Asyldyń synyqtary syrtta jatyr

Uly dala tósindegi ǵasyrlarlar tastaǵan izdiń barlyǵy da «myń ólip, myń tirilgen» qazaqtyń tarı­hy­­men baılanysty edi. Baba­lary­myz tarıhyn tasqa jazyp ketken desek te, jel men kún tıgen tastyń ózi de mújiledi. Ýaqyt ótkenniń bá­rin aldaǵy kúnge apara bermeıdi, umyt­tyrady. 

Adamzat órkenıeti kórinisiniń biri arhıvtiń paıda bolýy tarıhymyzdy ýaqyt shańynan qorǵady. Jeri­miz ben halqymyzdyń ótke­nine, dara tulǵalarymyzǵa qatys­ty kóptegen málimet asyldyń shashylǵan synyǵyndaı bolyp, syrt elderdiń arhıvinde jatyr. Qostanaı memlekettik oblystyq arhıvinde eldiń, jerdiń ótkeni­ne kýá qujattar tek 1919 jyldan bergi ýaqytty ǵana qamtıdy. Bul hal­qy­myzdyń sonaý ǵasyrlar qoınaýyna bastaıtyn tarıhyna qara­ǵan­da teńizdiń tamshysyndaı dúnıe emes pe? Aǵa býynnyń aıtýynsha, ǵasyr basynda lańdatyp, júrgen jerin qyryp-joıyp ótken Kolchak armııasy Qostanaıdaǵy arhıvti órtegen, shashqan deıdi. Qundy qujattyń barlyǵyn alyp ketken degen de málimet bar. Odan keıingi birneshe jyl boıy qurylymdyq ózgeristerge baı­lanysty oblystyń derekti qujat­tary Soltústik Qazaqstan ar­hıvine ótkizilip otyrdy. Eń ókinisht­isi, halqymyzdyń rýhanı báı­te­rek­terin bergen Qostanaı óńirin­degi arhıvterden Shoqan, Ybyraı, Alash arystary sekildi biregeı tulǵalarǵa qatysty qujattar tabý qıyn. Olardyń Reseıdiń Qazan, Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Orynbor, Chelıabi sekildi basqa da qalalaryndaǵy arhıvterde jatqany da belgili. 

Al bizdiń bilmeıtinimiz qansha­ma deseńizshi?.. Tipti Qostanaı qala­syna qatysty qujattar da Sankt-Peterbýrg, Máskeý arhıvterinde jatyr. Reseı ımperııasynyń bodanynda bolǵan 300 jyl qazaqtyń óz joǵyn joqtaýyna da shamasyn keltirmedi. Otarlyq sana óz jeriniń qoınaýyndaǵy baılyǵyn da, óz uldarynyń tektiligin de ógeısitti. О́tkenge salaýat. Táýelsizdik­tiń kelýimen qamyttan bosaǵan sana da joǵyn túgendeýmen keledi. Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń bastamasymen júzege asqan «Má­denı mura» baǵdarlamasy ar­qyly qyrýar is tyndyryldy. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy da hal­qymyzdyń ótkenin maqtan tutyp, baryn baǵalaýǵa, kóneni jań­ǵyrtýǵa umtyldyrady. Nursultan Ábishulynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty baǵdarlamalyq maqa­lasynda arhıv máselesi der ýa­qytynda kóterildi. Kóp jumys «Arhıv-2025» jetijyldyq baǵ­dar­­lamasyn kútip jatqandaı edi. Tarıhymyzǵa qatysty kóp­te­gen málimetter syrt elder arhıvin­degi sórelerde shań basyp jatyr, olar jetkilikti zerttelmegen. Tarıhshylar zerttelgen qu­jat­tardyń qaı arhıvte jatqanyn bil­genmen, onyń túpnusqasy elge ákelinbegen. Mysaly, kemeńger aǵartýshy Ybyraı Altynsarınge qatysty qujattardyń túpnusqasy Qazanda jatyr. Al ony nege óz arhıvimizde saqtamaımyz? 

Arysyn aıtpaǵanda, HH ǵasyr­dyń ózinde Uly dalanyń tósi ne qu­qaı­dy kórmedi deısiń? Sol oqı­­ǵa­larǵa qatysty qujattar Reseıdiń Qostanaımen kórshi Chelıabi, Ekaterınbýrg, Orynbor, odan qaldy Tom, Omby, Máskeý men Sankt-Peterbýrg, Podolsk jáne basqa da qalalaryndaǵy ar­hıv­terde jatqany aıan. Osy jaǵ­daı­lardyń barlyǵyn qoryta oty­ryp, jaqynda oblystyq aq­pa­rat­tandyrý, memlekettik qyz­met­ter kórsetý jáne arhıvter basqarmasy quramyna arhıvshi­ler, tarıhshylar, ólketanýshylar jáne jýrnalıster kiretin jumys tobyn qurýǵa pátýalasty. Basqar­ma mamandar men ǵalymdardyń basyn qosyp, «dóńgelek ústel» ótkizgende jumys tobynyń qu­ramy da bekitiletin bolady. Ju­mys toby aldymen sheteldik jáne otan­dyq arhıvterdegi qujat­tar­dyń taqyrybyn anyqtap, olardy ýaqytyna, mańyzyna qaraı taldap, bólý úshin egjeı-tegjeıli jumys júrgizedi. Sonymen qatar bul jobany qarjylandyrý, sheteldik arhıvterden mańyzdy qujattardy satyp alý máselelerin anyqtaý da sheshimin tabady dep oılaımyn. 

Biz syrttaǵy arhıvterden tarı­hy­myzǵa qatysty qujattardyń túpnusqasyn, kóshirmesin elge jetkizý jumystaryn úsh kezeńmen júzege asyramyz. Birinshi kezeń­de Reseı Federasııasynyń ózi­miz­ge irgeles Chelıabi, Orynbor, Eka­te­rın­býrg, Qorǵan jáne odan ári­rek Omby, Tom, taǵy basqa qala­laryn­da­ǵy arhıvterimen yntymaqtastyq týraly memorandýmdar jasaımyz. Atalǵan qalalardaǵy arhıvterde ne bar, ne joǵyn anyqtaý da osy kezeńniń enshisi bolady. Odan keıin­gi kezeńde Máskeý men Sankt-Peter­býrgtegi, Tatarstan, Bash­qurt­standaǵy qujattardy anyqtaý men olardy satyp alý jóninde jumystar júrgizý tur. Úshinshi kezekte Túrkııa, Iran, Qytaı, Eýropa elderiniń arhıvterinde de Qos­tanaı-Torǵaı óńirine qatysty qu­jat­tardy izdestirýdi qolǵa alamyz.

Jalpy, Reseı arhıvterimen jumys isteý tájirıbesi bizde bu­ryn­nan bar. Biz 1999 jyldan bas­­tap bul eldegi, ásirese, shekara­las obl­ystardaǵy arhıvtermen baı­lanys ornattyq. 2001-2004 jyl­dar ishinde Omby, Chelıabi, Eka­t­erın­býrg qalalaryndaǵy ar­hıv­terden Qostanaı óńiriniń HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HH ǵasyrdyń basyndaǵy ta­rı­hy­na qatysty birsypyra qu­jat­ty anyqtap, olardyń kóshir­­mesin aldyq. 2013-2017 jyl­dar ara­lyǵynda Máskeýdegi, Tatar­stan­daǵy áriptestermen baılanys ornattyq. Endi naqty jospar, baǵ­dar­lama boıynsha osy jumys­tar jemisti jalǵasyn tabaryna senemin. 

Aldymyzda «Arhıv-2025» baǵ­dar­lamasy boıynsha óte aýqym­dy jumystar tur. Oǵan daıyn­dyq ta kerek. Soǵan oraı El­ba­­synyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy jaryq kórisimen ony jurtshylyqqa tanystyrý isin biz de qolǵa aldyq. Kópshiliktiń birneshe ret basyn qosyp, maqalany talqyladyq. «Qostanaı oblysynyń úzdik arhıv qyzmetkeri» atty baıqaý ótkizdik. Búginde arhıvterde, qoǵamdyq má­denı oryndarda «Elbasy Qos­tanaı jerinde», «Tobyldaǵy qala­shyq», «Ýaqyt tereńinen» atty foto­qujattyq kórmeler men taqy­ryp­tyq ekspozısııalar jasaý isi jal­ǵasyp jatyr. «Qostanaı óńiri­niń tanymal adamdary» atty serııa boıynsha «Eńbek sińirgen dári­gerler» atty kórme daıyndalyp jatyr.

Elbasy maqalasynan bastaý alǵan ıigilikti is tek arhıv qyz­met­kerleriniń jumysymen bitpeıdi. Bul tarıhshy ǵalymdardyń, ól­ke­taný­shylardyń, halqymyz ben Otany­myzdyń tarıhyna jaı qaraı almaıtyn taǵy basqa da zert­teý­shil­erdiń jumyla kóterýimen, tııa­naqty eńbegimen júzege asady. 

Saltanat TASShANOVA,

Qostanaı oblystyq aqparattandyrý, memlekettik qyzmet kórsetý jáne arhıv basqarmasynyń bólim basshysy