Úpelek

Sońǵy kezderi Oqapty týǵan aýyly, ondaǵy qyr sýretteri, ásirese ózennen balyq aýlap, jaǵadan shóp orǵan kezderi kóz aldyn kes-kesteıtin bop júr. Tańǵy taza aýada kók quraqtyń burqyraǵan ıisi qyly syrtqa qyltıǵan qońqaq tanaýyna shym-shymdap ke­lip, sol shópti ýystap ustap, sol ıisti qu­shyrlanyp ıiskegisi-aq keledi. Myrs ete qala­tyny, mine, jarty ǵasyr bolypty, qala­nyń ıisin ıiskegeli. Turǵyn úı basqarmasyna santehnık-jóndeýshi bop ornalasqaly da osynshama ýaqyt ótipti. Aýyldan áskerge attandy. «Jaýyrynyń jalpaq ári júzýden aldyńa jan salmaıdy ekensiń», dep Qara teńizge qaldyrdy. Úsh jyl matrostyń alabajaq jeıdesin kıip, teńizge qarap turyp tózimi taýsylyp, eldi saǵyndy. Ol da bolsa qazir ańsary aýyp, armandap otyrǵan Syr sýynyń sıqyry. Bala kúninen aǵyn sýǵa tik shanshylyp súńgip, júzýden aldyna jan salmaı, arnanyń arǵy betine demalmaı baryp-qaıtpasa, býyrqanǵan Qara teńizde qyzmet etýge qaldyrýshy ma edi. Búgin ǵana: «Týǵan jer, bári seniń arqań», dep jetpiske kep esin jıyp, dir-dir etip damyldap otyr.

Sońǵy kezderi Oqapty týǵan aýyly, ondaǵy qyr sýretteri, ásirese ózennen balyq aýlap, jaǵadan shóp orǵan kezderi kóz aldyn kes-kesteıtin bop júr. Tańǵy taza aýada kók quraqtyń burqyraǵan ıisi qyly syrtqa qyltıǵan qońqaq tanaýyna shym-shymdap ke­lip, sol shópti ýystap ustap, sol ıisti qu­shyrlanyp ıiskegisi-aq keledi. Myrs ete qala­tyny, mine, jarty ǵasyr bolypty, qala­nyń ıisin ıiskegeli. Turǵyn úı basqarmasyna santehnık-jóndeýshi bop ornalasqaly da osynshama ýaqyt ótipti. Aýyldan áskerge attandy. «Jaýyrynyń jalpaq ári júzýden aldyńa jan salmaıdy ekensiń», dep Qara teńizge qaldyrdy. Úsh jyl matrostyń alabajaq jeıdesin kıip, teńizge qarap turyp tózimi taýsylyp, eldi saǵyndy. Ol da bolsa qazir ańsary aýyp, armandap otyrǵan Syr sýynyń sıqyry. Bala kúninen aǵyn sýǵa tik shanshylyp súńgip, júzýden aldyna jan salmaı, arnanyń arǵy betine demalmaı baryp-qaıtpasa, býyrqanǵan Qara teńizde qyzmet etýge qaldyrýshy ma edi. Búgin ǵana: «Týǵan jer, bári seniń arqań», dep jetpiske kep esin jıyp, dir-dir etip damyldap otyr.

Úsh jyldan keıin Almatyǵa kep oqýǵa tapsyrǵanmen, baly jetpeı ilikpeı qalyp, turǵyn úı basqarmasyna jumysqa turdy. Úsh jyl keme ústinde júrip úırengen orysshasy jumysqa turýǵa jetip-artyldy. Áıtpese oryssha «aýzyń káne dese murnyn kórse­tetinder» bu jerge bas suǵa almaıdy. Áýeli úırenýshi bop eńgezerdeı ishkish orystyń artynan erip júrip, ár úıdiń ájethanasyn tazalady. Bes jyldan keıin ózi úıretýshi boldy, biraq báribir isteıtini sol jumys, ıiskeıtini sol ıis. Bir tańǵalatyny – qazaǵy az astanada qazaqtyń buzylǵan ájethanasy tap-taza, bóten ıis az, buzylǵan jerdiń ǵana buran­dasyn buraısyń, al sary shashtyń ájethana­syna kirseń álemtapy­ryqqa áreń shydaısyń, arnaıy tutqyshpen tanaýyńdy kólegeıleseń de ótkir ıis óńmenińnen ótip ketedi. Bular úıde ıt ustaıdy, adam men ıttiń nájisi qo­sylyp, aǵyn sýdyń aryny jetpeı keptelip qalǵasyn daıyn santehnıkti shaqyra salady. Ol baqanmen túrtip, sar etkizer ojaýyn qataıtyp, keıde qaıta jańalap, jany ashyp turyp aqylyn aıtsa: «Bul seniń mindetiń», deıdi úı ıesi dúrse qoıa berip. Qazaq bolsa: «Rahmet, amalsyzdan shaqyryp otyrmyz, rah­met!» dep asty-ústine túsedi. Bir kúni ýnı­taz-urany jóndep bop, kókke qaraǵan orys­tyń kári áıeliniń tulǵasyna kóz júgirt­ti. Túıeniń órkeshindeı bóksesi ájethanaǵa áreń syıyp tur.– Sizge, bálkim, eki ýnıtazdy biriktirip berermin, – dedi jaǵal-jaǵal úńireıgen uraǵa bir qarap qoıyp. Uranyń syrtyna deıin bylǵanysh.– Qolyńnan kelse qos, kórip tursyń ǵoı pormamdy, qaıyrshy,– dep aýyr bóksesin bir búlk etkizdi.– Týaletke qalaı otyrýdy bilmeısiń, – dep renjip shyǵyp bara jatqanda artynan baryldaǵan daýys estildi.– Bul seniń mindetiń…Sol sát art jaǵynan aǵash edendi shyp-shyp basqan bir dybys shyqty da, ars etken ıt arqasyna asyla ketti. Ápsátte bir qap un kótergendeı beli búgilip búkshıip, tilden qaldy.– Hvatıt, Gosha, dostatochno! – dedi bókseli áıel buıryq raımen.Sonan keıin ıt ustaǵan úıde jan-jaǵyn barlap, baıqap sóıleıtin boldy.Moınynda ıt tyrnaǵynyń izi tyrtyq bop qaldy.Buryn, Keńes kezinde, qaı jerge barsań da sózińmen sanasyp, ońdy talabyńa jaýap berip, tájirıbeńdi jurtqa aıtyp, úlkenge aǵa, shákirtke ustaz bop júrýshi ediń. Qazir bılikke bıznesten kelgen solqyldaq bala­nyń: «Kórermiz», degen sóziniń aqyry jy­lan­nyń izindeı jyljyp kete beredi. «Qoı­shy, men bazardan qaıtqan adammyn, endi quraq ıiskep, qarmaq salǵym keledi», dep oqys qımyldady. «Shalbarymdy útikteıin. Áıel barda aıtqyzbaı-aq qyry qylyshtaı bop turýshy edi. Ol da artta qalǵan bir dáýren. Áıel Keńsaıda jatyr. Jalǵyz bala Kalıfornııada nan taýyp júr. Biz ne jesek te óz elimizde jep, ne ıiskesek te óz elimizde ıiskedik qoı. Mine, eki jyldan asyp barady ketkenine», dep Oqap ornynan turǵanda suńǵaq tulǵasy sál eńkish tartqanyn qarsy bettegi kisi boıyndaı tip-tik aınadan anyq baıqap qaldy. «О́mir boıy tyrbanyp júrip alǵanym eki bólmeli panel úı. Besinshi qabat. Almatyny mekendeýshi turǵylyqty ulttyń peshenesine jazylǵany osy». Ol qara shalbary men shubar baýy salbyraǵan útikti taýyp aldy da, túrtinektep taǵy bir nárse izdedi. Ári izdep, beri izdep, qatar-qatar tizilgen on bes shaqty kitaptyń ústinen shań basqan sarǵyshtaý qaǵazdy kórdi. Izdegeni osy edi. Basqarma bastyǵynyń atyna jumys­tan bosatyńyz dep ótinish jazbaqshy. «Zeınetke shyqqasyn da jeti jyl nanyn jeppin. Endi jastar jesin, bireýdi nesi­besinen qaq­paıyn». Oqap shalbaryn útikteýden buryn ótinish jazýǵa otyrdy. «Jumystan bosatýdy suraımyn», dep núkte qoıǵanda jany jeńil­dep qaldy. «Qol qoıar ma eken?». Basqarma bastyǵy – kózi shatynaǵan kókbet áıel kólbeń ete qaldy. Ol sarǵysh qaǵazdy tórt búktep áli útiktelmegen shalbarynyń qalta­syna súńgitti. Ústinen ystyq útikti arly-berli júrgizip, bireýden ósh almaq bolǵandaı qımyldady.

***Poıyz ornynan mımyrt qozǵalǵanda jetpistegi Oqap balasha qýandy. «Aýylǵa shynymen bet alǵanym ba? Kók shóptiń ıisin ıiskegenim be? Kók quraqty kórgenim be? Bir tip-tik qyzyl jyńǵyl tabylar qaıdan bolsa da». Qalanyń dúkeninen qarmaq alǵysy keldi de, ol tórt búktep sómkege salǵasyn saby búktelgen qarmaq bolmaı ma dep, jarty joldan keri qaıtty. «Saby búktelgen qarmaqqa balyq túspeıdi. Bala kúnimizde qyzyl jyń­ǵylǵa jılka-jip baılap-aq qatyratynbyz». Ol taǵy da kúlimsiredi. Shortan tússe kóńilderi qońyltaqsyp, jylan-balyq tússe jerge yzamen qaıta-qaıta uryp, tastap ketetin. Jylan-balyq tirilip ketip, jyljyp-jyljyp kep adamdy shaǵady eken degen kúdik bala kóńildiń ushynda tursa, mólt-mólt etken taza kóńil tamshylap tek sazandy izdeıtinin oılap mıyǵy tartty. «Sazanda qyltyq bolmaıdy, balyqty jerdiń baldary buny biledi», degenmen, sol balyqty jerge barmaǵanyna qansha zaman boldy. Alǵan aılyǵy iship-jemnen artylyp, áıeli ekeýi Ystyqkól men Alakólge baryp sýǵa júzgenine máz. «Aǵaıyn da meni umyt­qan shyǵar, – dep qara kespe kıgen kem­pirdi kóz aldyna áreń elestetti. – Atalas aǵamnyń áıeli. Sonyń úıine baryp jatamyn. Kámpıt-sámpıt te almadym. Kileń bir sheteldiń shokolady. Olar mámpásı, sosyn aty ne edi, anaý ishi byljyraq domalaq kámpıtti unatýshy edi. «О́ziń alyp je» dep aqsha ustatam. Jambas pulymdy tóleımin», dep qala adamynyń minez-qulqyna sap qabaǵy túıildi.Keshe álgi basqarma bastyǵy áıel aryzyn oqyp, keketkendeı boldy.– Úırengen isiń ǵoı, isteı bermeısiń be?– О́ziń shyńyna shyqqan kásibiń ǵoı dep nege aıtpaısyń, – dep bul shańq ete qaldy.– Oqap Áspetovıch, buryn mundaı emes edińiz? – dep kózderi kirtıip qıyla qarady. Kúsh kórsetseń kishireıe qalý – ádeti.– Men jet­pis­temin ǵoı. Eń bolmasa, jóndep sóıles­peısiń be?– Oqap Áspetovıch, ózińizdi sán-saltanatpen shyǵaryp salamyz. Siz eńbek sińirgen adamsyz ǵoı…Biz Almatyda qatar ómir súrip kele jatqan joqpyz ba?…– Joq, qazir Almaty da, adam da ózgergen, – dep aýyr burylyp shyǵa bergende boıy kók tirep, sál eńkish tartqan tórtpaq tulǵaly shal­dyń jon arqasyna seskene qaraǵan kókbet áıel sál qylymsyp: «Vot, matros!» – dedi…Tórt adamdyq kýpe ózine tarlyq etkendeı. Ústinde jatqan úrip aýyzǵa salǵandaı jap-jas qyzǵa:– Qaraǵym, astyńǵy orynǵa túskiń kele me? – dedi.– Nege, aǵaı, siz úshin asty ýdobno emes pe? – dedi ol qazaqshany tili buralyp áreń sóılep.– Joq, men joǵaryny unatyp turmyn.– Problem net, – dep qamdana bastady.Oqap jol boıy ońtústiktiń qyzyl jyń­ǵyly men aq sekseýilin kórgende jan saraıy jelkildep, etpettep jatqan kúıi bir rahat álemge súńgidi.«Nege at izin salmaı kettim aýylǵa? Ystyq­kól men Alakólde lypa kıip júrgenime mázbin. Aýyldyń Sasyqkóline jeter me eken solaryń. Jel ótindegi aýyldan qashyp… «Ǵarysh aılaǵy zııan, onyń ústine ýran shyǵyp jatyr», dep marqum áıelim-aq bastyrmady. Zııansyz jerde júrip-aq ómirden ótip kettiń ǵoı, jaryqtyǵym. Bári ózimnen. Men sonda týdym. Aty Sasyqkól bolǵanmen, Almatynyń úılerinen taza», dep ózin-ózi aıyptady. Jetpiske kelgende aqyl kirip… Men sııaqtylardyń nemere-shóberesi bar. Al tuıaǵym Kalıfornııanyń kósegesin kó­gertip júr. Sol jaqtyń kók shóbimen maýqyn basyp júrgen shyǵar». Qyzyl jyńǵyl men aq sekseýildi, arakidik suńǵaq boıly sulý qa­ıyńdy kórip qalǵan Oqap kókpeńbek bop tunyp turǵan mıqy quraqty ańsady. «Shirkin, byrt-byrt etkizip bala kúnimdegideı oraqty bir salsam ǵoı. Jeńgem Bıbaıshanyń bir qystyq mal azyǵyna kómektessem», dep etbettep jatyp ap ezý tartty.– Aǵa, sháı ishpeısiz be? – dedi ornyn aýys­tyrǵan qyz joǵaryǵa moınyn sozyp. Tula boıy shym ete qaldy. Mundaı máıim sózdi estimegeli qaı zaman. «Men saǵan aǵa emes, ákemin», degisi keldi de, irkilip qaldy. Osyǵan da shúkir. Júr ǵoı esiktiń aldynda: «Dıadıa, prıvet!» dep. Júr ǵoı Kalıfornııada aǵylshynsha amandasyp».– Qazir, aınalaıyn! – dep oqys basyn kóte­rip, jerge tústi. Qımyly ebedeısiz. – Qazir qolymdy shaıyp keleıin.Poıyzdyń ájethanasyna kirdi. Úńireıgen ýnıtaz taǵy da aldynan shyqty. «Senen quty­latyn kún de jaqyn. Seniń kem-ketigińdi túgen­dep, buzylǵan jerińdi jóndeýden birjola kettim. Endi seni ómiri kórmespin», dep jazyq dalanyń keń qoltyǵyna kirgendeı bop teris aınaldy. Jyly sýǵa alaqanyn tosty. Úńireıgen uraǵa jon arqasyn berip, dálizge shyqty. Qazir qarakóz qyzdyń sháıin ishedi. Poıyzdan tús­kesin keń dalanyń qushaǵyna kómiledi. Adamǵa ne kerektiń bári osy dalıǵan dalanyń qu­shaǵynan tabylady, dalıǵan dala adamnyń tabanyn ıiskep, qyzmet qylýǵa daıyn tur. Tek ózimiz ony shuqyr ǵyp qazyp, shúńireıtip tas­tap ketip júrgen».Adam shaý tartqanda bárin ańsaıdy eken. Tabıǵat qushaǵynda qalǵan bala kúngi áreket­terin eske alǵan jetpistegi Oqap sondaı asy­ǵýly. Túsinde kileń Aı kóredi. Aı Aspanda, ózi jerde. Qasıetti Aı ymdap ózine shaqyryp turǵandaı. Qazir dúrsildegen poıyzdyń ústinde kele jatqan jolaýshy. Joldyń da aqyry bar. Aqyryna jetken jolaýshy túsip qalady. Ol ne de bolsa jol bitse eken dep tiledi. Kók shópti ıiskep, Qyzyldyń qumyna tabany tıgenshe jany tózbeı dyzaqtap, jer-jahanǵa syımaı otyrǵan jaıy bar.

***Bákene esikten tómen ıilip, beıtanys bireý kirip kele jatqanda dastarqan basyndaǵy Bıbaısha kempir selk ete qaldy.– Astapyralla, bu kim, áı, – dedi qarǵa adym jerdegi adamǵa alysta turǵandaı aı­qaılap.– Bul – men. Oqap degendi bilesiń be?– Astapyralla. Orys kelinniń baıysyń ba?! Oıbaı, seni de kóretin kún bolady eken-aý.Kempir ańyrap qoıa berdi de, ózi me, ózi emes pe degendeı sál tyıylyp, betine baqyraıa qarady.– О́zimin. Orys ketip, qazaq qaldy. Qasyńa kelip tur.– Oıbaı, seni de kóretin kún bolady eken-aý, – dep qaıta bozdady.– Qoı endi. Shalyńdy kórgendeı boldyń ba: – Oqap daýsy zor shúıkedeı sıdam kempirdi jubatty. – Endi sháıińdi quı.– Oıbaı, senen nemdi aıaıyn. О́z kózime ózim senbeı turǵanym ǵoı.– Úırenesiń. Kózdiń úırenbeıtini joq.– Qatynyń óldi. Balań qaıda. Úılendi me? О́ziń de bireýmen bas qosqan shyǵar­syń…– Úılense, seni toıǵa shaqyrmaımyn ba? О́zim de saltpyn.– Ulyń qaıda júr?– Júr ǵoı áıteýir. Aman.– Aman bolsa, bolǵany. Qandaı jigit ediń. Baıaǵyda áskerden jolaq-jolaq kóı­lek kıip kelgenińde biz jańa túsken kelin edik. Seniń jolaq-jolaq kóılegińe, bultı­ǵan bulshyq etińe qyzyǵa qaraıtynbyz.– Bulshyq et áli de bultıyp tur…– Áı, burynǵydaı emes shyǵar.Atalas aǵasynyń zaıyby – Bıbaısha jeńgesi ekeýiniń sózi jarasyp ketti.– Saǵan kámpıt-sámpıt ákele almadym. Ákelgenim unamaı qala ma dep… Sen ishin­de maıy bar byljyraǵyn unatýshy ediń ǵoı. О́ziń tańdap alarsyń, – dep alaqanyn toltyryp bir ýys teńge ustatty.– Ishinde maıy baryna deıin umyt­papsyń. Qazir ondaı kámpıt qurydy ǵoı. Kileń qaqaıyp qalǵan birdeńe. Qoı, men qazanǵa et salaıyn.– Asyqpa, baldar qaıda?– Bala men kelin jumysta. Kishkentaı sabaqta.– Nemereń kelgesin meni Sasyqkólge aparsyn. Jerdi kórip, qarmaq sap qaı­taıyn.– Qarmaq salǵany nesi, kelmeı jatyp. Bir kún, eń bolmasa, shánıip jatsaıshy. Qazir-aq qazan qaınaıdy burqyldap.– Saǵan balyqtyń sorpasyn ishkizeıin dep em. Sazannyń sorpasy bal ǵoı, – dep Oqap bir kese sháıin iship, keseniń betin basyp, esik aldyna shyqty.– Ábden qalada júrip, kisikıik bop qalǵan ǵoı. Kelmeı jatyp balyqqa barǵa­ny nesi… – Bıbaısha ornynda otyryp kúbirlep qaldy.Ol qaýyndyqqa kirdi. Burynǵy qaýyn egetin oq aryqtar tegistelip, jap-jalpaq jońyshqalyqqa aınalypty. Kók maısanyń basy ıilip, kókpeńbek bop kózdiń jaýyn alyp jaıqalyp tur. Eki qaryqtyń ústin qyp-qyzyl bop top-tompaq qyzanaq kóm­keripti. «Oý, qaýyn qaıda? Teńkıip-teńkıip jatatyn kúlábi qaıda?» «Jer tuzdanyp ketken. Baıqońyrdan soqqan jel qaýyn gúlin japyryp, jermen-jeksen ǵyp kete­di». Táýelsiz gazettiń sózderi Oqaptyń basyna tyq ete qaldy. «Tyq deseń, taýyqqa tıedi». Sony oqyp: «Ottapsyńdar!» dep óz-ózinen ojyraıyp edi, endi kózimen kórip tur. Qaýyndyqtyń shetinde sary qamyspen qorshalǵan tóbesi ashyq tórtburysh ájethana. Búkil ómiri osyǵan qatysty bolǵasyn ba, kóńil aýdarmaı tura almaıtyn bir keseli bar. «Ashyq aspan astyndaǵy ájethana ıis-qońystan ada, jóndeıtin kákir-shúkiri de joq. Qaıtqansha qara topyraqpen dóńkıtip kómip tastap, kákireıtip jańasyn soǵyp berem. Bu da tirshi­liktiń tartýy». Dala shirkinmen shendesken dalıǵan kóńil daraqylyǵyna basty.Kúz tússe kók quraqtyń qamys qulaǵy uzaryp, tóbesi sarǵaıyp, shashaqtalyp ketedi. Buny úpelek deıdi. «Úpelek qamys ataýlynyń tóbesindegi aq shashy sekildi me-aý…», dep ózi de qaýyn basyn kómkergen bozǵylt shashyn bir sıpap qoıdy.Ol Bıbaıshanyń nemeresin kútti. Tezirek aýyl sheti – ıen dalaǵa shyǵyp, sýǵa tónip otyryp qııal kemesine jaıǵasqansha jany tózer emes. «Bir qyzyl jyńǵyl tabylar qarmaq sap­qa».– Árýaqqa Quran baǵyshtap qaıtaıyn.– Á-á, bu sóziń durys. Et piskenshe qaıtyp kelersiń.Úsh kitabyn qoltyǵyna qysyp, Bıbaı­shanyń nemeresi Jasaǵanbergen de jetti.– Qarmaqqa barýǵa qalaısyń?– Nemen, jaıaý ma?– Jaıaý.– Esekpen baraıyq.– Ertte.Ekeýi eki esekke minip, máshisi alǵa tústi. Jasaǵanbergen jaıdaq jon arqaǵa kórpe tóse­gendeı jap-jaıly qonjıyp aldy. Oqap sıra­ǵy salbyrap, jerge tabany tıe bergesin jaıaý júrgisi keldi. Aıaǵyn úzeńgige salsa, tizesi shodyraıyp, er basyna jetedi.– Men tabanym tesilgenshe jaıaý júremin, – dedi balaǵa qarap.Jasaǵanbergen tip-tik qyzyl jyńǵyldyń basyna jılka-jip baılap, sharaptyń tyǵynyn qaltqy ǵyp ilip, qatyryp qarmaq jasap berdi. Moıny jybyr-jybyr etken áńgi bala mingen máshiniń sońynan bir eli qalmaı dyzaqtap erip keledi. Eń sońynan jaıaý ilesken Oqap aınalasyna kózi toımaı qaraıdy. «Mynaý sıyr bazdyń orny ǵoı».– Jasaǵanbergen-aý, sıyr baz qaıda?– Buzyp alǵan.– Kim?– Osy aýyldyń dáýleri.Jasaǵanbergen jaýaptan jaltarar emes.«Mynaý kúrish saqtaıtyn qoımanyń tusy sekildi».– Qoımanyń orny ma, Jasaǵanbergen?– Iá, kóke. Ony da buzyp aldy ákimder. Men aqyry ózderi bermegesin, túnimen ur­lap, táshkimen biraz kirpish tasyp aldym. Sol qyzyl kirpishten jurt úı soqsa, biz oshaq soqtyq. Qalǵanyna qatyryp ájethana soǵaıyn dep otyrmyz. Ol da eskiripti. – Bala yrjııa qarap, bar shynyn aıtty. Bular úshin urlyq isteý bul kúnde erlik isteýmen birdeı sekildi. Ájethananyń aty atalǵanda tiksinip qalǵan Oqap birte-birte ılige bastady. «Qaıda barsań da aldyńnan tabıǵı qajettilik tastaıtyn oryn shyǵady. Onsyz ómir joq, ekiniń biri, egizdiń syńaryndaı nárse. Adamda asqazan barda ájethana bar».Syz ıisi muryn jarǵan dóńgelek kól kózge shalyndy. Iisti alystan ajyratý qanyna sińgen ádeti, shyńyna shyqqan kásip­tiń daǵdysy. «Mynaý taza saz balshyqtyń ıisi, qaladaǵy úıde keptelgen soda qosqan bólke nan men dońyz shujyǵynyń qospa­synan shyqqan ıis múlde bólek». Ol tula­boıyn bosatyp, tanaýyn qytyqtaǵan ıiske balasha máz bop mástek esekten yrǵyp tústi.– Osy jerge qarmaq salaıyq.– Bul jerde kileń ıtbalyq pen jylan­balyq qabady. Sazan Iirkólde ǵoı, kóke!«Kóke!» degen sóz janyn ıitip jiberdi. «Jalǵyz ul Kalıfornııada ne dep júr eken!» dep te tula boıy dyz ete qaldy. Jyń­ǵyl sapty qarmaqty qolyna aldy. Bala da mástek esektiń arqasynan yrǵyp jerge tústi. Basy bos eki esek sary qamystyń arasynda adam ókshesiniń tepkileýinen quty­lyp, kózden tasa bolǵanda boılary bosap, tórt aıaqty teń tas­tap, bir-birine janaı turdy.Ol qarmaqty sýǵa laqtyryp, júreleı otyrdy. «Mynadaı hosh ıis jer betinde joq shyǵar. Qara teńizdi de kórdik. Baldyrdyń ıisi bet qaratpaıdy. Sasyqkól degen atynan shoshyǵandar shoshı bersin. Mundaı ıis joq jer betinde. Topyraq ıisi, ózimiz jastanatyn jer ıisi ǵoı mynaý». Ol sheshinip sýǵa túskisi de keldi, biraq kúz kúniniń jelke­minen sý beti jybyrlap, quraq basy yrǵa­lyp tur. Bıylǵy quraqtyń soraıǵan boıy bolmasa ushar tóbesin álden-aq úlpildep úpelek qaptap ketipti. «Kók quraqtyń kúni bitkende kelippin-aý», degendeı bir zýyl kókireginen júgirip ótti. «Pishen jınaı aldyńdar ma?» degen óktem daýsy da ántek shyǵyp ketti. Tabıǵat óskininiń maýsymy ótkenine ókinishpen qarap otyrǵandaı.– Kóke, qazir burynǵydaı shóp daıyndamaımyz. Qolda kóp mal da joq. Árkim qolda bar malyna shóp satyp alady. Osydan osylaı Baıqońyrǵa deıin kók shóp kórmeısiz.«Jerdiń kórkin keltirgen kók shóp, sen de baryńdy Baıqońyrǵa bergensiń be?!». Ol boıy soraıyp, ushar tóbesin úpelek basqan qııaq japyraqqa qarap otyryp qarmaǵynyń búlk-búlk qapqanyn baıqamaı qaldy. Sharap bótelkesiniń tyǵyny qaltqy bop laı sýda bir batyp, bir shyǵyp lyqsyp tur.– Kóke, qapty, tartyńyz, – dep Jasaǵan­bergenniń jan daýsy shyqty.– Sen tart, – dep ıegimen qarmaqtyń jyńǵyl sabyn nusqady.Bala shalt qımylmen tartyp qalǵanda syp-sıdam jińishke balyq sýmań etip sýdan sýyrylyp shyǵa keldi.– Bul jylan balyq. Aǵylshyn tilinde stone eel deıdi. Keshe ǵana jattaǵanbyz. – Jasaǵanbergen murnyn bir tartyp qoıyp, basqa til bilgenine máz bop tur.– Jasanjan, Baıqońyr qansha jer? – dedi ókinishine sebep-saldar izdegendeı kóńi­lin tusap.– Bermen qaraı jyljyp keledi deıdi, kóke! Olarda aıtylǵan Reseıdiń Ánurany bizge estilip jatady.Bala bolsa da Jasanjan bárinen habardar. Bir tunshyqqan yzasy da bar kóńilinde.Qarmaqqa túsken jylanbalyq sazdy jaǵalaýda typyrshyp jatyr.Oqap balanyń kóz janarynan bir degeni bolmaı turǵan kereǵarlyqty baıqady da: «Sen laqtyrshy», dep ıegin qaqty. Ol syzdy jerde typyrshyǵan terisi tep-tegis, qabyr­shaǵy joq, jylanǵa uqsas ıir-shıir ba­lyq­ty sýǵa sermeı laqtyryp, Oqapqa qarady.– Keteıik. Qorymǵa baraıyq, – dedi Oqap balaǵa moıynsunyp.О́zi Qara teńizde matros bop júrgende ákesi ómirden qaıtty. Jatqan jerin de dál bilmeıdi, belgi qoıý oıynda da bolmapty, ol kezde qulpytas qoıý bul aýyldyń úrdisinde joq edi.Temirmen qorshalǵan qorymnyń qaqpasy aldynda júrelep otyryp qulqýallany úsh ret qaıyrdy. Ákesiniń atyn atady. Sol sát Jasaǵanbergen sýǵa qaıta laqtyrǵan jylan­balyq arqasyn shym etkizip shaǵyp alǵandaı bir sýmań oı bizin qaıta-qaıta qadady: «Erteń meniń atymdy kim atar eken?..»Qumshaýyt qorym nar qamystan kórinbeı qalypty. Oraq tıip otalmaǵan qamys qulaq japyraqtar árýaqtar jatqan jerge kóleń­kesin túsirip, Kún kózin kólegeılep tur. Qyzyl kirpishten soqqan birdi-ekili kesene ǵana beınesin zoraıtyp, menmundalaıdy. Basqa tompıyp jatqan tóbeshiktiń bári soraıǵan sary qamystyń súmetilgen shasha­ǵy astynan áreń kórinedi. Sary qamystyń ushar tóbesi túgel úpelek. Úpelekten ushqan úlpildek shashaqtar tompıǵan tóbeshikterge qalyqtap kep qonaqtap jatyr.Oqap qorymnyń temir qaqpasyn ashyp, eń shette ósken sary qamystyń basyn ıip, shashaǵyn túıdi,– Kóke, ne istep jatyrsyz? – dedi qorym­ǵa qaraı qorqasoqtaı aıaq basqan bala.– Erteń kep osy jerge qazyq qaǵam. Sen qasymda turasyń.Bala baqyraıa qarady.Sary qamystyń shashaǵynan ushqan bir úpelek qalyqtap kep Oqaptyń ıyǵyna qondy.Oǵan baqyraıa qaraǵan bala kýá.Qýandyq Túmenbaı.ALMATY.