaryp aıta bermeıtin ishki qu­pııa­syna uqsaıtyn. О́nerdiń bárinen dá­me­lenip, bárine kózjumbaı talpyna bere­tin Satyshev shynyn aıtqanda, shekesi qyz­ǵan janastyrýǵa kele qoımaıtyndaı.

Ujymdastyrý men ashar­shy­lyqtan, qýǵyn-súrgin, qııan-keski soǵystan, jetim men jesirdiń qalyń ortasy­nan din aman shyqqanyn bylaı qoıǵanda − jasaý-jabdyǵyn múlt jibermeı at minip, tazy ertken, myltyq asynyp, dombyra óńgergen, el aralap, dala kezgen Ákishbaı ja­ryq­tyq ótken ǵasyr­lar­dan qal­ǵan sal-seriniń shy­byq ushy, tiri kóshirmesi, ıaǵnı Servan­tes­tiń Don-Kıho­t­y­na para-par keıip­ker. Mine, osyn­daı tıpajdar ómir súr­­gen ort­a­da Jumagúldiń dúnıe­ge úńi­­lip, keıipkerlerdi som­daý­­daǵy dra­ma­týrgııalyq ımp­ro­­­vı­­­za­sııasynyń tór­kinin taný­dyń bir tarmaǵy rýha­nı qade­niń úzil­megen arqaýyn­d­a jat­qa­ny­na kóziń jete túsetindeı.

Shyǵarmashylyq adamdy tap basyp taný degenniń ózi ońaı emes. Kimniń qalaı, qan­daı turǵyda kelip, ómir­lik materıaldy tiri qozǵa­lys­ta elestetý teatr qabyr­ǵa­sy­nan alys­ta júrgen pa­qyr­larǵa sharttylyqqa toly bolyp kórinýi ábden yqtı­mal. Jumagúl Soltıeva bul tur­ǵy­dan akter, rejısser qaýy­m­y­men qarsha­daıy­nan tanys-bilis qana emes, etene ara­las­qanynyń talaı már­te kýási bolǵan jaıymyz bar. Sol ortaǵa abaısyzda t­úsip qalsań Jumagúldi óz ada­my retinde qabyldap, búk­pe­siz ashyq-jarqyn pikir­lesedi. Jumagúldi alǵash kezik­tir­gende búkil qımyly, daýys áýeni, qabaq jasqaýy, óń-túsi túgel orys aktrısasy Tatıana Doro­nınaǵa qatty uqsata­tynbyz. Bul jurttyń óner ól­kesindegi úlken quby­lys sana­la­­tynnan beıhabar bol­ǵan soń, onda turǵan ne bar degen ishki toq­tam arqyly te­je­lesiń de qoıa­syń. Kún­der­­diń bir kúni teledıdardan álgi áıeldiń Esenın óleń­derin oqyǵan kezdegi bolmysy sharttylyqtan ada, ulynyń jazǵan hatyn tebirenispen qabyldaǵan beıne orys anasy. Juma­gúl­diń alqaly jıyndarda shyrqaǵan ániniń ekpini qazaqsha tujyryp aıtqan­da, talaby taı jegendeı. Bil­gir sarapshylardyń taldaýy keıde salqynqandy bop, elp ete qoımaıtyn sabyryna tańyr­qamasqa sharań da joq. Jazýshy, akter, ánshi, sýretshi ónerdiń áıteýir barsha salasy­nyń ókiline sáttilik óne bo­ıyna serik­tese bermeıtinin talaı joly baıqaǵan jaıy­myz bar. Jumagúl temperamenti sol­­ǵyn tartýdy bilmeı­tin aq­jar­­qyn jaratylysy ar­qyly kez kelgen ortaǵa kir­gende quddy óz adamy sııaq­­ty erkin sezinetini bári­bir qy­zyq­­­tyrmaı qoımaıdy. Qar­­­sha­­­daıynan barshylyqta ósip, jal­pysymen tanys-bilis jan­daı qysylyp-qymty­ryl­­maıtyn minez bile-bilgen kisi­ge jarty yrys pa deısiń.

Jumagúldiń prozasy qalaı bol­ǵan kúnde shyǵarmashylyq ań­sary­nyń basty áýen saryny. Onyń dil­dik erek­sheligi adam balasyn ja­tyr­­qa­maı­tyn baýyrmal. Pamır­lik qala­mger taý adamdary týraly toq­tala kelip, sezimtaldyǵyn erekshe qur­met­t­eı­tinin aıt­qan­da asa den qoı­maǵan sııaq­ty­myz. Qazaq áıeliniń ejel­gi áńgimeleý sarynyn ustanǵan Jumagúl baıanynda taýdan esken samal­dyń lebi bar. Mun­daǵy baıandaý ekpini alyp-julyp áketpeıtin bııazy, dıalogtary kóńilge qaraı­tyn synyq, unamsyz jaǵ­daı­dyń ózin sýrettegende jekkórinishin sezdirmeıtin ustamdy. Oqı bastaǵannan-aq ájeler shertken áńgimeniń kilti tabylǵandaı janyń jaıdary tarta túsetini qyzyq. Bul qoltańba burynnan tanys tárizdi etene qabyldansa da shu­ǵyl sheshimge baryp, kút­pegen kesim aıta­tyny jazý­shy­nyń ulttyq kádege moly­nan sýaryl­ǵandyǵynyń belgisi. О́tken ǵasyrdyń aıaǵyna taman qazaq qaýymy sheteldiń kórkem oıyna jappaı bet buryp, úlgi tutý úrdisi beleń alǵanda rýhanı ult­tyq qony­­synan irge aýdarmaǵandar ker­­tart­palyqtyń ólmegen tiri kýásiniń jorasyna júrgen de shyǵar. «Fánı­diń minin baqılyq kór­meı qoımaı­tyn» Abaı tu­jy­rymyna ıek arta úńilip qa­­raıtyn bolsaq – ǵasyrlar boıy­na kózqarastardyń qazaq­qa astamshyly­ǵyn ár attaǵan saıyn kezik­tiretinbiz. Jegi qurttaı janyńdy jegen arpalys ústinde sol qazaq áıeliniń júrek únine qulaq túrgen Jumagúl Soltıeva­nyń izde­nis­i kerek deseńiz perzenttik adaldyq emes pe!

Jumagúl Soltıevanyń bireý týraly oı-pikiri árqa­shan ustamdy. Adam­dy tanyp, qadirdi bilýdiń san alýan jóni men jolynda shyǵarma­shy­lyq qoltańbasynan eshqashan aýytqymaıtyn ustanymnyń aqyry qaıyrly bolatynyna qansha kóz jetkizsek te bizdiń bir ádetimiz ózi­miz­den góri ózgeniń ereksheligin aıy­rýǵa úıirligimiz barshylyq. Jer ortasy Kóktóbe ólshemi ómirdiń kóp bóligin alyp jatqanyn áıgileıtin mejelik kórsetkish qoı. Sol bıikten ótken ómir keńistiginiń jazırasyna anyq­tap úńil­seńiz, Jumagúl Soltıeva­nyń júr­gen joldary qazaq baspa­sózi­niń kıeli shańyraqtaryn sharla­ǵan izi saırap jatyr. Ulttyń bas gazeti «Egemen Qazaq­­­stan­­­nyń» qasıetti tabaldy­ry­ǵy­­­­­nan attap, jaýapty qyz­­met­ti atqar­­ǵa­ny­­nyń ózi shırek ǵa­syr­ǵa taıap baryp jy­ǵy­­laty­nyn oılaǵan kezde, qa­ra­ket­ke toly adam isiniń jemisi keıin­gi ur­paqqa syılaǵan káde­li mura­sy ekenine kóz jetkize túsemiz ǵoı.

Bul oıǵa toqtalyp, uza­maı aınal­soqtap shyǵa almaı otyrǵan sebebimiz, sol ýaqyt­tardaǵy qashalyp som­dal­ǵan qazaq bolmysynan ­artyq eshkimdi arqa tutpaı­tyny­myzdan bolar.

 Jumabaı ShAShTAIULY,

«Egemen Qazaqstan»