Tanymal tulǵalardyń el aldyndaǵy eńbegi men erligi, izgi isteri keler urpaqqa ónege ám mura bolyp qalady. Máselen, ertede ata-babalarymyz týyp-ósken keń baıtaq dalanyń ár súıem jerin qorǵap qalý jolynda kúresýine, qan tógýine týra keldi. Sondyqtan qazaq balasy úshin ata-tegi men ósken ortanyń ótkeni men búginin bilý artyq emes. О́ıtkeni keshegisiz búgin, búginsiz bolashaq bolmasy belgili. Ult jadynda zamanynda batyr, bı bolǵan Sartaı atamyz erekshe oryn alady. Jaý jan-jaqtan antalaǵan qıyn-qystaý kezeńde 1711 jyly arǵy atasy Aqnazar hannyń oń qoly bolyp Saýrandy bılegen Qosqulaq bıdiń balasy, ataqty Baıjan bıdiń otbasynda tuńǵysh sábı dúnıege keldi. Ol Aral teńizi men Syr boıyndaǵy Álim Shektisiniń jaqaıym rýynan shyqqan ataqty bı ári batyr Sartaı Baıjanuly edi.
Sartaı jaýdan eldi azat etýge attanarda toqsan segiz jastaǵy ákesi Baıjannan bata suraıdy.
Baıjan bıdiń balasyna bergen batasy bylaı óriledi:
Qolyńdy jaı jan balam,
Duǵaǵa tolsyn ýysyń.
Dáýlet berip jasaǵan,
Mol bolsyn baǵyń, yrysyń.
Baǵyń órlep bıikke.
Tarasyn elge dybysyń.
Jaý ishine kirgende,
Kórinsin kópke urysyń.
El ishine kelgende,
Ádildik pen ádeppen,
Jurtqa jaqsyn júrisiń.
Oraıy kelip tez bitsin,
Qolyńa alǵan jumysyń.
Aýyzyńa qarasyn,
Úsh arys qazaq jynysyń.
Jasaǵan ıem jar bolyp,
Allahý akbar, duǵamnyń
Qazaǵym kórsin yrysyn.
Sartaı «myń balamen» jaý shetine qaraı atqan oqtaı umtyldy. Onyń sarbazdary Shý, Otar, Sarysý, Esil boıy, Balqash kóli mańynda, Ulytaý úshin Bulanty men Bileýti ózenderiniń arasyndaǵy Qalmaqqyrylǵan jáne Ańyraqaı shaıqastaryna qatysty. Osylaısha halqynyń mártebesin asyrýǵa úlken úles qosyp, talaı erlikter jasady. Sartaı Qazybek bıdiń bastaýymen barsha rýdy qazaqtyń basty jaýy jońǵarlarmen kúreske jumyldyrdy. Uly júz ben Orta júzdiń jaýshylaryn Muǵaljar taýy mańynda qarsy alyp, olardyń Kishi júz jerindegi kezdesýlerine jaǵdaı jasady, sarbazdarymen qaýipsizdigin qamtamasyz etti. Sartaı bar ǵumyrynda el qorǵaǵan sardar retinde talaı shaıqastarǵa qatysty, Álim rýynyń qara qyldy qaq jarǵan bıi retinde talaı daýlarǵa tórelik aıtty. Onyń áýlıelik qasıeti de eldi tamsandyrǵan. О́zinen keıingi úsh ǵasyrda el, jer, adamdar qalaı ózgeretinin dál boljaǵan dala danagóıi deýge bolady. Bir ǵasyrǵa jýyq ǵumyr keshken Sartaı baba beıiti qazirgi Qyzylorda oblysyndaǵy Qazaly aýdany ortalyǵynan 63 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Qyzylqumda, dinı ustazy Qasymqoja men ataqty Jalańtós batyr urpaǵy Dáýlet baqsy beıitteriniń janynda.
Sondyqtan halqymyzdyń erkindigine qol jetkizýge atsalysqan Sartaı men «myń bala» qolynyń óshpes erlikterin kórsetý, búgingi urpaqty patrıottyq-otansúıgishtik sezimge, ultyn qurmetteýge baýlý maqsatynda qazaq batyry Sartaı Baıjanuly bastaǵan «Myń bala» joryǵyna arnaıy eskertkish ornatylýy, óńirler men qalalarda kóshe ataýy berilip, bilim jáne tárbıe berý oshaqtarynda olardyń erligi men ómir joldary keńinen dáriptelýi tıis. О́ıtkeni «At tuıaǵyn taı basar» demekshi, ata-babalar ónegesin úlgi tutyp, urpaq tárbıeleıtin, ata jurtyn qasyq qany qalǵansha qorǵaıtyn jas býyn ósip keledi. Sartaı Baıjanulynan taraǵan urpaq búginde elimizge, táýelsizdiktiń nyǵaıýyna aıanbaı eńbek etýde. Aıtalyq, Sartaı atamyzdyń bir urpaǵy respýblıka kóleminde jáne she-telderge belgili, Nevada-Semeı qozǵalysyna aıtýly úles qosqan Janarys Eńsepov.
Iá, bastapqyda óz kózimizge ózimiz senbedik. Ol tilsizge til bitirip, sharana daýysyn san jyl boıy estı almaǵan analardyń baýyryna sábı berip, úmitterin úzip baqılyqqa bel býǵan jandardyń janaryna úmit otyn jaǵyp, túrli syrqatqa dýshar bolǵan adamdardyń janyna jaz kóktemin uıalatyp keledi.
Halyqqa adal da ardaqty is jasaǵan qandaı ǵanıbet! Allanyń amanatymen berilgen kóripkeldik qasıeti aldyna muń-muqtajyn aıtyp kelgen, Jaratqanǵa jalbarynǵan jandarǵa ómirden úmit úzbeýine ısharat bildirdi. Janarys Jaqsylyquly beldi bekem býyp, qudireti kúshti buıryqty oryndaýǵa táýekel etti. Adamdardy emdeýge kirisken Janarys Jaqsylyqulynyń ustanymy – ana tilin qadirleý, otbasynyń bereke-birligin saqtaý, qazaqtyń sanyn kóbeıtý. Shıpa izdegen halqyna jan jylýyn syılap, shapaǵatyn tıgizgen tabıǵı daryn ıesine rızalyǵyn bildirýshiler jeterlik. Máselen, Janarys Jaqsylyquly muraǵatyna zer salsańyz, em qonyp, shıpa daryǵan, ıaǵnı jaqsy nátıje bolǵan jandardyń jazǵan hattary bar. Batpandap kirgen dert mysqaldap shyǵady. Sondyqtan ushyqtaı sala jazyldy deýge bolmas. Bárine shydam, ýaqyt, senim, tazalyq kerek. Qanshama adamdar otbasylyq jaǵdaıyn aıtyp jylap keledi. Biri nesıesin tóleı almaı júrgen adamdar, jigiti aldap júkti bolyp qalǵan qyzdar, obyr aýrýyna shaldyqqan naýqastar jáne qyzmettik mansabynda joǵarylaǵysy keletinder Janarys emshige keledi. Jumysy alǵa baspaı, joly ashylmaı júrgen adamdardyń da talaptaryna nur jaýyp, qýanyp júrgenderi kóp.
«Basqa túsken baspaqshyl». Biz de kóptegen dárigerler men emshilerge baryp, densaýlyǵymyzdy qaıda emdeterimizdi bilmeı júrgen jandardyń biri edik. Túrli obyr, qalqansha bezi, gaımorıt, soqyr, sańyraý, demikpe aýrýlarynan jazylyp, syrqat kezde qoldanǵan apparattaryn tastap ketip jatqandardyń rızashylyǵy kóńil tolqytady. Aıtalyq, obyr – emi joq aýrýlardyń biri. Qazaqta muny «jaman aýrý» dep te aıtady. Bul aınalasyndaǵy saý tinderdi jeıdi. Qan arqyly kórshi múshelerge taralyp, zaqymdaıdy. Janarys Jaqsylyqulynyń eminen keıin ishtegi rak kletkalary naýqastyń denesinen qan ketý, qusý, ish ótý arqyly syrtqa shyǵarylady. Naýqas qulan-taza aýrýdan aıyǵady.
El arasynda «Qydyr ata» atanǵan Janarys Eńsepov – bilgir dıagnozshy. Ereksheligi, ol adam anatomııasy men fızıologııasynan tolyq habardar. Janarys em arasynda adamdarmen sóılesip, olardyń oıyn túrli suraq qoıý arqyly uǵady. Adam pıǵylynyń buzylýy, maskúnemdik, nashaqorlyq, belsizdik, bedeýlik, álsizdik belgileri Janarys Jaqsylyqulyn alańdatyp otyrǵan basty máseleler sanatynda. Sondaı-aq ol adamdardy syrqatynan aıyqtyryp qana qoımaı, rýhanı tazarýǵa, adamgershilikke, adaldyqqa, shyndyqqa tárbıeleıdi.
Orynbek ShARIPOV,
Indıra BARMAǴANBETOVA
AQTО́BE