Dúısenbi, 18 maýsym 2012 0:31
Kórnekti abaıtanýshy ǵalym, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qaıym Muhamedhanovpen suhbat
– Qaıym aǵa, Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıyn IýNESKO sheńberinde atap ótkenimiz kúni keshe ǵana sekildi edi, sodan beri de arada attaı jeti jyl óte shyǵypty. Al endi eki jyldan soń “aqyndardyń paıǵambary” (Jambyl), “qazaqtyń bas aqyny” (Ahmet), “hakim aqyn” (Maǵjan) atanǵan uly júrek ıesi – onyń dúnıeden ótkenine de bir ǵasyr bolady eken. Ras, Abaı týraly buǵan deıin de az áńgime aıtylǵan joq. Budan keıin de ol týraly aıtylar áńgimeniń az bolmaıtyndyǵy sózsiz. Solaı deı turǵanmen, alpys jyldan astam ýaqyttan beri abaıtanýshy ǵalymdardyń aldyńǵy leginde kele jatqan ózińizben elimizdiń bas basylymy betinde “Abaıdyń amanatyn aqtadyq pa?” degen taqyrypta keńinen bir sóz tolǵasaq dep edik …
Dúısenbi, 18 maýsym 2012 0:31
Kórnekti abaıtanýshy ǵalym, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Qaıym Muhamedhanovpen suhbat
– Qaıym aǵa, Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıyn IýNESKO sheńberinde atap ótkenimiz kúni keshe ǵana sekildi edi, sodan beri de arada attaı jeti jyl óte shyǵypty. Al endi eki jyldan soń “aqyndardyń paıǵambary” (Jambyl), “qazaqtyń bas aqyny” (Ahmet), “hakim aqyn” (Maǵjan) atanǵan uly júrek ıesi – onyń dúnıeden ótkenine de bir ǵasyr bolady eken. Ras, Abaı týraly buǵan deıin de az áńgime aıtylǵan joq. Budan keıin de ol týraly aıtylar áńgimeniń az bolmaıtyndyǵy sózsiz. Solaı deı turǵanmen, alpys jyldan astam ýaqyttan beri abaıtanýshy ǵalymdardyń aldyńǵy leginde kele jatqan ózińizben elimizdiń bas basylymy betinde “Abaıdyń amanatyn aqtadyq pa?” degen taqyrypta keńinen bir sóz tolǵasaq dep edik …
– Uly Abaı ómirden ótkennen bergi dáýirdi úsh kezeńge – patsha, keńes, táýelsizdik kezeńderine bóle otyryp sóz qozǵaıtyn bolsaq, sonyń bárinde de ol týraly áńgime az aıtylmaǵany ras. Tipti, ony aıtasyz, halqymyzdyń rýhanı kósemi Álıhan Bókeıhanov Abaıdyń kózi tirisinde ony orystyń oqyrman qaýymyna tanystyryp úlgergen bolatyn. Al aqyn qaıtys bolǵan soń, taǵy da osy Álekeń onyń ómirbaıanyn orys tilinde jazyp, Semeıde shyǵyp turatyn “Semıpalatınskıı lıstok” atty gazette 1905 jyly jarııalady. Sodan eki jyl ótken soń, 1907 jyly “Zapıskı Semıpalatınskogo podotdela Zapadno-Sıbırskogo otdela Imperatorskogo rýsskogo geografıcheskogo obshestva” dep atalatyn kitapta Abaıdyń ómirbaıany fotosýretimen birge taǵy basylyp shyqty. Aqynnyń mundaǵy ómirbaıanyn jazǵan Á.Bókeıhanov. Sol ómirbaıannyń shekesine “nekrolog”, ıaǵnı “qazanama” degen aıdar taǵylypty. Demek: “О́ldi deýge bola ma, oılańdarshy, ólmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan”,– dep aqynnyń ózi aıtqandaı, Abaıdyń sol ólmes, óshpes sóz murasyn, jan murasyn sol shaqta orys jurtyna deıin jetkizýge tyrysyp baqqan Álekeńniń bul talpynysyna qaıtip súısinbessiń!
Álekeń demekshi, meniń ákem Muhamedhan bul kisimen túıdeı qurdas, onyń ústine syrlas bolǵan adam. Qazirde Jańasemeı, erterekte Alash atalǵan Semeıdiń sol sol jaq bóligindegi Muhamedhan úıinde Álıhan óziniń ıdeıalas serikteri Ahmet, Maǵjan, Sultanmahmut, jas Muhtarmen qona jatyp, áńgime-dúken qurǵandary da, ákemniń aıtýynsha, meniń el bolashaǵyn alystan boljaıtyn sol ulylardyń tizesinde otyryp óskenim de ras! Muny biraq qur maqtanysh úshin aıtyp jatyr dep oılamaǵyn. Álgi ulylardyń men túgil meniń ákeme de úlgi-ónege bolǵandyǵy shyndyq. О́zi de erteden Abaı tóńiregimen aralas-quralas bolǵan Muhamedhan bergi tóńkeris kezinde Semeıde shyǵa bastaǵan Alash úni “Saryarqa” gazeti men Júsipbek jáne Muhtar shyǵarǵan “Abaı” jýrnalyna demeýshilik tanytýy osy ulylardyń ónege-tárbıesi emes dep kim aıtady?!
Al óz basyma keletin bolsaq, mektep tabaldyryǵyn attaǵan betten Ahmet Baıtursynov qurastyrǵan oqýlyqtan Abaı esimine odan ári qanyǵa tústim. Sol tusta aǵartýshy ustazdar, erli-zaıypty Quljanovtar Abaıdyń ómirden ótkenine jıyrma jyl tolýyna oraı áserli bir kesh ótkizdi. Soǵan jasym segizge endi ǵana tolǵan meni ákemniń ilestire barǵany da, sodan beri seksen jyldaı ýaqyt ótse de, kúni búgingideı esimde. Muny endi aldyńǵy tolqynnyń eldigi, árqaısysynyń ózinshe bir kisiligi desek artyq pa! Qazir oılap otyrsam, sol aldyńǵy tolqyn ókilderiniń bári “ólmeıtuǵyn artyna sóz qaldyrǵan” Abaı murasyn aldyńǵy urpaqqa jetkizip, amanattaýdy aldaryna asyl arman etip qoıǵan sekildi ǵoı.
– Al endi keshegi keńes zamanynda Abaı esimin qalaı, qandaı dárejede ulyqtaı aldyq? Abaı amanaty bul kezeńde qanshalyqty aqtaldy?
– Kózi qaraqty jan Keńes úkimetiniń arǵy jıyrmasynshy, otyzynshy jyldar túgil, bergi elýinshi jyldardyń ortasyna deıin Abaıǵa, onyń asyl murasyna kózqarasy sonshalyqty túzý bolmaǵandyǵyn jaqsy biledi. Tipti odan bergi keńestik dáýirde de Abaıdy mektep oqýlyqtarynda aǵartýshy aqyn dárejesinen asyra almadyq. Aý, keńes zamanynda da jáne anaý-mynaý kezde emes, soǵystan keıin ile-shala Abaıdyń 100 jyldyǵy toılanyp, respýblıkalyq deńgeıdegi murajaıy ashylyp jatty emes pe dep ózinshe toqmeıilsıtinder qatelesedi. Munyń bári №1 abaıtanýshy Muhańnyń, Muhtar Omarhanuly Áýezovtiń jankeshti tirliginiń arqasy. Iá, bul máselede ol kisiniń jalǵyz bolmaǵany da ras. Iаǵnı, onyń tóńireginde Beısekeń (men bul arada Beısembaı Kenjebaev syndy ómirde aryna kir juqtyrmaı ótken asyl aǵamdy aıtyp otyrmyn) syndy tilektes, nıettes rýhanı inileri az bolǵan joq. Dese de, Muhańnyń orny, jóni bólek.
Men osy oraıda, kommýnıstik júıeniń, kommýnıstik ıdeologııanyń uly aqynǵa degen kózqarasyna bir-eki-aq mysal keltireıin. Jańa, qyrqynshy jyldary Abaı murajaıy ashyldy dedik qoı. Al sol murajaı tórinen Abaıdyń aınalasynda bolǵan adamdar, ıaǵnı týys-týǵandary men shákirtteri eski zamannyń kertartpa ókilderi retinde shettetilip, olardyń ornyna sol kezde Eńbek Eri atanǵan shopan-baqtashylar týraly derekter jaıǵastyrylǵanyn qaıtersiz!
Al Muhańnyń tikeleı aqyl-keńesimen Abaı mektebin zertteýge kirisken men atqa teris mingizilip, qýǵyn-súrginge ushyradym. “Marksızm-lenınızm mektebi degendi bilýshi edik, Abaı mektebi degen qaıdan shyqty?”– dep daýryqty kókezý “danyshpandar”. Ishten shyqqan jaý jaman deıdi. Sóıtip, elýinshi jyldardyń basynda 25 jylǵa sottalyp kete bardym. Mundaı jolsyz jazadan meni respýblıka ánuranynyń avtory ekendigim de qorǵap qala almady. Abaıdyń aqyndyq mektebi jóninde Muhańnyń jetekshiligimen qorǵaǵan kandıdattyq ataǵymnan aıyrylyp, Abaı óleńderiniń tekstologııasy (mátini) jóninde jazǵan kitabym pyshaqqa týralyp, joıyldy.
Meni de qoıshy, ataǵy aıdaı álemge taraǵan Muhańnyń ózi óle-ólgenshe qýǵyn-súrginnen kózin ashpady ǵoı. Sonyń aıǵaǵyndaı, úndemester tarapynan onyń jelkesinen qoıylǵan qaraýyl bul kisi Lenındik syılyqqa ıe bolǵan soń ǵana alynǵanyn jaqsy bilemiz. Sonda Muhańnyń ózi 60 jyldyq ǵumyrynda bir-eki-aq jyl tynyshtyqta bolǵan. Sóıtip, Abaı aıaýsyz syn sadaǵyna alǵan qyzǵanysh, ishtarlyq kesirinen Áýezovti kózi tirisinde alaqanymyzǵa salyp, tóbemizge kótere almaǵanymyz jáne ras. Maǵan Muhań boıyn jaılaǵan úreı, qorqynyshtan ómirbaqı aryla almaı ketken sekildi kórinedi de turady. “Kúshik asyrap, ıt ettim, ol baltyrymdy qanatty. Bireýge myltyq úırettim, ol mergen boldy, meni atty” dep arǵy zamanda Abaı ómirden kúńirenip ótse, bergi zamandaǵy Áýezov boıyndaǵy úreı, qorqynysh neden? Shyndyǵynda, bátýásiz, berekesiz, eń qatygez halyq bizbiz be, joq álde munyń syr-sumdyǵy basqa da ma?
Sonyń bárin óz basym quldyq sanadan kóremin. Sońǵy úsh ǵasyrǵa jýyq rýhy ábden ezilip, janshylǵan halyqtyń uldary shimirkenbesten birin-biri satyp, birin-biri atyp júre beretin boldy. “Arymnan malym, malymnan janym sadaǵa”,– degen ulaǵatty sóz dalada qaldy. Endigi jerde Abaı aıtqandaı: “Arsyz bolmaı ataq joq, Aldamshy bolmaı baq qaıda?”– dep sózdiń “týrasyna” kóshtik.
Taǵy da sol Abaıdyń qorqaq ta jaltaq el “jaqsylarynan” meılinshe túńilip: “Bas-basyńa bı bolǵan óńkeı qıqym, minekı buzǵan joq pa eldiń sıqyn. О́zderińdi túzeler deı almaımyn, óz qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń”,– deıtini bar emes pe! Al keshegi keńestik kezeńde, kommýnıstik júıe tusynda óz yrqymyz óz qolymyzǵa qaıtyp kelip pe edi? Árıne, joq. Sondyqtan da “kúshtilerimiz sóz aıtsa, bas ızedik shybyndap”. Osy sebepten de, tym qatty aıtty deseńizder ózderińiz bilińizder, keshegi bolystan keńestik qyzyl dırektor, ıakı keshegi oıazdan aýpartkom hatshylarynyń minez-qulqynda aıtarlyqtaı kóp ózgeris bola qoıǵan joq. Iаǵnı, bulardyń kópshiligi alladan, adamnan emes, joǵarydaǵy ulyqtan, nemese basqasha aıtqanda, keýde tusyndaǵy qyzyl bıletten ǵana qoryqty. Solaısha halqyn qarańǵylyqtan jaryqqa, qyzǵanyshtan baýyrmaldylyqqa, qatygezdikten izgilikke úndegen Abaı ósıeti, aqyn amanaty jaıyna qaldy. Abaıdy onyń 100, 125 jyldyǵynda ǵana, ári ketse júıesiz uıymdastyrylyp kelgen onyń poezııa kúnderinde ǵana eske aldyq. Iаǵnı, Abaı ósıeti, Abaı óleńderi ulttyq ıdeologııamyzdyń altyn dińgegine aınala almady. Oǵan, taǵy da qaıtalap aıtaıyn, kommýnıstik ıdeologııa jol da bergen joq.
– Oılanyp kórelikshi, egemen el atanyp, táýelsizdikke qol jetkizgennen bergi jerde Abaı amanatyna adaldyq tanyta alyp kelemiz be? Birinshiden onyń asyl murasyn ózimizge de, ózgege de jarqyratyp kórsete bildik pe? Ekinshiden búgingi urpaq Abaı murasyn qandaılyq dárejede qabyldap otyr dep oılaımyz? Bir sózben aıtqanda ult bolyp uıysa túsý úshin Abaıdy, Abaı shyǵarmalaryn qalaısha keregimizge jaratyp jatyrmyz?
– Qaraǵym, sen: “Abaıdyń amanatyn aqtadyq pa?”– degen saýalyńdy aldyma bir emes, birneshe qaıtara kóldeneń tartyp otyrsyń. Oǵan bir sózben ǵana ıá aqtadyq, ıá aqtamadyq dep kesip aıta salsaq durys bolmas. Iаǵnı, keıde táýbany da umytpaǵanymyz jón.
Aıtalyq, uly Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıyna daıyndyq elimiz egemendikke qol jetkizgen betten bastalyp ketti. Sóıtip, ol ázirlik az kemi joq 4-5 jylǵa sozyldy. Al bul kezdegi elimizdegi ekonomıkalyq qıynshylyqtardyń qandaı bolǵandyǵyn aıtyp jatý basy artyq sharýa. Onyń ústine kóp ultty memlekette birlikti saqtap, tynyshtyqty qalyptastyrý da asa bir úlken mindet edi. О́zine júktelgen osy mindetti elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaev abyroımen aqtaı bilip, “bas basyna bı bolǵysy kelgen keıbir qıqymdardyń eldiń sıqyn ketirýine” jol bermedi. Al Nurekeńniń álemdik deńgeıdegi abyroıyn ornymen paıdalana otyryp, uly Abaı toıyn dúnıejúzilik deńgeıge shyǵara bilýi ońdy sharýa boldy. Keıde biz synshyl da minshil, ol az deseńiz kúnshil de halyqpyz. Al endi keıbir usaq-túıekterge kóz juma qaraıtyn bolsaq, uly Abaıdyń uly dúbirli toıy óz deńgeıinde ótti dep uıalmaı aıtýǵa bolady. Sonyń aıǵaǵyndaı, osy toıdyń fınaly ispettes san júzdegen úıler tigilip, ondaǵan myń adam jınalǵan Jıdebaıda saltanattyń eshbir yń-shyńsyz, ókpe-renishsiz ótýin ultymyzdyń uıysa bastaǵanyna mysal etip, táýba degen durys bolar. Sondyqtan da bul toıdy egemen eldiń basty toıy boldy desek, artyq aıtqandyq bolmas. Al ondaı toı Abaı úshin emes, ózimiz úshin kerek edi. Abaı toıy artynsha-aq uly Jambyl, ǵulama Muhtar, kemeńger Qanysh toılaryna jalǵasa túskeni de jarasyp jatty.
Eń bastysy sol, uly dúbirli toıdyń sońynda belgi qaldy. Ol qandaı belgi degen saýalǵa jaýap izdeıtin bolsaq, Abaıdyń eki tomdyq akademııalyq jınaǵy men “Jalyn” baspasynan “Qalyń elim, qazaǵym” degen atpen shyqqan bir tomdyǵyn aıtqan durys bolar. “Abaı” ensıklopedııasyn shyǵarý da eldigimizdiń belgisi. Munyń syrtynda Semeıde kezinde joǵaryda aıtqandaı, Júsipbek pen Muhtar negizin qalaǵan “Abaı” jýrnaly qaıtadan jaryq kórdi. Ol búginde de shyǵyp jatyr.
О́z basyma keletin bolsam, sol jyldary “Abaıdyń aqyndyq mektebi” atty tórt tomdyq jáne “Abaı muragerleri” atty Alashtyń ıgi jaqsylary týraly zertteý eńbegimdi jaryqqa shyǵardym. Azdy-kópti eńbegim baǵalanyp, respýblıka Memlekettik syılyǵynyń ıegeri atandyq. Munyń bári el táýelsizdiginiń arqasynda múmkin bolǵan sharýa. Sondyqtan keshke deıin aýyzdy qurǵaq shóppen súrte bermeı, Abaı amanaty qaısybir máselede ret-retimen aqtalyp ta jatqanyn aıta ketken jón bolar.
Abaıdyń amanatyn aqtaý úshin eń aldymen sol amanatty “qalyń eli, qazaǵyna” jetkizip tabystaı bilýimiz kerek. Al ol qalaı tabystalýda, sodan shyqqan nátıje qandaı degen áńgime bir basqa. Endi sol jaıynda sóz qozǵap kórelik.
Bul turǵydan alǵanda men óz sózime ózim keraǵar kelemin be dep qaýiptenemin. О́ıtkeni, esh máımóńkelemeı sózdiń týrasyn aıtsaq, qansha uly dúbirli toı ótkizdik desek te, “soqtyqpaly, soqpaqsyz jerde ósken, myńmenen jalǵyz alysqan” aqyn júregine tereń boılap, Abaı jumbaǵyn birjola sheship boldyq dep aıta almasaq kerek. Sonyń saldarynan, qaısybirimiz ásire bilgishsinip Abaıdy tolyq bolmasa da jarty qudaı dárejesine kóterip baqsaq, ekinshimiz báz baıaǵy kórsoqyr, topastyqpen sol dúbirli toı qarsańynyń ózinde ony moıyndaǵymyz kelmegen. Sol sebepten de qaısybir mártebeli sheneýnikter tarapynan: “Abaıdyń ár toqalynyń basyn kóterýge úkimette shashylyp jatqan qarjy joq” dep kergigenin de estigenbiz.
Sonsoń myna bir kereǵarlyqpen qaıtip kelisersiń! Iаǵnı, ana zamanda Abaıdy qoldan ateıst jasap baqsaq, endi kelip búginde ony tym dindar jan etip kórsetkisi keletinder de az emes. Ras, álem oıshyldarynyń súbeli eńbekterimen jan-jaqty tanysa kele “shyǵysym batys, batysym shyǵys bolyp ketti” deıtin Abaıdyń sonymen birge dúnıeniń tylsym jumbaǵyn da, dinı ilimdi de óte tereń meńgergeni ras. Biraq ony: “Allanyń ózi de ras, sózi de ras, Ras sóz eshýaqytta jalǵan bolmas”,– dep aıtty dep ózi oqyǵan qurannyń mazmunyn túsinbeı qur bosqa múlgigen dúmshe moldanyń qataryna tómendetip qoıǵanymyz jaraspas. Iаǵnı, Abaı bir allaǵa kórsoqyrlyqpen tabynǵan jan emes. Al sol allany moıyndaǵan Abaıdy kóbimizdiń tanyp, túsinýge oı-órisimizdiń jetpeı jatqandyǵyn nege moıyndamasqa!
– Qaıym aǵa, joǵaryda ózińiz aıtqandaı, Muhańnyń aqyl-keńesimen siz Abaıdyń aqyndyq mektebin jáne oǵan qosymsha Abaı óleńderiniń tekstologııasyn zertteýmen ótken ǵasyrdyń 40-shy jyldarynan beri aınalysyp kele jatqan adamsyz. Osy oraıda basqasy basqa, eń aldymen Abaı sózin oqyrmanǵa óz qalpynda jetkize aldyq pa degen saýalǵa ne der edińiz?
— Iá, bir sát sózdiń dertimen aýyrǵan Abaıdyń janyna úńilip kórelik. Oǵan deıin qazaqta sóz qudyretin dál ondaı túsingen jan bolǵan joq desek artyq aıtqandyq bolmas. Ras, sózdiń qadirin bilgendikten sózge toqtaǵan halyqpyz dep ózimizdi-ózimiz kótermelep jatamyz ǵoı. Solaı deı tursaq ta, “sóz patshasy, sóz sarasy” óleńniń qudiretin kóterip ketken adam Abaıdaı-aq bolar. “Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin, joqty-bardy, ertegini termek úshin. Kókiregi sezimdi, tili oramdy, Jazdym úlgi jastarǵa bermek úshin”– deıdi jáne Abaı. Al endi “áziret áli, aıdaharsyz”, “altyn ıek, sary ala qyzsyz” jazylǵan sol aqyn murasyn, ósıet-ǵıbratyn keıingi urpaqqa qalaı jetkizýdemiz degen suraq aldymyzǵa kóldeneń tartylǵanda, áli kúnge deıin kózimizben jer shuqıtynymyz qalaı?
О́zi Abaıdyń artyna tastap ketken ósıet-amanatyn oryndaý úshin eń aldymen onyń sózin qalyń buqaraǵa aqynnyń “ishi altyn, syrty jaqsy sózderiniń jaqsysyn” burmalamaı jetkize bilýimiz kerek. Ras, aqynnyń uly dúbir toıy qarsańynda soǵan talpynys jasalǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmas. Soǵan oraı, M.O.Áýezov atyndaǵy ádebıet pen óner ınstıtýtynda buryn jabylyp qalǵan abaıtaný bólimi qaıta ashyldy. Osy bólim aqynnyń eki tomdyq akademııalyq jınaǵyn shyǵarýǵa kirisip ketti. Bul iske Semeıde jatqan men de shaqyryldym. Abaıdyń bul jolǵy akademııalyq jınaǵy ekeý emes, tórt tomdyq bolyp shyǵýy kerek edi. Amalsyz osy eki tommen qanaǵat etýge týra keldi. Al endi búginde sonyń ózine kóńilim tolmaıtynyn nesine jasyraıyn!
Teginde bizdiń akademııalyq jınaq týraly túsinigimiz qyzyq. Buryn da uly aqyn shyǵarmalarynda qate ketken sózder taǵy da qaıtalanyp jatatyn-dy. Sóıtsek, álgi akademııalyq jınaqtyń redaksııalyq alqasyna engender shıdiń basyn syndyrýǵa erinip, burynǵy jınaqtyń paraqtaryn aq qaǵazǵa jelimdep, baspahanaǵa sol kúıi jibere salýdan da taıynbapty. Keıbir “bilgishter” aqynnyń 1909 jyly shyqqan jınaǵyn qolyna ustap kórmese de, senimen aqyn óleńderiniń tekstologııasy qaqynda aıtysqysy, salǵylasqysy kelse, ekinshisi: “Káke, kóz úırengen, qalyptasyp ketken sózdi ózgertip qaıtemiz”,– dep syrǵaqsıdy. Sonda deımin-aý, Tatıananyń atynan aıtylatyn “Kepilim meniń bir óziń, Bóten jan tesik taba almas” degen óleń joldaryna qalyptasqan uǵym dep qaraýymyz kerek pe? Aldymen, munyń birinshi shýmaǵy “Kepilim seniń bir óziń” bolyp oqylýy kerek. Ekinshiden “tesik” degen sózge keletin bolsaq, arabshada “n”! árpinde bir noqat qoıylady. Onyń janyna bir noqat túsip ketse, ol “t” bolyp oqylady. Sóıtip, alǵashqy jınaqta árip terýshiler kinásinen qate ketken. Sondyqtan men bul “tesik” degen sózdi “násip” dep oqý durys dep sanaımyn. Oǵan ekinshi bir dálelim Tatıana óziniń ekinshi hatynda: “Men sorly násibimnen, jatqa tıdim “alshy” dep”,— demeýshi me edi?! Iаǵnı, Abaı Tatıananyń aýzyna násip degen sózdi beker salyp otyrǵan joq. О́kinishke qaraı, osynyń aldyndaǵy jınaqta men qansha shyryldasam da, oǵan qulaq aspaǵan shirkinder álgi sózdi “tetik” dep ózderinshe ózgertipti. Bul sózdiń orysshasy – “detal”. Sonda deımin, bul arada tetiktiń qatysy qansha?
Sondaı-aq aqynnyń has (qas emes) tulpar týraly óleńindegi “Keń saýyrly, tar myqyn, qalbaǵaıly, Aldy-arty birdeı kelse erge jaıly. Kúlte quıryq, qyl túbi áldi kelip, kótendigi shyǵyńqy, alamaıly”, – dep keletin sońǵy joldaǵy “kótendigi shyǵyńqy” degen sózdi de túzeı almaı-aq qoıdyq. 1909 jylǵy shyqqan alǵashqy jınaqta ol “Kótendigi syǵyńqy” dep taıǵa tańba basqandaı-aq jazylǵan. Al “shyǵyńqy” degen sóz qaıdan shyqqan deısiz ǵoı. Aıtaıyn. Aqynnyń 1933 jyly shyqqan óleńder jınaǵy latyn árpimen basylǵan. Latynsha “s” árpi oryssha “sh” bolyp oqylady. Iаǵnı, álippemiz kırılısaǵa kóshirilgende sony eskermegendikten bir sózdiń maǵynasy ózgerip shyǵa kelgen. Al “shyǵyńqy” degen sóz ábden ertoqym batyp, kóterem bola bastaǵan attyń keıpin beredi.
Taǵy bir mysal. Abaıda: “Eri men ekeýiniń mahabbaty jarassa, raıys ústindegi úı” degen óleń joldary bar. Raıys parsy tilinde “ónim” degen maǵyna beredi. Endeshe bul óleń joldaryn túsinip kór. Al buǵan qalyptasqan uǵym dep qaıtip kóz jumbaılyqpen qaraýǵa bolady. Árıne, erinip bárine qol silteı salǵan ońaı. Oǵan kerisinshe eńbektenip, izdenseń, onyń jemisin kóresiń. Teginde Abaı parsy, arab sózderin kóp qoldanǵan ǵoı. Al bul tilderdegi kóp sóz kóp maǵynaly bolyp keledi. Izdenip júrip parsy tilinen “rııaz” degen sózdi keziktirdim. Bul sóz “gúlbaqsha” degen maǵynany bildiredi. Sondyqtan men joǵarydaǵy “raıysty” rııaz dep oqý kerek dep bilemin,
Ras, sol joly aqyn óleńderinde burmalanyp, qate basylyp júrgen 250 sózdi túzetip, 120 sózge túsinik berdim. Aqynnyń men jańadan tapqan segiz óleńi álgi eki tomdyqtyń túsinikteme bólimine bolsa da kirgizildi. Soǵan da shúkirshilik ettim. Al endi Abaıdyń 100 jyldyǵyna oraı 1945 jyly shyqqan jınaqqa men taýyp ákelgen 8-9 óleńdi Muhań eshbir sekem, kúdiksiz kirgizgeni eske túskende eriksiz qynjylasyń. Bul oraıda oqyrman meni durys túsinýin ótinemin. Iаǵnı, másele mende emes, Abaıda. Ǵylym jolynda júrgen qaı-qaısymyz bolsyn Abaıǵa qyzmet ete bilýimiz kerek! Armansyz adam bolmaıdy deıdi. Jasym toqsanǵa taqaı túsip kele jatqan mende de arman joq emes. Sol basty armanymnyń biri Abaı óleńderi tekstologııasynyń tolyqtyrylǵan jańa nusqasyn shyǵarý bolyp tabylady.
– Solaqaı kózqaras saldarynan ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldary Abaıǵa jasalǵan shabýyldyń búgingi kúnge deıin tolastamaı otyrǵandyǵyna baılanysty ne deısiz? Búgingi jas urpaq uly aqyn qadirin bilip otyr dep oılaısyz ba? Olaı bolmaǵan kúnde ne istemek kerek?
— Menińshe, búgingi kúni de Abaıdy qorǵap, qoldap otyrmasa bolmaıdy dep bilemin. Bul ózimiz úshin kerek, bolashaq urpaq úshin kerek. Ara-tura qaısy bireýlerdiń merzimdik baspasóz arqyly álin bilmeı álek bolyp Abaıǵa, onyń shyǵarmalary men kózqarasyna shúıligýge tyrysatynyn qaıtersiń! “Dúnıeniń kilti – orysta” dedi, orysshyl boldy deıdi álgilerdiń biri aqyndy orynsyz kústánalap. Endi bireýleri Abaı óleńderiniń uıqasy nashar deıdi ózinshe bilgishsinip. Úshinshi bireýler Abaıdy aldyǵa ustana otyryp, óz ultynyń jer-jebirine tıisip jatatynyn qaıtersiń!
Sonda óz zamanyna, ortasyna oraı halqyn álemdik órkenıetke “orys kilti” arqyly úndegenine bola Abaıdy jazǵyrýdyń jóni qaısy?! Zamannan zaman ótkende qazaq tili de, orys tili de birtindep adyra qalyp, aǵylshyn tili aldyǵa shyǵatynyn neǵyp bilmegensiń dep Abaıǵa shúıligýimiz qaı sasqanymyz? Odan da Abaıdy kinálaǵansha óz boıymyzdaǵy qubylmalyqqa nege syn kózimizben qaramasqa! Aıtalyq, kúni keshe ana tiliniń bolashaǵyna senbeı balalaryn orys mektebine súıregenderdiń búgin nemerelerin aǵylshynsha oqyta bastaǵanyna, osyndaı ásire nıetten soń qaı qalada, qaı elde júrgeniń belgisizdeý bolyp bara jatqanyna taǵy da Abaı kináli me? Túlki zamandy tazy bolyp qýýǵa beıim turatyn mundaılar týraly uly aqyn az jazyp pa edi?! “Máz bolady bolysyń, Arqaǵa ulyq qaqqanǵa. Sheltireıtip orysyń, shendi-shekpen japqanǵa” deıdi álgi “orysshyl” Abaıyń. Endeshe ulttyq múddeden qalta múddesin joǵary qoıatyn búgingi keıbir alpaýyt kásipkerlerdiń tirligine bola aqyndy orynsyz kústanalaýdyń reti joq. Pýshkın zamanynda orystardyń kózi ashyq aldyńǵy tolqyn ókilderi de ózderiniń ana tilin, ádet-ǵurpyn qorashsynǵandary ras. Biraq olar kóp uzamaı-aq esterin jıyp ala qoıdy ǵoı. Al bizdiń keshegi keńes zamanynda da, búgingi egemen el atanǵan jaǵdaıda da áli kúnge deıin esimizdi jııa almaı, bir qıyrdan ekinshi qıyrǵa syrǵaqtaı beretinimiz qalaı?
Pýshkın demekshi, onyń talantynda shek joq. Álemdik deńgeıdegi bas aqyndardyń biri de biregeıi. Abaıdyń onyń shyǵarmalaryn aýdarýǵa den qoıýy da sondyqtan. Solaı deı otyryp, Abaıdyń onymen aqyndyǵy teńdes, al hakimdigi joǵary desek, asyra aıtqandyq bolmas. Ras, Abaı, Maǵjan aıtpaqshy “hakim aqyn”. Al: “Ǵalymnyń bári hakim emes, hakimniń bári ǵalym”,– degen sóz bar. Sonyń bári aınalyp kelgende Abaıdyń danyshpandyǵyn, kemeńgerligin aıǵaqtaıdy. Ol nege jasy qyryqqa kelgenshe aqyndyq ataqtan qashqaqtap, tek sodan keıin ǵana Kókbaıdan ony ózine qaıtaryp aldy. Ras, jýan atanyń balasy soǵan deıin sóz qýǵan aqyn atanýdy ózine ar da sanaǵan bolar. Al kemeline kelgende boıyn kernegen kemeńgerlik sózderi óleń joldary bolyp tógilmedi me? Abaı maǵan aqyndyqty týǵan halqyn jaqsylyqqa, jaryqqa, izgilikke úndeý úshin tańdaǵan sekildi kórinedi de turady. Al onyń óleńderindegi sol oı aǵynyn túsine almaǵan, ıakı túsingisi kelmegen áldekimderdiń odan ásire jyltyraq uıqasty ǵana izdestirýi beıshara, kórsoqyrlyq dep bilemin. “Ásempaz bolma ár nege, ónerpaz bolsań arqalan. Sen de kirpish dúnıege, ketigin tap ta bar qalan”,– degen Abaı sózin uqpaıtyndarǵa daýa joq.
Sonsoń joǵaryda Abaıdy aldyǵa ustana otyryp, óz ultyna kijinip, judyryǵyn ala jóneletinder kóp dedik. Bul jerde Abaıdyń jóni basqa. Ári beriden soń Abaıdyń halyqqa syny janashyrlyqtan týyndaǵan. Al árqaısymyz kórpemizge qarap kósilmeı, halyqty kózine shuqı bersek, onsyz da sońǵy eki-úsh ǵasyr tómen túsip ketken rýhymyz qashan aspandap kókke kóterilmek?! Jáne bul arada álgindeı “danyshpandar” óktem pıǵyldaǵy basqa ult bilgishterine kózirdiń tuzyn ustatyp júrgenderin sezinbeıtini ókinishti. О́ıtkeni, onsyz da “bul halyqqa Abaıdyń ózi de razy” bolmaǵan dep aýzyna kelgenin kókip júrgen kókezýler az ba?! Al Abaıdyń ózi bolsa, óz ultyna orysty da, sartty da, tatardy da jáne basqany da orynsyz kinálamaı, solarmen teń qatarlas halyq bolaıyq dep úndedi emes pe?! Iаǵnı, halyqty orynsyz boqtaýdyń da, maqtaýdyń qajeti joq. Al osy oraıda, orynsyz bos maqtan da etek alyp bara jatqany ras. Sonyń aıǵaǵyndaı, ár rý, ár atanyń óz batyry, óz bıin qaptatyp jiberdik. Solardyń qaısysy myqty dep ózara salystyryp, ózara básekelesip jatqanymyz da ótirik emes. Budan góri “sanalylardyń” óz ultymyzdy qısyny kelsin, kelmesin madaqtap, ózgeni tómendetýge tyrysatyny jáne bar. Sonda Abaıdyń ekinshi qarasózindegi: “… eı, qudaı-aı bizden basqa halyqtyń bári anturǵan eken, eń táýir halyq biz ekenbiz dep, álgi aıtylmysh sózderdi bir úlken qyzyq kórip, qýanyp kúlýshi edim … Endi qarap tursam … baǵanaǵy qaıda?”– dep ah uryp kúrsingenin endi neǵyp tez umyta qaldyq. Bir alla jar bolyp, egemen el atanǵannan bergi mezgilde áli de etek-jeńimizdi jınap ala almaı jatsaq, erteń kesh bolmasyna kim kepil?! Elbasymyz kúnde aıtyp júrgendeı endigi jerde eldigimizdi tanytyp, basqaǵa úlgi kórsete bilýimiz kerek. Kezinde rýhy túsip ketken tutas bir ultty tizerlep qalǵan jerinen tik turǵyzǵan Atatúrik olardyń namysyn: “Túrik bolyp týǵanyńa maqtan”,– dep qamshylaǵan eken.
Al biz Abaıdaı danyshpandardyń urpaǵy ekendigimizge nege maqtanbaımyz? Onyń ornyna baıaǵy qazaqy minezben birimizdi birimiz etekten tartýmen shektelmeı, joǵaryda aıtqandaı keıde tipti sol danyshpandardyń ózine soqtyǵyp jatatynymyzdy qaıtersiń! Aýrýyn jasyrǵan óledi deıdi halqymyz. Sondyqtan aıtpasqa bolmaıdy, qazirde Semeı óńirinde, odan asyp el kólemindegi ádebı ortada mynadaı mazmundaǵy bir aıtystyń sheti álsin-álsin kóterilip qalyp júr. Bulardyń alǵashqylary Dýlat Babataıulyn Abaıdyń birden bir ustazy etip kórsetkileri kelip janyqsa, ekinshileri: “Oý, Abaıdyń ózi Shortanbaı, Dýlat, Buqar jyraýdyń óleńderin biri quraý, biri jamaý dep sókpep pe edi”,– dep, ertoqymdaryn baýyrlaryna alyp, týlaı jóneledi.
Al osyndaı aıtys kimge kerek, odan kimge ne paıda? Ras, qansha danyshpan desek te, Abaı aıaǵy salbyrap aspannan túsken joq. Iаǵnı, onyń aldynda da qolyna qalam alyp, dertpen teń sóz ónerimen aýyrǵan nebir aqyndar men dilmarlar, kósemder men sheshender halqymyzda az bolmaǵan. Solaı deı turǵanmen, solardyń birde biri Abaı jetken bıikke kóterile almaǵan. Ábden kemeline kelgende Abaıdyń olardyń shyǵarmalaryna kóńili tolmaǵany da shyndyq. Munyń: “Men bolamyn demeńder, Aıaqty alshań basqanǵa”,– deýinde astamshylyq joq, óz kúshin bilgendik bar. О́ıtkeni, Abaı “bir ǵylymnan basqanyń, bári kesel asqanǵa” ekenin bek túsingen. Al oǵan deıingi aqyn-jyraýlarymyzdy qansha qadirlep-qurmettesek te, olardyń ǵylym jolyna túsip, asqar shyńǵa kóterile almaǵandary shyndyq qoı. Sondyqtan árkimniń ómirde de, ádebıette de ózindik orny bar. Sonyń biri joǵaryda esimi atalǵan – Dýlat aqyn. Sońǵy bir-eki jylda zıraty tabylyp, basy qaraıtylyp, kitaptary jaryq kórip jatqan Dýlat Babataıulynyń keler jylǵa belgilenip otyrǵan 200 jyldyǵyn joǵarydaǵydaı daý-damaısyz-aq qal-qadirinshe ótkizsek jetkilikti emes pe?!
Sonsoń ár toıdan rýhanı bir izgilik qalýy kerek. Al men muny nege aıtyp jatyrmyn degenge keletin bolsaq, bizde qandaı toı bolmasyn báz-baıaǵy uranshyldyqpen ótip kele jatqanyn moıyndamasqa bolmaıdy. Máselen, joǵaryda aıtqandaı uly aqynnyń 150 jyldyq dúbirli toıy qarsańynda akademııamyzda abaıtaný bólimi ashyla qaldy. Al ol buryn nege jabylyp qaldy? Iаkı, sol bólim qaı kezde bolmasyn nege turaqty túrde jumys istemeıdi?
Nemese taǵy bir mysal. Osy toıda Jıdebaıda Abaıdyń rýhanı inisi, oıshyl aqyn Shákárim qajynyń da aıshyqty kúmbezi boı kóterdi. Jáne ol bir ońdy sharýa boldy. Odan bertinirekte Elbasynyń aralasýymen, tikeleı qamqorlyǵymen Jıdebaıda Shákárim murajaıyna arnalǵan ǵımarat jáne boı kóterdi. Biraq, ókinishke qaraı, sodan beri eki jyldaı ýaqyt ótse de ol áli ashylǵan joq. Al bul másele jergilikti basshylar úshin birinshi kezektegi mindet bolýy kerek edi. Sonda álgi murajaıdy ashýǵa mindetti túrde Shákárimniń 2008 jyly tolatyn 150 jyldyq toıyn kútýimiz kerek pe?!
Buǵan kerisinshe úlgi bolarlyq bir ulaǵatty isti atap keteıin. Ana bir jyldary Maqanshy óńirinde ánshi Áset, aqyn Ásettiń kezekti bir mereıtoıynda onyń murajaıy qosa ashyldy. Qazirde ol irgeli orynǵa aınala túsýde. Munyń syrtynda sol óńirdegi ár mektepte Áset shyǵarmalary tereńdetilip oqytylýda. Abaı aýdanynyń burynǵy basshysynyń bastamasymen Jıdebaıda jyl saıyn mektep oqýshylary arasynda aldymen aýdandyq, oblystyq, sońynan respýblıkalyq deńgeıde Abaı-Shákárim kúnderi ótkizilip kele jatqandyǵy da ónegeli is dep bilemiz.
Biraq, ókinishke qaraı, mundaı jarqyn mysaldar az. Basqany aıtpaǵanda, qazaq mektepteri túlekteriniń ózi Abaı óleńderin jetik bilmeıdi. Muhańnyń, Muhtar Áýezovtiń uly aqyn týraly áıgili epopeıasyn qolyna almaıtyndar jetkilikti. Sóıtip, 50-60-shy jyldary qyz jasaýy retinde usynylatyn asyl ádebı qazynamyzdyń qunyn keıingi urpaq sezinip, túsinbeıtin boldy. “Malǵa dostyń muńy joq maldan basqa, Alarynda shara joq aldamasqa … Mal jııady maqtanyp bildirmekke, kózge shuqyp, malmenen kúıdirmekke”,– dep Abaı aıtqandaı, keıingi urpaq kóbisi úı bolyp, shańyraq kótergende qyz jasaýyna aınalǵan rýhanı baılyqtan jerinip, jeńil máshıne, jaıly pátermen ǵana aldanatyn boldy. Al shyntýaıtyna kelgende eshqandaı dúnıe-múliktiń máńgilik aldanysh bola almaıtyndyǵy beseneden belgili jaı. Sony sezgendeı, uly aqynnyń sonaý arǵy zamanda: “Zaman aqyr jastary, qosylmas eshbir bastary. Birine biri qastyqqa, qoınyna tyqqan tastary … Kúlmeńdep keler kózderi, qaljyńbas keler ózderi. Kekektep, sekek etem dep, shoshqa týar sózderi”,– deýi kóregendik emeı nemene !
Biraq Abaı solaı aıtqan eken dep ony keshegi keńestik kezeńde at qoıyp, aıdar taǵylǵan “zar zaman aqyndary” qataryna qosa salmasaq kerek. Uly aqynnyń: “Ǵylym tappaı maqtanba, Oryn tappaı baptanba”,– deı kelip, keıingi urpaqty “bes nárseden qashyq bop, bes nársege asyq bolýǵa” úndeýi jaı qyzdyrma sóz úshin aıtyla salǵan amanat emes. Sol Abaı amanatyn aqtaý úshin eń aldymen Muhań aıtqandaı besigimizdi túzeýimiz kerek. Ol úshin ádettegideı jaıbasarlyǵymyzben “qolymyzdy mezgilinen kesh sermemeı” bala, urpaq tárbıesimen der ýaǵynda aınalysýymyz qajet. Abaıdyń ózi aıtqandaı biz kejegesi keri ketken halyqpyz dep ótirik, aldamshy tujyrym jasaýdyń endigi jerde ret-jóni joq. Abaı ondaı sózdi halqynyń namysyn qamshylap, jigerin qaıraý úshin aıtty. “Sen lapyldap janbasań, men lapyldap janbasam, Serpiler túnek tún qashan”,– demekshi aldaǵy jarqyn kúnder men tynysh túnder qaı-qaısymyzdyń bolmasyn jeke belsendiligimizge baılanysty. San ǵasyr babalar armandaǵan el táýelsizdigine qol jetken shaqta: “Jarly emespin, zarlymyn, Ony da oıla, tolǵanyp. Jurtym deýge arlymyn, ózge jurttan uıalyp”,– dep keshe sol jurtynyń bolashaǵyna alań kóńilmen kúńirengen Abaı arýaǵyn endigi jerde jubata bileıik, aǵaıyn!
– Áńgimeńizge rahmet.
Dáýlet SEISENULY,“Egemen Qazaqstan”.
27 jeltoqsan 2002 jyl.