Qazirgi zamandaǵy eń úlken xalyqaralyq, jahandyq jobalardyń biri Qytaıdyń «Bir beldeý, Bir jol» strategııalyq baǵdarlamasy ekenin bárimiz bilip, aıtyp, jazyp júrmiz.
Qytaı «Bir beldeý» arqyly Eýropamen, al «Bir jol» («Teńiz joly») arqyly Ońtústik-Shyǵys Azııa jáne Ońtústik Azııa elderimen saýda-ekonomıkalyq qatynasyn odan ári damytyp, Azııa men Eýropany jalǵaıtyn jańa Uly Jibek jolyn jandandyrýdy kózdep otyr.
Bul Qytaıdyń «myńjyldyq armany». Bul armandy júzege asyrýǵa Qytaı úshin búginge deıin eshqashan bundaı múmkindik, dál qazirgideı tıimdi jaǵdaı bolmaǵan. Qytaı búgin qolynda turǵan tarıxı múmkindikti jiberip almaýy kerek jáne sol úshin qolynan keler barlyq saıası-dıplomatııalyq, saýda-ekonomıkalyq quraldardy paıdalanyp baǵýda.
Al ondaı armannyń, ondaı jospardyń, ondaı strategııanyń tıisti deńgeıde jáne tıimdi iske asýyna Qazaqstan men jalpy Ortalyq Azııa aımaǵynyń alar orny erekshe.
Sondyqtan Qytaı 2013 jyly Pákistannyń Arabııa teńizine shyǵatyn Gvadar portyn uzaq merzimge jalǵa alǵan bolatyn. Arabııa teńizi arqyly Úndi Muxıtyna jáne Pákistan arqyly Aýǵanstanǵa, ári qaraı Qazaqstan arqyly Batysqa, Túrkimenstan men Reseı, Ázirbaıjan sııaqty basqa da Kaspıı aımaǵy elderine jol ashatyn strategııalyq turǵydan óte mańyzdy port.
Al Qytaıdyń Azııadaǵy básekelesi Úndistan ekeni taǵy belgili.
Osy Úndistan da qasyndaǵy Pákistan arqyly Aýǵanstanǵa, ári qaraı Kaspıı aımaǵy elderine jol ashýdy armandaıdy.
Biraq, atalǵan aımaqtaǵy saıasaty Qytaıdyń osy baǵyttaǵy is-áreketimen dálme-dál sáıkes kelip otyrǵan Úndistannyń kórshiles Pákistanmen qarym-qatynasy qandaı ekeni de belgili.
Qytaı degeninen qaıtqysy kelmese, dittegenin istegisi keletin Úndistan endi ne qylmaq?
Azııany ekonomıkalyq damýyna arqaý qylǵysy keletin Nıý-Delı jyl sońynda Tegeranmen kelisip, keler jyldyń basynan bastap Iran eliniń Arabııa teńizine shyǵatyn eń mańyzdy Chabaxar portyn jalǵa alyp otyr.
Qytaıdyń Pákistannan jalǵa alyp otyrǵan Gvadar porty men Úndistannyń Irannan jalǵa alyp otyrǵan Chabaxar portynyń arasy tek jetpis eki shaqyrym ǵana.
Eki alyp eldiń múddeleri eki ıslam memleketterinde toǵysyp otyrǵan bundaı mańyzdy geosaıası jaǵdaıǵa AQSh qalaı qaramaq? AQSh-tyń Azııadaǵy eń senimdi odaqtasy, Úndistannyń eń úlken saıası-ekonomıkalyq áriptesteriniń biri Japonııa ne demek?
AQSh-tyń Iranmen qarym-qatynasy belgili. Tramp ákimshiligi Iranmen saýda jasaıtyn úndilik kompanııalarǵa da sanksııa jarııalaýǵa daıyn ekenin eskertken bolatyn.
Biraq, atalmysh aımaqtaǵy kúnnen kúnge ósip otyrǵan Qytaıdyń saıası-ekonomıkalyq yqpalyna tek osy Úndistan ǵana qarsy tura alatynyn, al úndister osylaısha ırandyqtarmen tyǵyz qatynas ornatýǵa múdleli bolyp otyrǵanyn eskersek, AQSh-tyń osy óńirdegi dıplomatııasy kelesi jyly taǵy bir jańa synaqqa túskeli otyr.
Aty atalǵan memleketterdiń túgelimen derlik ózara tıimdi qatynastardy odan ári tereńdetýge múddeli bop otyrǵan bizdiń eldiń syrtqy saıasaty turǵysynan da bundaı jaǵdaıǵa tıisti deńgeıde nazar aýdaryp, kópjaqty dıplomatııamyzdyń basty baǵyttarynyń biri retinde jiti baqylap otyrýymyz zaman talaby dep bilemiz.
Arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin Batyrxan Qurmanseıit