Qumdaǵy qyzyl shoq

Qumdaǵy qyzyl shoq

Dúısenbi, 21 mamyr 2012 0:58

Qoı qyrqýdan halyqaralyq jarystarda aldyna jan salmaǵan Moıynqum óńiriniń túlegi Shotaı Taıbaǵarovtyń aty elde áli kúnge deıin ańyz bop aıtylady…

Ol búginderi ortamyzda joq. Burynǵy Búkilodaqtyq birinshi­lik­tiń eki dúrkin jeńimpazy, Eko­nomıkalyq О́zara Kómek keńesine múshe elder qyryqtyqshylary jarysynyń absolıýtti chempıony jáne Qazaqstannyń jeti márte bas júldegeri Shotaı Taıbaǵarov 1982 jyly 37 jasynda múldem kezdeısoq kólik apatyna ushyraǵan-dy…

 

Dúısenbi, 21 mamyr 2012 0:58

Qoı qyrqýdan halyqaralyq jarystarda aldyna jan salmaǵan Moıynqum óńiriniń túlegi Shotaı Taıbaǵarovtyń aty elde áli kúnge deıin ańyz bop aıtylady…

Ol búginderi ortamyzda joq. Burynǵy Búkilodaqtyq birinshi­lik­tiń eki dúrkin jeńimpazy, Eko­nomıkalyq О́zara Kómek keńesine múshe elder qyryqtyqshylary jarysynyń absolıýtti chempıony jáne Qazaqstannyń jeti márte bas júldegeri Shotaı Taıbaǵarov 1982 jyly 37 jasynda múldem kezdeısoq kólik apatyna ushyraǵan-dy…

О́kinishtiń orny tolmaıdy. Biraq, qoı baqqan Moıynqum adamdary úshin ǵana emes, barsha týǵan jurtyna súıkimdi qalpymen unaǵan jigittiń tóresin áli umyta qoıǵan joqpyz.

Jabaǵy jún qyryqqan qazaq az ba?  Qol qaıshysymen-aq otar-otar qoıdy aldarynan ótkergen dáýirden elektr qaıshysy zyryl­daǵan zamanǵa da jetkenbiz. Ol baǵasy báseń beı­net qana bolyp kórinip kelse, ber­tin­de alymdy qyz-jigitterdiń kádýil­gideı dúrildegen óner básekesi jáne deńgeıi dúnıejúzilik bolyp tanyla bastady. Babyn tap sportshydaı ti­leıtin  bolsa da bizdiń jigitterge áp-sátte ja­py­ryp jiberetin jumys túrindeı sezi­letin. Shyn kirisip edi, túk­pir­degi qazaq jigiti tórtkúl dúnıege tez tanyldy. Myńnyń biregeıi Shotaı 23 jasynda shoqtaı jan­dy. Qarakól qoıdyń ústinen jú­nin nebári 1 mınót 15 sekóntte “sypyryp” alatyn ol bir bııa­zy jún qoıdy 2 mınótke jet­kizbeı-aq “tazalap” jiberetin boldy. On kún­dik maýsymda 4500 qoıǵa deıin qyr­qyp shyǵarypty. Tańǵalatyn­daı-aq derek. Osy umytylmas shaq kimdi de bolsyn qyzyq­tyratyny anyq. Bizdi sol dańqqa bólegen Shotaı aǵanyń zaıyby Jańyl Jumahanqyzynyń áserli áńgimesinen keıin, árbir  ystyq kúnder sátine qaıta úńile túskendeı boldyq.

Munyń aldynda Moıynqumǵa izdep barǵanbyz. Tappadyq. Ja­ńyl jeńeshe Almatydaǵy úlken  uly  Baqytjan men  kelini, neme­re­lerimen birge turýǵa kóship ket­ken eken. Al, Baqytjanmen biz kez­deısoq kezdesip, anasyn baqqan perzentiniń shańyraǵynda boldyq.

– Shotaıdyń anasy Márııa enem osydan eki jyl buryn 83 jasynda qaıtys boldy. Aıaýly apamnyń ornyn kúttim, paryz ben ata dástúrin ótkerdim, — dedi Jańyl jeńeshe qazaq áıeline tán minezben. – Balalarym – eki ulym  men qy­zym Almaty men As­ta­nada qyzmetke aralasa bas­ta­dy. Solardyń qasynda bolyp, ti­leýin tileıin dep keldim. Ja­sy­ryp neǵylaıyn, aýyldan qalaǵa qaraı kóshý maǵan ońaı tıgen joq. Qımasam da 12 bólmeli záý­lim úıdi qaldyryp, balalarym­nyń qolyna kelgen jaıym bar. Shúkir, áıteýir, qalaǵa da úırenip júrmiz. Qos qulynshaq nemerem bar, ermegim de solar, olarǵa atalarynyń altyn medaldary men saǵynyshty sýret­terinen ózimshe syr ǵyp aıtam. Ol dáýrendi jyldar qaıtip esten shyǵa qoı­syn, men Shotaı qatysqan bar­lyq jarysqa da kýá bolyp, quddy bir bapkeri sııaqty bir eli qalmaı, qa­synda júrdim. Ataqty qyryq­tyqshylardyń bárin jaqsy bilemin. Aralas-quralas, dos boldyq…

Murasyn meılinshe uqypty saqtaǵany birden baıqaldy.

Bir sandyqsha toly medal, al­qy­zyl lenta-jeńimpaz belgisi, eskertkish boıtumar, fotosýretter, jan-jaqtan kelgen hattar jáne Shotaı haqynda jazylǵan maqalalardyń qıyn­dy­la­ry. Bárine de muqııat zer salyp, ta­ny­syp otyrmyz. Al, mynaý… qoı qyr­qatyn “qudiretti” qaıshy. Sol Shotaıdyń qolynda zyr qaqqan qural. Almas pyshaǵy men júzi qaıt­pas taraǵy. Qaıraýy esh muqalmaıdy eken.

Shynynda da qoı qyrqýdaǵy adam senbes shapshańdyq aýyl balasyna qalaısha tán bolǵan dersiń-aý. О́r tul­ǵaly, ótkir  kózdi jigittiń tula boı­ynda qaınar bulaqtaı kúsh-qaırat jáne  talant bolmasa,  qoldan kele qoıar ma?

Es bilip, erjetkeli Shý men Moı­yn­qum atyrabynan onshalyqty  alys­qa uzamaǵan Shotaı 1968 jyly tuńǵysh ret odaqtyq jarysqa (mundaı baıqaý 1967 jyldan bastap ótkizil­gen) qatysyp kóredi. Buǵan deıin jańazelandııalyq jáne orynborlyq ádispen qoı qyrqýǵa mashyqtan­baǵan­dyqtan ál-ázirge ushtaı túsetin she­berlik  pen eptilik qyryna ájeptáýir qanyǵyp qaıtqan. Oǵan 197 qyryq­tyqshynyń arasynan 21-shi oryn tıipti. О́kine qoıǵan joq, óıtkeni kór­megenin kórdi, bilmegenin bilýge qush­tarlyq sezimi baýrady. Qamshy­laıtyn qyzýqandy shapshańdyqty da shamalap qaıtty. Ár alýan júırik áline qaraı kósiledi ǵoı, Shotaı áıteýir shoqıtyp qoı qyryqqandy unata qoımady, odan góri qazaqı ádisti– jambastap jatqyzyp qyrqýdyń artyq amalyn jón kórdi.

Kútkeni kelesi syn bolatyn. Lýgo­voı, Merkide biraz ýaqyt jattyǵý – ázirlikte boldy. Bııazy júndi qoıdyń berekesi osy óńir edi. 1969 jyly Herson oblysyna 11 odaqtas respýblıkadan 116 qyryqtyqshy toǵysyp, áı, bir ózara báıgeni qyzdyryp jiberdi. Qazaqstan­nan “ne bel ketedi, ne belbeý ketedi” dep tastúıin barǵan 20 qyryqtyqshy ara­synan Shotaı aldyna jan salmady. Ol ár qoıdy 2 mınót 12 sekóntte (bar­lyǵy 10 qoı) qyrqyp, KSRO-nyń myqtysy delinetin N.Holod, S.Baıramqulov, L.Gıdıon sııaqty tar­landardy artqa tastady. Rekord­tyq kórsetkishke bir-aq sekirdi. Qoı ústinen bir qyltanaq qalmaı júnniń tógilip-tutasyp túsýi jáne úılesimdi  qyrqýy onyń qatal tóreshiler sarabynan súrinbeı, 100 múmkindikten 100 ball jınaýyna áser etti.

Moıynqum jigiti KSRO chempıo­ny bolyp  ozǵanda 23 jasta edi. Buǵan tańdanatyn eshteńe joq. Qazaqqa qaıshy ustaý tórtkúl mal bitkeli baǵzy ǵasyrdan beri tán kásip. Biraq, ol nege jańazelandııalyqtarsha qy­ryq­pady eken, degen suraq týyndaǵan. Onyń ádisiniń ózi jedel ádis pe?  Keńester Odaǵyna kelgen dúnıe júzi chempıony, jańazelandııalyq  Godfrı Boýenniń erejesi boıynsha qoıdy quıryǵymen shoqıtyp otyrǵyzý kerek edi. Biraq, qatyp-semip qalǵan eshnárse bolmas, quıryǵy joq qoıǵa sheteldik ádis jarasar, quıryqty se­miz qoıdy qyrqý úshin qazaqı tásil ke­rek, Shotaıdyń shıryqsa, bel jaz­baı kósildiretin sheberligi  shashasyna shań juqtyrmaıtynyn syrt kóz – áriptesteri osy joly bilgen.

Biz de aýyl balasymyz. Qoıdyń aıaǵyn baılap qyrqatyn. Talas – Sarysý  óńirinde Momyn Ydyrysov, Ábil Aǵybaev, Esentaı Balabekov, Amankeldi Tókeshov, Ábdir Myltyq­baev syndy qyryqtyqshylardyń óneriniń ózin aýyldastary kádimgideı keremet sanaıtyn. Solardyń ózi jetpisinshi jyldary qoıdyń aıaǵyn baılamaıtyn tásildi Shotaı syndy jambyldyq  tarlandar oń jambasyna keltirgenin estip,  tańǵalyp edi.

Tanys kórinis qaıtalanady:  sol jambasymen jatqan qoıdan mashınka birer syrǵyp ótkende baýyrdaǵy, sandaǵy júni jabaǵymen qosylyp sypyrylyp qalady. Qoıdy bir aınaldyrǵanda arqasy, moıny, quıryǵy da júnnen “tazalanyp” shyǵa keledi. Zamanynda tasqa basylǵan derekterdi keltirsek, Shotaı 1967 jyly 5 saǵat ishinde 185 qoıdy qyrqypty. Bul res­pýblıka­myz­da esh bolmaǵan oqıǵa.  Al, odan kóp buryn ana­sy– Má­rııa, ákesi – shopan Aıqoja otaǵasynyń kóz al­dynda qol qaı­shymen 50 qoı qyrqýshy edi, deıdi aýyldastary. Juǵysty jol bar eken ǵoı. Kelesi jyly ol respýblıka birinshiligine qatysyp kó­rip, úshinshi oryndy alady. Semeılik Sabyr Jaqsybekov pen qyz-kelin­shekter arasynda almatylyq Bazarkúl As­qarova ushqyr qımyldap, óte shap­shań qyrqatyn sheberligine qaıran etedi. Bııazy jún qoıdy qyrqýmen tym sırek aınalysqany (Moıyn­qumda bııazy jún qoı  ósiril­meıdi) salqynyn tıgizgenin Shotaıdyń ózi de sezedi. Soǵan qaramastan  qazaq­standyq quramaǵa enip, 1969 jylǵy KSRO chempıonatynda jeńimpaz atanǵanyn súısinip aıtpasqa bolmas…

Shotaı jigit jasy 25-ke kelgende eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri, dańqty atasy Jazekeń – Jazylbek Qýanyshbaevtyń qasynan bir eli qalmaıtyn. Bul dala akademıginiń áke­lik meıirimi ári maqtan etýge tatı­tyn ulǵa qamqorlyǵyndaı yqylasy ystyq eken. Qaı aýylǵa barsa da  “Áne, qoly qolyna juqpaıtyn Shotaıyń osy!” deıtin shaqta kóńili qulaı súıgen Kókterektiń boıjetken qyzy Jańylmen birge jubaılyq ómir jolyna qosylǵan-dy. Jazekeń jáne Eńbek Eri, shopan apasy Dildash Itbasova tárizdi Moıynqum óńiri sol zamanda keremet dańqqa kenelgen dáýreni bolǵan. Adal eńbek  adamdary osylar ǵoı! Nesin aıtasyz, 1970 jyly Belgorod  oblysynyń “Strana Sovetov” kolhozynda ótken KSRO birinshiliginde bas júldeden úmitker reseılik qyryqtyqshylar N.Holod pen S.Baıramqulovty qazaqtyń bir jigiti taǵy da taqyrǵa  otyrǵyzdy. Keýdesine tuńǵysh ret árkim-aq armandaıtyn “Altyn jabaǵy” altyn medalin taqty. Merkilik dosy Saǵyntaı Mamaev pen almatylyq Marat Ábdiqadyrov áriptesi úzeńgi qaǵystyratyn úmitti otyn úrlegen sátte: “Páli, Shotaı endi eshkimdi  shaq keltirmeıdi”,– dep únemi aǵynan jarylǵan tilekterin namysqa telıtin. Ekeýiniń aıtqany keledi. Budan keıin altynshy márte Qazaqstan jeńimpazy bolyp, Búkilodaqtyq irikteý synynda ol 75 qyryqtyqshy arasynda jarysqa túsedi de qyrǵyzstandyq L.Gıdıon, krasnodarlyq N.Kalıtadan keıin úshinshi orynda turady. Stavropoldik M.Botashev tórteýi Cherkassk qalasynda Polsha, GDR, Vengrııa, Bolgarııa, Monǵolııa jáne Chehoslovakııanyń  dúldúlderimen tuńǵysh halyqaralyq básekege qatysyp, úshinshi oryndy ıelenedi.

Shotaıdyń adýyn daýyl qımyly 1979 jyly Bolgarııanyń  Tolbýhın qalasyndaǵy halyqara­lyq baıqaýda kórinedi. Ol 100 múmkindikten 95,11 ball jınap, chempıon atanady. 10 qoıdy 29,27 mınótte óte sapaly qyrqýymen  basymdyqqa ıe bolypty.

Eńbegi erekshe elengen. Qara­paıym qyryqtyqshy Eńbek Qyzyl Tý, Qurmet Belgisi ordenderimen marapattalyp respýblıka Joǵarǵy Keńesine depýtat bolyp saılanady. Jańyl jeńesheniń aıtýynsha, 1972 jyly aǵa men jeńgem birge Dinmuhammed Qonaevtyń  qabyldaýynda bolǵanda júzinen jylylyq tógilgen Elaǵasy: “Kel, Shotaı baýyrym, sen týraly ańyz kóp aıtylady. Qane, óz aýzyńnan estıinshi! Kelin qaraǵym, qansha balalaryń bar? ”– dep óte jyly qarsy alady. Shotaıdyń qolyn qysyp turyp, “Qarýly jigit ekensiń, báse!”– depti. Az-kem tildesedi.

– Kúnine qansha qoı qyrqasyń? –  depti.

– 400-500 qoı…

– Brıgada quryp, bir aýdannyń  qoıyn basqany  jabyltpaı-aq ózderiń qyryqsańdar qalaı bolar edi?

– Aýdanda solaı bolyp jatyr. Bir aptada  keńshardyń barlyq qoıyn qyrqyp beremiz, – dep Shotaı Per­ne­baı Bekbolatov pen Tólegen Qy­ryq­baev sekildi aýyldas qyryqtyq­shy­larynyń  brıgadasyn áńgimelep beredi.

Qoshtasarda Dımekeń Joǵarǵy Keńes Tóralqasynyń tóraǵasy S.Nııazbekovke qarap: “Moıynqum – berekeli óńir boldy. Myna batyr jigitke temir tulpar “Nıva” mingizeıik,  aýdanda “Fýrmanov” pen “Kókterek” keńshary ozyp tur eken, solardyń jumysshy-malshylaryna 2 avtobýs berińder”,– deıdi…

Dımekeń 90-shy jyldary Moıynqumǵa joly túsip barǵanda: “Shotaı balam qaıda?” dep surapty. Onyń ómirden kenetten erte ótkenin estip, qatty ókinipti…

Biz keıde dańqty bir sáttik qana dep uǵarlyq qalyp tany­typ jatamyz. Ataqty azamat esimi aýdan  kóshesine  beril­gen­de iliner taqtaı­sha­syn Jańyl jeńeshem ózi  jasat­qan jaǵdaı da bolǵan. Shotaı mura­sy­nyń  bir­qa­taryn kezinde  respýb­lıka Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­li­gine  murajaıǵa qoıamyz dep alyp ket­ken. Qazir onyń bári izim-qaıym jo­ǵal­ǵan ba, biz de surastyryp taba almadyq.

Dımekeńniń bir ǵana ulaǵatyna baılanysty aıtyp jatqanymyz ǵoı…

Ol 1976 jyldan bastap júgeri egip, dıqangerlikke qulaı beriledi.  Buǵan  anasynyń: “Qaraǵym, seni náreste kezińde júgeri nárimen aýyzdandyryp edim”,– degen bir aýyz sózi sebep bolady. “Júgeri nárinen qýat alsam, sarǵysh tartqan alqapty jasyl jelekteı jaıqaldyramyn”,– dep kóksegeni oryndalyp, kúzde 100 gektar egistikten rekordtyq  ónim alypty.

Biraz málimetter men jazba­lar­dan bilgenimiz: Shotaı dúnıe­júziniń chempıony  jańaze­lan­dııa­lyq Godfrı Boýenmen Belgorod oblysynyń “Strana Sovetov”  ujymsharynda IV  Odaqtyq ja­rys­qa kelgeninde kezdesedi. Bul aty­shýly qyryqtyqshy Anglııa­daǵy halyqaralyq básekede 9 saǵat ishinde 559 qoı qyrqyp, ár qoıdy tipten 58 sekóntte qyrqyp erlegen myqty bolatyn. Boýen sol joly Shotaıdyń  ónerin kórip, sheber­li­gine tánti bolǵany sonshalyqty, ony Avstralııa men Jańa­ze­lan­dııa­ǵa shaqyrady. Ekeýi dál sol ara­da er jigittershe bás tikkendeı ja­rysyp baıqaıdy. Mine, qyzyq! Sho­taı bir qoıdy 1 mınót 15 se­kónt­te, al, G.Boýen 1 mınót 35 se­kónt­te  qyrqyp bitedi. Boýen Sho­taı­dyń arqasynan qaǵyp: “Eger siz ben bizdi 9 saǵattyq jarysqa sal­sa, qalaısha rekord bolma­syn”,– depti. Biraq, ol arman oryn­dalmady. Sáti kelmedi… God­frıdiń týǵan inisi Aıvor 9 saǵatta 572 qoı qyrqyp, álem rekordyn jańarta túsipti. Shotaı da bir kúnde keıde shyndap kúsh salsa 600 qoıǵa deıin qyrqatyn bolǵan. Sol 9 saǵat shamasy bolsa kerek.

Biraq aǵaıyndy Boýender kóp ýaqyt Shotaıdyń bir mınót ishinde sonshama ystyq áser qaldyrǵanyn elderine barǵanda tebirene jazypty desedi.

Qoı qyrqý “qyzyǵy” qazir aýyzǵa da alynbaıdy. Buǵan óner dep qaraıtyn kózqaras ta jetispeıdi. Osyndaı shaqta Shotaı ustaǵan qaıshy syryly saǵynysh bop estiledi…

 

Meırambek TО́LEPBERGEN,“Egemen Qazaqstan”.

Almaty.22 naýryz 2001 jyl.