Jeksenbi, 3 maýsym 2012 11:52
60-jyldar. Shildeniń mı qaınatar jazy. Qyzylorda qalasyndaǵy Eski bazar. Úlken bazardyń kire beris jaǵyndaǵy shaǵyn alańqaıǵa jınalǵan adamdardyń kúnniń ystyǵyna selt eter túri joq. Eski qobyzdy ańyrata tartyp otyrǵan qart kisige qaraı enteleı, syǵylysa túsedi.
– Bul qobyzshy kim? – deımiz biz biledi-aý degen bireýlerden.
Jeksenbi, 3 maýsym 2012 11:52
60-jyldar. Shildeniń mı qaınatar jazy. Qyzylorda qalasyndaǵy Eski bazar. Úlken bazardyń kire beris jaǵyndaǵy shaǵyn alańqaıǵa jınalǵan adamdardyń kúnniń ystyǵyna selt eter túri joq. Eski qobyzdy ańyrata tartyp otyrǵan qart kisige qaraı enteleı, syǵylysa túsedi.
– Bul qobyzshy kim? – deımiz biz biledi-aý degen bireýlerden.
– Baqsy, – deıdi ol.
– Bul baqsy emes, Soqyr Nyshan degen kúıshi atalaryń, – deıdi sol sátte taǵy bireý. “Ol kim edi” degendeı biz álgi kisige suraýly júzben qaraımyz. Ol da sony sezgendeı:
– Bul atalaryń áıgili Qorqyt kúıleriniń eń bilgiri, — dep bizge bas barmaǵyn kóteredi.
Qobyzshy shaldyń kózi jumýly. Qyl qobyzdy saı-súıegińdi syrqyrata sarnatyp kep “Ah-h-h” dep zapyrandaı dem shashqanda, qaýmalap turǵan adamdar da bir yrǵasyp, bir serpilip qalar edi. Qyl qobyzdyń shanaǵynan birde aqqý qıqýlap, qanatyn baıaý serpip qalyqtap turyp ala ma-aý, endi birde botasyn izdep bozdaǵan boz ingenniń daýsy shyǵa ma-aý, bolmasa ashy ishekti aspanǵa tartyp sarnatyp ıt ulı ma-aý, áıteýir san túrli sarnama dybystar saı-súıegińdi syrqyratatyndaı.
Biz keıinirek te qobyzshy shaldy jıi kórip júrdik jáne ol týraly biletinimiz de molyǵa túskendeı edi. Bul bylaıǵy jurt Soqyr Nyshan atap ketken Ysmaıyl Shámenov degen aqsaqal eken.
Jaqynda, Syr boıyndaǵy basty qala – Qyzylordada darııanyń qııa qaptalynda Qorqyt babamyzǵa eskertkish ornatylyp, sonyń ashylý saltanatyna oraı jınalǵan kópshiliktiń arasynan buryn kóp jyldar boıy Qazaq radıosynyń menshikti tilshisi bolyp istegen Ahat Janaev aǵamyzdy kórip qalǵanymyz bar. Estýimizshe, bul kisi álgi Soqyr Nyshanmen talaı-talaı tabaqtas, syrlas-muńdas bolǵan. Ilgerirekte ataqty qobyzshynyń oryndaýynda Qorqyt kúılerin taspaǵa túsirip alýǵa da sebepker bolyp, basy-qasynda júrgen degen áńgimelerden de habarsyz emespiz. Sol aǵamyzben álgi saltanatty jıynnan keıin ońasha kezdesip, suhbattasýdyń sáti de túsken bolatyn. Aǵamyz áńgimeni bylaısha bastaǵan.
– Qobyzshy Soqyr Nyshandy baıaǵydan bilýshi edim. Jastaý kúnimizde, sonaý soǵys jyldary bolar shamasy, KSRO Joǵarǵy Keńesine depýtat bolatyn temirjolshy Serǵazy Opalhojaev degen aǵamyzben kórshi turdyq. Alǵash Soqyr Nyshandy sol úıde kórdim. Qobyzshynyń shyn aty-jóni Ysmaıyl Shamenov eken. Álgi Serǵazy aǵamyz oqta-tekte baqsylyǵy men balgerligi oǵan qobyzshylyq óneri qosylǵan Soqyr Nyshanǵa bal ashtyryp turady eken. Ári rý jaǵynan da aǵaıyn-týys bolǵan soń úıine shaqyryp, qazan kóterip qazaqy dástúrdi de tastaı qoımaǵan adam bolatyn. Jastaý kúnimiz ǵoı, kózi múlde kórmeıtin sýqarańǵy soqyr adamnyń qobyz tartýy júris-turysy, ásirese, balalardy qyzyqtyratyn.
Sodan alpysynshy jyldardyń ortasynda respýblıkalyq radıoǵa tilshi bolyp ornalasqan soń-aq álgi qobyzshy shaldy izdestire bastadym. Bul kezde ol toqsannyń o jaq, bu jaǵyna jaqyndap ta qalǵan kezi ǵoı. О́mir bar da qaza bar, kúnderdiń kúninde qarııamyz jazataıym shońqıyp qalsa, talaı qazyna ishinde ketedi-aý. Qorqyt babamyzdyń kúılerin taspaǵa túsirip alyp, halqymyzdyń keregine jaratsaq degen oı mazalap júrdi.
Kúnderdiń kúninde Soqyr Nyshanmen kezdesýdiń de sáti túse ketkeni. Áńgimeshil adam eken. Jas kúninde Sáken Seıfýllın, Ilııas Jansúgirov, Beıimbet Maılın, Maǵjan Jumabaev, Muhtar Áýezov sııaqty dúldúlderge áldeneshe ret Qorqyt kúılerin tartyp bergenin áńgimeledi. Soǵystyń aldy ma, arty ma, ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulan aǵamyz da Qyzylordaǵa arnaıy at basyn buryp, Qorqyt kúılerin tyńdap, qaıran qalyp ketken eken. Ol kezde Qorqyt babamyzdy jurt dinmen baılanystyryp, onyń atyn arnaıy izine túsken tarıhshy-zertteýshiler bolmasa ataı bermeıtin edi ǵoı. Qazaqtyń osyndaı-osyndaı yǵaılary men syǵaılaryn tań qaldyrǵan qobyzshynyń boıyndaǵy altyn qazynamyzdy jazyp, taspaǵa túsirip almasaq bolashaq bizge qarǵys aıtyp júrmeı me.
Bul pikirimdi qobyzshy Soqyr Nyshan da qostaǵan, quptaǵan syńaıly. Bar aıtqany “Átteń azańǵy mezgilde qobyz sarnatqanda aspandaǵy aqqýdyń ózi kete almaı, tas tóbede qańqyldap aınalyp júretin, “Jelmaıanyń jelisine” basqanda baılaýda turǵan ingenińe deıin bozdap qoıa beretin jas kúnimde kezdespedińder-aý. Qaıtemiz endi, “eshten kesh jaqsy” degen emes pe, bir eski qobyz tabyńdar maǵan. Kúsh-qýatymdy jınap kóreıin” – degeni bar emes pe.
– Aý, qobyzshynyń óz qobyzy bolmaıtyn ba edi? – deımiz biz.
– Baıaǵyda qobyz tartpasam otyra almaıtyn jáne Qorqyttyń kúılerin bazarǵa shyǵyp, kópshilikke sarnatpasam arqam tyrysyp qalatyn zamanda “Oıbaı, bul eskiliktiń sarqynshaǵy” dep qyzyl jaǵalylar talaı-talaı tabanǵa salyp, kerzi etikpen qobyzymdy tepkiledi emes pe. Sodan qaıdan kelgenin qaıdam, eki orys jigiti:“Ata, myna qobyzyńyzdy satyńyzshy” dep sońymnan qalmaǵany taǵy bar. Bir jyly úıde otyn da joq edi, “Satsam sataıyn” dep álgi eski, qyryq jamaý bolǵan qobyzymdy eki máshıne kómirge satyp jiberdim emes pe. Sóıtsek, álgiler Lenıngradtan (Sankt-Peterbýrg) osyndaı eskilikti zattar jınap júrgen adamdar eken ǵoı. Sodan keıin-aq qobyz qutaımady ǵoı. Onyń ústine qarttyq ta kók jelkege mindi emes pe. Sóıtińder, maǵan eski qyl qobyz tabyńdar. Boıdaǵy qýatty shaqyryp kóreıik”, – dedi qobyzshy.
Qobyzshy shaldyń silteýimen oblystyń talaı jerin sharlaǵan jaıymyz bar. Qyryq, qyryq bes qyldan ishek tartqan qyl qobyz taptyra qoımady biraq. Telefonyn taýyp alyp, belgili folklorıst, marqum Mardan Baıdildaevqa telefon shalaıyn Almatyǵa. “Osyndaı da osyndaı, Qorqyt kúılerin tartatyn myna kári qulaq qobyzshydan aıyrylyp qalýymyz múmkin. Eski qobyz tabyńyz. Sol siz jaqta ártúrli murajaılar men saz ortalyqtary jeterlik qoı. Áıteýir eski qylqobyz tabylsa bolǵany” – dedim. Eki kúnnen keıin Mardan aǵamyz telefon shalsyn. “Qobyz tabyldy. Erteńgi ushaqtan kút” dedi. Jazǵan qulda sharshaý bar ma. Ushaqtan aǵamyzdy kútip alyp, tike Soqyr Nyshannyń úıine tarttyq. Aldynda habarlasqanmyn.
Soqyr Nyshan qyl qobyzdy qolyna alyp, biraz aınaldyryp otyrdy da ysqymen saýlatyp eki-úsh tartty, tartty da basyn shaıqady.
– Shyraqtarym-aý, myna qobyzdaryń jaramaıdy ǵoı. Bul orystyń qobyzy kórinedi. Qazaqtyń kádimgi qara qobyzy tabylmady ma? – dep bir qoıdy. Shal qylt etip aýnap kete me dep qypyldap men otyrmyn.
– Aqsaqal, qolǵa túskeni osy boldy. Buıyrǵan shyǵar. Osymen amaldap kórińiz, – desip jatyrmyz.
Abyz kúıshi jón degendeı basyn ızep qoıdy. Sodan soń jótkirinip, qaqyrynyp, túkirinip alǵan soń: “Budan eń bolmaǵanda, onshaqty jyl buryn kelgenderińde de kenje qalmaıtyn edińder-aý” dep tershigen mańdaıyn súrtti. Sosyn qobyzdy árli-berli zarlata ysqylap otyrdy da sarnatyp bir arnaǵa tústi de ketti. Mardan aǵamyz sál shydamsyzdaý adam edi ǵoı, ımandy bolǵyr. Sol kisi “Aqsaqal, Siz Qorqyttyń kúılerine áli barmaı jatyrsyz. Mynaýyńyz Qorqyt emes qoı” degeni.
– Áı, shyraǵym, janyqpaı otyr endi,– dedi qobyzshy qabaǵyn shytyp. Sodan soń ózimen ózi bolyp qylqobyzdy baıaý, babymen jarty saǵattaı sarnatyp aldy-aý shamasy. Biz bul sarnaýlarǵa keıinirek “Soqyr Nyshan sarnaýlary” dep aıdar taqqanymyzdy bilemin. Álden ýaqytta toqtady. Shúmektep aqqan terdi kóldeı oramalmen bir sypyryp shyqqanymyzda sýy syǵyp alýǵa kelgen.
– Al, shyraqtarym, – dedi qobyzshy shal, – Medınede Muhammed, Túrkistanda Qoja Ahmet, Arystan Bab-Shashty Ázız, Gaıyp Eren Qyryq Shiltendi jaǵalap shyqtyq. Qorqyttyń kúılerin tartýǵa Alladan ulyqsat boldy. – Osyny aıtty da “Ah-h, Ýh-h” dep tereń ashy ún shyǵaryp, keýde qýysyn bosatyp alǵandaı boldy.
Sodan Qorqyt kúıleri sarnap jónelsin. Birde syńsyp joǵary órleıdi, birde syldyrap tómen yldılaıdy. Qyl qobyzdyń ishekterinen zarly da muńdy, keıde shalqyp, keıde qalqyǵan sıqyrly dybystar aqtarylyp jatyr. Bozdaǵan túıe… Bul – “Jelmaıanyń jelisi”, aspanǵa órlep asylyp qalǵan qańqyl …Bul – “Aqqý”, alystan ıis tartyp saı-súıekti syrqyrata sarnaǵan kúı, bul “Ushardyń ulýy”. Áne, baýyryna basqan balasyn “Áýipbaı, áýipbaı” dep jubatyp, ıyǵyna asqan ıinaǵashtaǵy shelegi syldyrap, sýatqa qulaǵan kelinshekti kórip turǵandaı bolasyń. “Baıaǵyda osy “Ushardyń ulýyn” tartqanda aýyldy azan-qazan qylatyn edik” degeni de osyndaıda eske túsedi.
Bul 1975 jyl edi. Soqyr Nyshannyń toqsan ekige shyqqan jyly eken. Qartaıǵan adam ǵoı, tartyp-tartyp kelip tamaǵyn qyrnaıdy, jóteledi, jótkirinedi, sodan soń taǵy bir kóldeı oramalmen shúmektep aqqan terin qurǵatyp alyp, qobyzdy odan ári sarnatady.
Sóıtip biz osy joly Soqyr Nyshannan Qorqyttyń on eki kúıin jazyp aldyq. Al búkil túrki dúnıesinde Qorqyt babamyzdyń jıyrma shaqty ǵana kúıi saqtalǵanyn eskersek, munymyz shynynda erlikke para-par úlken jumys edi. Sodan Mardan aǵamyz sol jazbalardy M.Áýezov atyndaǵy Til jáne ádebıet ınstıtýtyna tapsyryp, sol jerde kúıtaspalar qosalqy dybystardan tazarǵan soń notaǵa túsirildi ǵoı. Ártúrli orkestrlerdiń repertýaryna da sol ınstıtýttan alynǵan bolar”, dep Ahat aǵamyz áńgimesin aıaqtaǵan bolatyn.
Sóıtip, sonaý bala kezde kórgen qobyzshy shal týraly kókeıde júrgen suraǵyma tolymdy jaýap ta alǵandaı bolyp edim. Biraq, meni endi ekinshi bir másele mazalaı bastady. Osy taıaý jyldary Qorqyt babamyzǵa baılanysty úlkendi-kishili áldeneshe sharalar ótti. Qalam terbep, týǵan ólkeniń jetistigi-kemistigi týraly jazyp júrgen soń babamyzdyń úlken-kishili toı-tomalaqtarynda sol alpysynshy jyldardyń ózinde-aq jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, Qorqyt babamyzdan qalǵan muralardyń qaǵazǵa jazylyp, úntaspaǵa túsip qalýyna muryndyq bolǵan aǵamyzdy da izdeıtinimiz oryndy ǵoı. Biraq, sol sharalardyń qaı-qaısysynda da ol kisini kezdestire qoımaǵanymyz óz aldyna, tipti aty da atalmaıtyn boldy. Al búginde Qorqyt babamyzdan dıssertasııa qorǵap, alqaly jıyndarda aǵyla sóılep júrgen azamattar jeterlik. Asylynda ár azamattyń eńbegi adal baǵalanǵanda ǵana ádilettilik degen arǵymaq jalynan sıpatpaq.
Biz Qorqytty da, sol Qorqyt babamyzdyń kúılerin keıingi urpaqqa qaldyryp ketken qobyzshy Molyqbaı shal men Soqyr Nyshandy da, sondaı abyz kúıshilerdiń oryndaýyndaǵy injý-marjandardyń taspaǵa túsip qalýyna muryndyq bolǵan janashyr jandardy da umytpaýymyz kerek.
Quttybaı SydyQ,jýrnalıst.
Qyzylorda oblysy.29 sáýir 2001 jyl.