Terra incognito

Terra incognito

Dúısenbi, 20 tamyz 2012 0:56

Arheolog Kemel Aqyshev… Bul kisini kózi qaraqty jurt jaqsy biledi. Al bylaıǵy el onyń ómirbaıanynan, atqar­ǵan isi men qyzmetinen syrttaı bolsa da habardar. О́ıtkeni ol arheologııa atty kúrmeýi kóp kúrdeli ǵylym salasynyń Qazaqstandaǵy negizin salýshylardyń biri. Olaı deıtinimiz, Kemekeń sanaly ǵumyrynyń 48 jylyn taban aýdarmaı bir ǵana jerde jumys isteýge arnaǵan jan. Ol – respýblıka Ǵylym akademııasynyń Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh,  arheologııa jáne etnografııa ınstıtýty. Mine, osy mekemede bizdiń keıipkerimiz akademık Álkeı Marǵulan aqsaqaldyń aldyn kórip, ataqty ǵalym Aleksandr Natanovıch Bernshtamnyń Qarǵalyda júrgizgen qazba jumystaryna qatynasty.

 

Dúısenbi, 20 tamyz 2012 0:56

Arheolog Kemel Aqyshev… Bul kisini kózi qaraqty jurt jaqsy biledi. Al bylaıǵy el onyń ómirbaıanynan, atqar­ǵan isi men qyzmetinen syrttaı bolsa da habardar. О́ıtkeni ol arheologııa atty kúrmeýi kóp kúrdeli ǵylym salasynyń Qazaqstandaǵy negizin salýshylardyń biri. Olaı deıtinimiz, Kemekeń sanaly ǵumyrynyń 48 jylyn taban aýdarmaı bir ǵana jerde jumys isteýge arnaǵan jan. Ol – respýblıka Ǵylym akademııasynyń Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh,  arheologııa jáne etnografııa ınstıtýty. Mine, osy mekemede bizdiń keıipkerimiz akademık Álkeı Marǵulan aqsaqaldyń aldyn kórip, ataqty ǵalym Aleksandr Natanovıch Bernshtamnyń Qarǵalyda júrgizgen qazba jumystaryna qatynasty.

Odan keıin ol Ortalyq Qazaqstan, Jetisý, Ońtústik Qazaqstan ekspe­dısı­ıa­laryna jetekshilik etip, sol zertteý obektile­rindegi Besshatyrdyń ǵajaıyp jer asty joldaryn, Esik qorǵanyndaǵy dúnıeni dúr silkindirgen Al­tyn adamdy, Otyrardaǵy keremet jazba, qolóner, sáýlet jádigerlerin tap­ty. Munyń syrtynda biz ózimiz sóz etip otyrǵan jannyń ǵylymı turǵyda tııa­naqtaǵan eki úlken isi jáne bar. Ol onyń Ortalyq Azııa órkenıe­ti júıe­sin­degi ejelgi Qazaqstannyń ornyn aıqyndaýǵa erekshe eńbek sińirgendigi jáne Almatydaǵy tuńǵysh arheologııa mýzeıin jasaqtap qurǵandyǵy der edik. Osyndaı aýqymdy jumystary úshin tarıh ǵylymy­nyń doktory Kemel Aqyshev Memlekettik syılyqtyń laýreaty bolyp, Qazaqstan ǵylymyna eńbek sińirgen qaıratker atandy. “Parasat” ordenimen marapat­talyp, Germanııa Arheologııa ınstıtýtynyń korres­pondent-músheligine saılandy.

Otandyq arheologııadaǵy osyndaı tulǵa ol joǵa­rydaǵydaı jetistikterge bir­den qol jetkizdi me? Atalmysh ǵylym salasyndaǵy asýlar oǵan qalaı baǵyn­dy? Al jalpy bul kisiniń ómir joly, máselen jeke ózi týraly biz osy ne bilemiz? Qane, oılanyp kórelikshi… Kózge elestetsek, shynynda da sol joǵarydaǵydaı kitabı anyqtamadan ózge kóp eshteńeden habarymyz joq sııaqty. Endeshe…

– Jalpy, men óz ómirimde halqymyzdyń birtýar uly Qanekeńe, Qanysh Imantaıuly Sátbaevqa qaryzdar adammyn, – dep bastady áńgimesin Kemekeń. – Nege deısiń ǵoı. Birinshiden, ol kisi meni kishkentaı kúnimde ajal arany­nan aman alyp qaldy. Ekinshiden, kámelettik jasqa kelge­nimde mamandyq tańdaýyma kómektesti. Úshinshiden, jumys­qa ornalasýyma yqpal etip, ómir boıǵy muratymnyń temir­qazyǵyna aınalǵan osy arheologııa ǵylymyna baǵyt siltep jiberdi. Bilesiń be? Túsinetin adamǵa osy jaqsy­lyqtardyń ózi az nárse emes, shyraǵym.

– Solaı deńiz.

Keıipkerimizdiń sózine qaraǵanda, alǵashqy oqıǵa bylaı. Jáne… ıá, jáne másele tómen­de­gideı. Eger biz qazaqy jón-josyqqa júgin­sek, Kemekeń áke jaǵynan Baıanaýyl­daǵy ataqty Musa Shormanovtyń urpaǵy, al sheshe jaǵynan sol óńirge belgili de bedeldi Sát­baı­dyń Imantaıynyń jıeni bolyp keledi. Se­be­bi, onyń ákesi Aqysh Musa bolystyń neme­releriniń biri bolsa, anasy Ǵazıza bolashaq uly ǵalym Qanekeń, Qanysh aǵamyzdyń týǵan ápkesi edi. Mine, aýyly aralas, qoıy qoralas osy otbasylar 1932 jylǵy qazaq dalasyn jaılaǵan alapat asharshylyqta qatty eseń­gireıdi. Elge qyrylý qaýpi tónedi. Qyrylady da. Ol kezde Qanysh Imantaıuly Balqash­ta­ǵy Qarsaqbaı mys qorytý kombı­naty geo­lo­gııalyq barlaý qyzmetiniń jetekshisi eken. Kún­der­diń kúninde: “Jaǵdaı osylaı bolyp jatyr”, – dep oǵan Baıanaýyldan arnaıy ji­be­rilgen adam keledi. Myna habardy estigende Qane­keńniń júregi qanjy­laıdy. Biraq dereý esin jıyp, shuǵyl sheshim qabyldaıdy. Ol: “Uly­taýdaǵy geologııalyq barlaý partııasyna kettim”, – degen syltaýmen polýtorka mashınasyn alyp, Baıanaýyl­ǵa qaraı tartýy edi. It arqasy qııandaǵy Balqash pen Jasybaıdyń arasynda qansha júrgeni belgisiz, elge kelse bir kezderi 30-40 tútin bop otyratyn Sátbaı aýylynyń toz-tozy shy­ǵypty. Jartysy Ombyǵa, qalǵany Qaraǵan­dyǵa aýyp, esh­teńesi qalmaǵan. “Úlkenderiń bir qudaıǵa amanat, al bala­lardy maǵan berińder. Bárin jıyp alyp keteıin. Bu­lar­dy aman alyp qalýdyń joly osy”, – deıdi isip-keýip jatqan týystaryna ákelgen azyq-túligin úles­tirip jatyp kóńili buzylǵan ol. Sóıtedi de Keregetastaǵy Aýjan qystaýynda otyrǵan jezdesi Aqyshtyń otbasyn bilýge bu­ry­lady. Kelse Ǵazıza ápkesi qaıtys bolypty. Odan qal­ǵan quıtaqandaı eki bala – Kemel men Ráshattyń ash­tyqtan júrip-turýǵa shamalary kelmeı, kózderi jyl­tyrap qana jatyr eken. Orys shoferi ekeýi bul balaqan­dardy arqalaryna salyp alyp, saıdaǵy mashınalaryna keledi. Sóıtedi de jıenderin kýzov ústindegi ózge jeti­mekterge qosyp alyp, Qarsaqbaıǵa qaraı júrip ketedi.

– Sol kezde men segiz jasta edim, – deıdi Kemel aǵa aýyr kúrsinip. – Keregetastan shyqqan soń esh jerge toq­ta­maı bir kún, bir tún júrgenimiz esimde. Mashına ústindegi qaptaǵan aryq-turaq balalardyń ishinde bir ǵana eresek adam boldy. Ol – Qanekeńniń inisi Tármizı aǵaı edi. Mi­ne, sol týysymyz qarnymyz ashty-aý degen kezde ústi­miz­degi qurym kıizdi kóteredi de, onyń astyndaǵy búktúsip jat­qan bizdiń aýzymyzǵa sý tamyzady. Sodan soń árqaı­symyzdyń qolymyzǵa tildeı ǵana qatqan nandy ustatyp, jamylǵymen qaıta búrkep tastaıdy. Baratyn jerge jaqyn qalǵan bolýymyz kerek, úshinshi kúnniń sáskesinde mashına bir tóbeniń etegine kelip toqtady. Mine, osy jerde Qanysh aǵa men shofer bizdi jerge túsirip, ózderi kádimgideı kóz ilindirip aldy. Sodan soń qaıta qozǵaldyq. Ertesinde tań qulanıektenip atqanda Qarsaqbaı kóshelerine de kelip kirdik-aý.

Qanysh aǵa úıine kelisimen Taısııa jeńgeıdi zyr qaq­tyra júgirtip, qalanyń bir shetinde turatyn enesi Felısa Vasılevnany shaqyrtty. Olar bizdi tamaqtandyryp, sonymen bir mezette aýladaǵy qazanǵa sý ysytýǵa kiristi. Bá­rimizdiń shashymyz ben tyrnaǵymyzdy alyp, búkil ba­la­ny al kep shomyldyrsyn deısiń. Sodan 11 jan Qane­keń­niń úsh bólmeli úıinde turyp, bir aıdan soń ol kisi eresekterimizdi pansıo­natqa ornalastyrdy. Biraq Ráshat pen meni qoldaryna alyp qaldy. Sóıtti de sol Qarsaqbaıdaǵy mektepke oqýǵa berdi.

Ádette tulpar bolar taıdyń júrisi tuıaq siltesinen bilinbeı me?! Endeshe uly atanatyn adamdardyń alǵashqy is-áreketi de ulaǵattylyqtan bastalary anyq. Oǵan Kemel aǵanyń Qanekeń jaıynda aıtqan joǵarydaǵy áńgimesi dálel. Iá, keshegi goloshekındik genosıd – aqsúıek jutta bizdiń ult zııalylarynyń qaı-qaısysy da halyqqa qaıtsek qamqor bolamyz dep qolynan keler istiń bárinen shet qalmaǵan. Túri de, sury da jaman zulmatty joǵarǵy jaqqa erte bastan-aq habarlaǵan. Shyryldap aıtqan. Hat jazyp, dabyl qaqqan. Qaıtedi, qoldarynan kelgeni sol da. Bolmaǵan soń shama-sharqynsha qandastaryn, sonyń ishinde ásirese balalardy jekeleı saqtap qalýǵa tyrysqan. Buryndary biz Alashtyń aıbarly arysy Turar Rysqulovtyń sol 1932 jylǵy alapat asharshylyq kezinde eli­mizdiń soltústigi men batysynan Reseıge jetip jy­ǵy­lyp, Qazan vokzalynda qańǵyp júrgen qazaqtardy Más­keý­degi páterine panalatyp, qala syrtyndaǵy Úkimet ber­gen saıajaıyna aparyp jasy­ryp aman alyp qalǵanyn estý­shi edik. Endi, mine, ultymyz­dyń taǵy bir uly tulǵasy Qa­nysh Sátbaevtyń da osyndaı isten shet qalmaǵanyn soǵan ózi tikeleı kýáger bolǵan keıipkerimizdiń sózinen bi­lip otyrmyz. Aqyldy adamdardyń atqarǵan isi árqashanda aqyl­dylyqpen aıaqtalady ǵoı. Eger Qanekeń sol kezde el­den aryp-ashyp kelip, ózine aıanyshty habar aıtqan adam­nyń sózine selt etpeı: “Balqash qaıda, Baıanaýyl qaıda? Jumysty qaıtip tastap ketemin?” – dep qaraqan basyn ǵana kúıttep barmasa, barǵan kúnniń ózinde aýylyna ǵana soǵyp, Keregetastaǵy Aýjansaıǵa burylmaı óte shyqsa, onda Altyn adamdy tabý arqyly Qazaq eliniń abyroıyn asyrǵan ataqty arheolog myna Kemel Aqyshev qazir ómirde bolar ma edi, bolmas pa edi. Áı, qaıdam…

– Al, Almatyǵa qashan keldińiz? О́mir boıǵy mura­tyńyzǵa aınalǵan arheolog mamandyǵyn tańdaýǵa nendeı jáıt sebep boldy? – dedim men joǵarydaǵy áńgimeden keıin Kemekeńdi qaıtadan sózge tartyp.

– 1941 jyly Uly Otan soǵysy bastaldy emes pe? El­men birge men de áskerge shaqyrylyp maı­danǵa kettim, – dedi ol kisi bul su­ra­ǵyma. – Odan 1944 jyly aýyr ja­ra­la­nyp Almatyǵa keldim. Keldim de polı­teh­nıkalyq ınstıtýttyń geologııalyq barlaý fakýltetine oqýǵa tústim. Sabaq qıyn. Oq tıgen qolymmen chertejdi ázer syzamyn. Onyń ústine densaýlyǵym da onsha ońalyp kete qoımaǵan kez. О́stip súlderimdi súıretip júrgen kúnderdiń birinde Qanekeń shaqyryp alyp, jaǵ­daıym­dy surady. Jumysy onsyz da ba­sy­nan asyp jatqan adamǵa salmaq sal­maıyn degen oımen: “Bári de jaqsy”, – dep jatyrmyn. Biraq ol kisi meniń bul jaýabyma qanaǵattanbady. Suńǵyla adam emes pe: “Másele bylaı, shyraǵym, – dep áńgimeni tótesinen qoıdy. – Baıqaımyn, jazýynan góri syzýy kóp bul mamandyq bolashaqta saǵan qol bolmaıtyn sııaqty. О́ıtkeni erteń oqýyńdy bitirip, burǵylaý alańy men shahta, karerlerge barǵanyńda neshe túrli qıyndyqqa kezdesesiń. Sondyqtan ol jerlerdegideı tarsyl-gúrsilden ada, aıǵaı-shýy az, ózi qyzyqty, ózi qupııa syrǵa toly arheologııaǵa bet burǵanyń jón shyǵar. Bul bizdiń ǵylymda áli túren túspegen tyń sala. Tynysh mamandyq. Tek oqy, izden, oı-qııalyńdy iske baǵyndyryp, jańalyq ash. Boldy! Men KazGÝ-degi tarıh fakýltetiniń dekany Musataı Aqynjanovpen sóılesip kóreıin. Kelisse, bir oqý ornynan ekinshi oqý ornyna aýysý qıyn emes. Sátin salyp jatsa, sol fakýltettegi arheologııa bólimine barǵanyń durys”, – dedi. Áńgimeni kóbeıtip qaıteıin, óziń suraǵan bul mamandyqqa, ıaǵnı arheologııa atty ǵylym salasyna men mine, osylaı kelgenmin, shyraǵym. Kórip, estip otyrsyń, bul da Qanekeńniń arqasy, sol kisiniń maǵan tıgizgen sharapaty.

Álqıssa, sodan bizdiń keıipkerimiz KazGÝ-de bes jyl oqıdy da 1950 jyly respýblıka Ǵylym akademııasynyń Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtyna kelip ju­mysqa ornalasady. Ol kezde bul ǵylymı mekemeni  ǵalym S.N.Pokrovskıı basqaratyn. Jas maman mine, osy jerde júrip Á.Marǵulan, A.Bernshtam sekildi ataq­ty adamdar jetekshilik etken Ońtústik jáne Ortalyq Qa­zaqstan ekspedısııalaryna qatysady. Júris-turys­tarynyń ózi jatqan bir tárbıe, sóılegen ár sózderi syrǵa toly, tájirıbeleri taýdaı “eki shalmen” birge bolǵan sol saparlar keıin onyń talaı ret túsine enip, ómirinde óshpesteı iz qaldyrǵany bar. О́stip júrip aspırantýrany da támamdap, 1953 jyly Lenıngradta sol kezdegi odaqtyq ar­heologııa bilgirleriniń biri M.P.Gryzýnovtyń jetek­shi­li­gimen “Ortalyq Qazaq­stan­daǵy qola dáýiri” degen ta­qy­ryp­ta kandıdattyq dısser­tasııa qorǵaıdy. Baıyptap qara­ǵan janǵa keshegi asharshylyq atty náýbetten aman qal­ǵan ár on qazaq balasynyń biri, odan keıingi Uly Otan soǵysynyń jarymjan jaýyngeri, bertingi jyrtyq kóńil, júdeý júz ýnıversıtet stýdenti onyń az ǵana ýaqyt ishindegi alǵa qaraı tyrmysqan bul tirligin naǵyz jan­kesh­tilik deýge bolar edi. О́ıtkeni Kemel Aqyshev sol kezdegi ǵylymı ortada qalyp­tasqan uǵymmen alyp qara­ǵanda “áli túbit murt” nemese “shıkiókpe” dep esepteletin, ıaǵnı akademııa­daǵy jazyl­maǵan zań boıynsha kandıdattyq dıssertasııa qorǵaýǵa tym erterek 29 jasta ǵana bolatyn.

– Tarıh ınstıtýtynda jumys isteı bastaǵan sol 50-shi jyldarda ózińiz jeke jetekshilik etip shyqqan alǵashqy arheologııalyq ekspedısııa esińizde me? – dedim men kelesi sátte Kemekeńe aradaǵy úzilip qalǵan áńgime jelisin qaıta jalǵaýǵa tyrysyp.

– Nege esimde bolmasyn. Esimde. Ol Jetisýdyń Ile ańǵaryndaǵy Besshatyr obalaryn qazý ǵoı, – dedi ǵalym aǵamyz sol bir kezdi saǵyna eske alǵandaı bolyp.

– Ol saparǵa shyǵýǵa nendeı jáıt sebep boldy?

– 1954 jyly Ǵylym akademııasyna respýblıka Úki­me­tinen arnaıy nusqaý keldi. Onda sol kezdegi onjyldyq muǵdarynda Ile ózeni bógelip, ol jerde úlken sý qoımasy salynatyndyǵy, sondyqtan bul mańaıdaǵy tarıhı mańyzy bar eskertkishter men obalar bolsa olardy qazyp zerttep, qorytyndy jasaýdyń qajet ekendigi aıtylypty. Sebebi, Ile bógelse, ańǵardaǵy biraz arheologııalyq obektilerdiń sý astynda qalyp qoıýy múmkin. Bul sodan keıingi 16 jyldan soń, ıaǵnı 1970 jyly paıdalanýǵa berilgen Qapshaǵaı GES-ine baılanysty daıyndyqtyń basy edi. Sóz retine qaraı aıta keteıin, 1985 jylǵy gor­ba­chevtik qaıta qurý kezinde túrli qoǵamdyq birlestikterdiń ókil­deri: “Almaty irgesindegi sý elektr stansasy oı­las­ty­rylmaı jasalǵan is boldy. Qonaevtyń bul ıdeıasy Ile­niń faýnasy men florasyna sumdyq zııan keltirdi”, – dep shýlady ǵoı. Bos aıyptaý. Sandalǵan sóz. Sol kezdegi Úkimet ol qadamǵa barý úshin atalmysh aımaqty barlyq sala mamandaryna on jyl egjeı-tegjeıli zerttetip, sodan soń ǵana baryp iske kirisken. Sonyń biri joǵarydaǵydaı tapsyrma alǵan bizdiń arheologııalyq ekspedısııa edi.

Já, sonymen Besshatyrdy qazýǵa kiristik deısiń. Bul ózi kóne dúnıeniń keremet bir kózi dep tańdanyspen aıtýǵa turatyn keshen bolyp shyqty. Sizder bizdiń 1970 jylǵy Esik qorǵanynan tapqan Altyn adamymyzdy aýyz­dary­ńyz­dan tastamaısyzdar ǵoı. Al, Besshatyr… ıá, Bes­sha­tyr… O-o, ol odan da ǵajap der edim! Árıne, ta­byl­ǵan olja jóninen emes… Arheologııalyq sulý­lyq jaǵynan! Mundaǵy batys­tan shyǵysqa qaraı 1 shaqyrym, al soltústikten ońtústikke qaraı 2 sha­qy­rym alqaptaǵy úlkendi-kishili 31 obanyń ar­hı­tek­týralyq sheshimi qandaı deseńizshi shirkin! Olar­dyń arasyndaǵy keıbireýleriniń bıiktigi tipti 20 metrge deıin baratyn munaralardyń taspen órip turyp qalanǵan erekshe bitimi she?! Ǵajaby sol, belgili bir araqa­shyqtyqty saqtaı otyryp tizbektele ornalasqan 6 úlken obalarda bir-birimen jalǵasqan jer asty joldary – katakomba bar bolyp shyqty! Bul jerdegi bizdi erekshe tańǵal­dyr­ǵan nárse mine, osy qubylys der edik. Sodan soń…. ıá, sodan soń ózimiz sóz etip otyrǵan Besshatyr ke­shenin turǵyzǵan bizdiń qadym ǵasyrdaǵy ba­ba­la­rymyz – saqtardyń asqan eńbekqorlyǵyn atap aıta ketpeske bolmaıdy. Oılanyp kórińizshi, jo­ǵa­rydaǵy 31 obanyń ishindegi eń úlken degen bir úıin­dige 50 myń tekshe metr tas pen topyraq ket­ken. Onyń mańyndaǵy qorshaý tizbekterine 3 sha­qy­rym jerdegi karerden daıyn­dalyp ákelgen myń­ǵa jýyq qalaqtas jumsalǵan. Osyndaı iri oba­lar­dyń ishindegi taıpa kósemderi men qolbasshylar qabiriniń qabyrǵalaryn turǵyzýǵa jumsalǵan Tıan-Shan shyrshasynyń bóreneleri she? Olar qorymnan 200-250 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Alataý bókterinde daıyndalyp, ózen arqyly aqqan salmen jetkizilgen. Munyń bári sonaý este joq eski za­man­da atqarylǵan is ekenin eske alsaq, oǵan qalaı, qaıtip tańǵalmassyń?! Al keshennen tabylǵan arheologııalyq qundylyqtarǵa kelsek, olardyń ishinen qorshaý qalaqtastaryndaǵy qazaqtyń “kóz” tańbasyna uqsas kóne taıpa aıyrymdaryna tán kún rámizin, qabirlerdegi kóbelek tárizdi báınegi bar qysqa semser – aqınaqty, ishi qýys altyn túıirshikterdi qosaqtap dánekerlegen monshaq­tardy aıtýǵa bolady. Bul zattyq derekter Besshatyr qorymynyń bizdiń zamanymyzdan burynǵy VI-V ǵasyr­larda salynǵanyn kórsetedi.

– Endigi kezek sizdiń osydan 33 jyl buryn tapqan eń úlken ar­heo­lo­gııalyq oljańyz — Altyn adam­nyń tarıhyn baıandaýǵa kelgen sııaq­ty. Álem ǵalymdary tarapy­nan “dú­nıe­júzilik órkenıet úshin mańyzy asa zor jańalyq” dep biraýyzdan moıyndalǵan osy jádiger qalaı tabyldy, Kemeke? Sol jyly ózi Esik qorǵanyndaǵy bul obany qa­zý­ǵa ne sebep boldy? Sózdiń toqe­te­ri: bar oqıǵany, máseleniń búkil mán-jaıyn osy ekspedısııanyń bas­shysy ári tikeleı kýágeri bolǵan adam retinde óz aýzyńyzdan estisek…

– Ádette úlken nárseniń bári eshkim kútpegen kezdeısoq isten bastaý alatyny tarıhta talaı ret dáleldengen jáıt. Myna oqıǵa da dál solaı boldy desem, esh qateles­peı­min ǵoı dep oılaımyn. Bárine qoz­ǵaý salǵan bizdiń Tarıh, arheo­lo­gııa jáne etnografııa ınstıtýtyna bir orys jigitiniń ótinish aıtyp kelýi boldy. Ol ózi Almaty irgesinen 50 shaqyrym jerdegi Esik qalasynyń avtobaza dırektory eken. Aıtqan sharýasy: aýdandyq atqarý komıteti bularǵa kólik kásipornynyń aýmaǵyn keńeıtý úshin qosymsha jer beripti. Biraq onda memleket qorǵaýyna alynǵan eki oba bar deıdi. Avtobaza dırektorynyń oıy: erteń qurylys bastalyp ketkende daý týmas úshin tártip boıynsha sol tóbelerdi arheologtarǵa qazdyryp, máseleniń basyn ashyp alý eken. “Kelip kórseńizder. Eger sizderge traktor, býldozer qajet bolyp jatsa, onyń bárine kómektesemiz”, – deıdi.

– Bul qaı jyly edi?

– 1969 jyldyń tamyz aıy bolatyn. Al, qyrkúıekte biz Esikke baryp, qorǵannyń ońtústik shetindegi kishi oba­ny qazýdy bastadyq. Biraq kóz ashpaıtyn kúzgi jańbyrǵa urynǵan soń jumysty toqtatyp, 1970 jylǵy jazda ony qaıta jalǵastyrdyq. Kishi oba dep otyrǵanymyz bıiktigi 5 metrlik tóbe edi. О́kinishke qaraı odan eshteńe shyqpady. Túk qaldyrmaı tonap ketipti. Sodan soń ýaqyt ozdyrmaı ekinshisin, ıaǵnı bıiktigi 6, al dıametri 60 metrlik úlken úıin­dini qazýǵa kiristik. Onyń ortańǵy bóligine kel­ge­ni­miz­de, mundaǵy qabirdiń de tonalǵany belgili boldy. Bizdiń tájirıbemizde osyndaı obalardaǵy jerleý rásimderi bireý ǵana bolmaýǵa tıis-tin. Alǵashqysy kóz aldaý, adastyrý, al ekinshi ne úshinshisi baqılyqqa attanǵan ataqty adamnyń (eger ol ataqty bolmasa mynadaı úlken oba turǵyzylmas edi) naǵyz óz qabiri bolyp keletin. Sondyqtan da qazba ju­mysyn odan ári keńeıte júrgizip jatqanymyzda, al­ǵash­qy tonalǵan bólik janyndaǵy 10 metr qıys tustan ke­remet aǵash qabyrǵa shyǵa keldi. Baıqaımyz… bútin. Bu­zyl­maǵan bóreneli bólme. “Qudaı berdi!” – dedik ishimiz­den. Sóıttik te ony topyraqtan arshı bastadyq. Tóbesin ashyp qaraǵanymyzda ne kórdik deısiz ǵoı?! Shegendelgen tabyt… Al ishinde… ıá, ishinde eti áldeqashan aǵyp ketken aqsóńke adam súıegi, onyń uzyna boıyn aınala qorshap jarq-jurq etken júz álde myńǵa jýyq altyn áshekeıler kózge shalyndy. Ǵalamat, ǵajap kórinis edi!

Bar bolǵan oqıǵa mine, osy, shyraǵym. Al odan arǵy jáıtter: jerlengen adamnyń kim ekeni, jas mólsheri, kıimindegi altyn áshekeıler sany, onyń qaı dáýirge ja­ta­tyny, bári-bári keıin baspasózde san márte qaıtalanyp jazyldy emes pe? Oljanyń tolyq anyqtamasy meniń 1978 jyly Máskeýdegi “Iskýsstvo” baspasynan jaryq kórgen “Kýrgan Issyk” atty kitabymda hattalyp-shottalyp turyp aıtylǵany jáne bar. Sondyqtan olardy endi taǵy da ejikteı qaıtalap jatýdyń qajeti joq dep oılaımyn. О́ıtkeni ol bul jerde basy artyq áńgime.

Myna sózderdi tyńdap otyrǵanymda meniń oıymdy taǵy bir suraq mazalady. Ol: “Kezinde qabirde kıimderi shirip, eti aǵyp, tek qańqasy ǵana qalǵan Altyn adamdy arheolog mamandar osy kúni biz kórip júrgendeı etip qalaı ádemilep kıindirip, ony qalaı aıaǵynan tik turǵyzdy eken?”, – degen saýal edi.

– Ol bylaı boldy, – dedi buǵan oılana til qatqan keıip­kerimiz. – Obadaǵy olja ábden arshylyp alyn­ǵan­nan keıin ony sol jerdegi ashyq aspan astynda 2 aı boıy asyqpaı zerttep kórip, qajetti sıpattamanyń bárin jasap aldyq. Sóıttik te Ǵylym akademııasynyń labora­torııa­sy­na kelip, Altyn adamnyń sulbasyn somdaýǵa kiristik. Bul sharýamen eki adam – zerger-usta Vladımır Sadomskıı jáne men ózim shuǵyldandym. Áriptesime júktelgen tapsyrma: saq jaýyngeriniń ústindegi kıi­minen tabylǵan úlkendi-kishili jáne ártúrli pishindegi 4 myń altyn áshekeı bar emes pe? Mine, oǵan sonyń kóshirmesin jarqyraýyq sary anodty alıýmınıı qańyltyrynan jasap shyǵý tapsyryldy. Al meniń mindetim – saq jaýyngeriniń maneken sekildi dene turqyn ómirge ákelip, sonyń negizinde oǵan qajet kıimderdi ólshep, tigý boldy. Osy jerde Vladımır Sadomskııdiń keremet erik-jigeri men tózimine, óz isine sheksiz be­ril­gen adaldyǵy men túımeden túıin túıgen sheberligine áli kúnge deıin tańǵalamyn. Netken bilim, netken mádenıet, netken adam­gershilik deseńizshi! Bul ózi jazýshy Nıkolaı Les­kov áńgimeleriniń birindegi bıtteı búr­geniń ózin baıqatpaı taǵalap jibergen us­tanyń ertegideı eren eńbegine parapar tir­lik boldy. Eki jyl boıǵy kóz maıyn taýysqan qıyn da kúrdeli jumysqa myńq etpedi-aý sabazyń.

Sodan ne kerek, 1973 jyldyń kóktemin­de Altyn adamdy osylaı jasap bola ber­ge­­nimizde, Ǵylym akademııasynyń pre­zı­den­ti Shahmardan Esenov ekeýmiz QKP Or­ta­lyq Komıte­tiniń hatshysy Sattar Imashevtiń qabyldaýyna shaqyryl­dyq. On­da­ǵy áńgimede sol jyldyń kúzinde Al­ma­tyda Azııa-Afrıka elderi jazýshy­lary­nyń V halyqaralyq konferen­sııasy óte­tini, jer sharynyń 69 memleketinen keletin sol qonaq­tarǵa mundaǵy orys shirkeýine ornalasqan mýzeıden basqa kórsetetin kóp eshteńemizdiń joq ekeni aıtyldy. Sóz retine qaraı ózimizdiń arheologııalyq qazbalardan tabylǵan jádigerlerdi jınap, sheteldik qonaqtar ketkenshe kórme sııaqty birdeńe uıymdastyryp qoıýǵa bolmas pa eken degen másele de aıtylyp qaldy.

– Nege bolmasyn. Bolady, – dedim men bul saýalǵa birden. – Eger ǵımarat tabylsa, ony osy jerde naqty sheship berseńizder kórme emes, tipti arheologııalyq mýzeı de jasaýǵa bolady?

– Ras pa?

– Ras.

– Oǵan sonda ne qoıamyz? Bizde bir zaldy toltyra alatyndaı eksponat bar ma ózi?

– Akademııa men Ortalyq mýzeıde myńǵa jýyq arheo­logııalyq jádiger tur. Bári de baǵaly. О́z salmaǵy bar dúnıeler. Solardyń ishindegi eń úlkeni máselen Esik qorǵa­nynan tabylǵan Altyn adam.

– Bárekeldi! Onda iske kiriseıik, jigitter!

Sodan qaýyrt jumys bastalyp ketti deısiz. Obaly ne, Orta­lyq Komıtet aıtqan sózinde turdy. Qalalyq atqarý komı­tetinen bul mýzeıge kerek dep Lenın dańǵylynyń “Iskra” kınoteatry ústindegi bolashaq gastronom úıin bizge julyp alyp berdi. Ony qaıta jabdyqtap jasaýǵa Qu­ry­lys mınıstri Mustaqym Yqsanovty myqtap jegip qoıdy. Bárimizde maza joq. Tynymsyz tirlik, bitpeıtin jú­giris. Kúnine 16-17 saǵatqa deıin jumys istegen kez­de­ri­miz de boldy. Qoıshy, sodan arada 4 aı ótip, kon­fe­ren­sııa ashylýǵa 15 kún qalǵanda bárin bitirip, “ýh” dedik-aý. Mýzeıdi kórýge QKP Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Dinmuhammed Ahmetuly Qonaevtyń ózi keldi. Tuńǵysh tanysýy ǵoı, áınekpen qorshalǵan qarakúlińgir buryshtaǵy jarqyraı sáýle shashyp turǵan Altyn adamǵa qarap tańǵaldy. Basqa eksponattarǵa da zeıin qoıa úńilip, zal ishinde óte kóńildi júrdi. Bárin aralap bolǵan soń ujym múshelerin jınap alyp alǵys aıtty. Keterinde maǵan burylyp: “Ne ótinishiń bar, Kemel? Arheologııalyq jumystarǵa baılanysty týyn­daǵan problema bar bolsa, jasyrmaı aıt. Ony myna bas­tyq­taryń turǵanda, bárimiz birigip sheship keteıik”, – dedi kúlip. “Bastyqtaryń”, – de­geni qasyna ózimen birge erip kelgen Ortalyq Komı­tet­tiń ıdeologııa hatshysy Sattar Imashev pen Ǵylym akade­mııa­synyń prezıdenti Shahmar­dan Esenov edi.

– Otyrardy qazý kerek, Dımeke, – dedim men birden ol kisiniń jańaǵy sózin kútip turǵandaı-aq asyǵa-aptyǵa til qatyp. – Bilesiz… Ońtústik Qazaqstanda sondaı kóne qala orny bar ǵoı… Mine, soǵan qazba jumysyn júrgizýdi bastaý kerek.

– Iá, ıá… bilemin. Biraq oǵan bizdiń shashymyz jete me? 200 gektar aýmaqty alyp jatqan jerdi qalaı qazamyz? Oǵan kóp qarajat kerek qoı.

– Solaı bolǵannyń ózinde de bul qazba jumysy bizge kerek. О́ıtkeni kóp nársege kóz jetkizý qazir osy máselege baılanysty bolyp otyr.

– Sonda odan ne tabamyz?

– Eldiń sanasyna kóne qazaq jerinde qala bolǵan degen uǵymdy qalyptastyramyz. Uly Jibek jolyndaǵy sha­hardyń saýda ortalyǵyna aınalyp, óz aqshasyn shy­ǵa­rýy, sáýlet úlgilerin ómirge keltirip, sý qubyrlary júıe­sin júrgizýi, qorǵan men sıtadel salýy – ór­ke­nıettiliktiń belgisi. Otyrarda mine, bulardyń bári bar. Endi tek sony qazyp, zattaı aıǵaq retinde ortalyqqa kór­setýimiz, derek­terdi ǵylymı aınalymǵa túsirýimiz kerek. Másele osynda.

Dımekeń myna sózdi estigende qatty oılanyp qaldy. Keterinde qolymdy qushyrlana qysyp turyp: “Túsindim. Bári de bolady. Konferensııa ótken soń joba-jos­pa­ryń­dy jasap, maǵan kel”, – dedi. Biraq ol kisiniń qabyl­daý­yn­da bola almadym. Meniń ornyma Ǵylym akade­mııa­sy­nyń prezıdenti Shahmardan Esenov kirip, bizdiń ınstıtýt jasaǵan “Otyrar arheologııalyq keshendi ekspedısııa­sy­nyń kóp jyldyq qazba jumysy josparyna” Dımekeńniń kelisimin alyp shyqty. Sondaǵy bárimizdi qýantqan nárse, ásirese, jobadaǵy Otyrardy qazýshy mamandarǵa jyl saıyn bólinýge tıis dep kórsetilgen 100 myń som aqshanyń qysqarmaı qoldaý tabýy edi. Ol kezde bul degenińiz óte mol qarjy bolatyn. Sodan 1975 jyldan 1987 jylǵa deıin sol soma bizge esh kidirissiz keldi de turdy. Al 1988 jyldan bastap úzdik-sozdyq bolyp bólinip berilip júrdi de 1990 jyly múlde toqtady. Bul kezde biz de Otyrardaǵy óz ju­my­symyzdy bitirgen edik. Sóıtip Altyn adamnyń ta­by­lýy­men, ony Dımekeńniń arnaıy kelip kórýimen otandyq arheologııada eki úlken is – Almatydaǵy respýb­lı­kalyq ar­heologııa mýzeıi men Otyrardy qazý jónindegi kóp jyl­dyq keshendi ekspedısııany qurý máselesi qosa bitkeni bar.

Kemel aǵa joǵarydaǵy sózderdi aıtyp boldy da: “Al, taǵy ne suraısyń?” – degendeı maǵan oılana qarady. Men úndemedim. О́ıtkeni keıipkerimizge qoıylar sońǵy saýal – onyń arheologııadaǵy taǵy bir úlken jańalyǵy bizge belgili bolatyn. Ol ǵalymnyń osydan 4 jyl buryn Asta­na irgesinen múlde belgisiz kóne qalanyń ornyn tap­qan­dy­ǵy edi. Sol kezde, ıaǵnı 1999 jyldyń shilde aıynda biz atalmysh jerde qazba jumysyn júrgizip jatqan Kemekeńdi izdep baryp áńgimelesip, barlyq jaǵdaıǵa qanyǵyp qaıtqanbyz. Ony qysqasha baıandar bolsaq bylaı.

Arheolog aǵamyzdyń qolyna birde HVIII ǵasyrda ómir súr­gen orys ofıseri, topograf I.Shangınniń kúndeligi túsedi. Onda: “Men Esil jaǵasynda qırap jatqan qalany kórdim. Kezinde tamasha eldi meken bolǵany baıqalady. Bizdi ásirese onyń irgesindegi sýy tushy kóldiń ǵajaıyp kórinisi tańǵaldyrdy”, – dep jazylǵan eken. Kemekeń osy de­rekti negizge ala otyryp arhıvten Selınograd (qazirgi Aqmola – red.) oblysyn 1974 jyly aerofotodan túsirgen kó­rinisti taýyp aldyrtady. Salystyryp qaraǵanda, topo­graf I.Shangınniń kúndeliginde aıtylǵan kóldiń sýalǵan orny men onyń jaǵasyndaǵy shahar qulandysy qazirgi Astana irgesinen 10 shaqyrym jerde jatqany anyqtalady. Ol kisi basqarǵan ekspedısııa músheleri mine, 4 jyldan beri osy jerdi qazý ústinde. 3 myń sharshy metr aýmaqty topyraqtan arshyǵan kezde kóne qalanyń eki qurylys qabatynan turatyndyǵy belgili boldy. Onyń ústińgisi HIII-HV ǵasyrlarǵa tán desek, astyńǵysy H-HII ǵasyr­lar­ǵa jatady. Shahardyń ortasyndaǵy tóbeden 20-dan astam qabir men 5 mazar tabylyp, tóńirekten qalyńdyǵy 5 san­tımerlik bólek formaly kirpishter, kúmis tıyn, temir jebe qazyp alyndy.

Qalada shaǵyn kásipkerlik oryndary bolǵany baı­qa­la­dy. Onda qyshtan túrli ydys-aıaqtar jasalynyp, kirpish kúıdiretin arnaýly oryn jáne ustahana jumys istegenin aıǵaqtaıtyn derekter bar. Ásirese shahar halqyna qajet sý irgedegi kólden tikeleı tartylǵandyǵy aıryqsha áser qaldyrady. Oǵan dálel, kólden tushy sý alý úshin eki ortaǵa shaǵyn kanal qazylǵan eken. Onda jel arqyly aınalatyn sorap mehanızmi jumys istep turǵan. Sý sonyń kúshimen joǵaryǵa qaraı shyǵarylyp otyrǵan.

Mine, osyndaı jaılar anyqtalǵan soń Kemekeń ús­ti­miz­degi jyldyń aqpan aıynda Prezıdent Nursultan Ábish­uly Nazarbaevqa kirgeni bar. Ǵalym onda Memleket bas­shy­syna Astana irgesinde H-HII ǵasyrlarda paıda bolǵan Buzoq atty qala týraly tolyq aıtyp berdi. Sózdiń toqeter túıi­ni, Qazaqstannyń qazirgi elordasynyń ornynda sol or­ta ǵasyrlarda-aq áskerı stavka jáne bılik rezı­den­sııa­sy retinde qyzmet etken qala bolǵan dep esepteıdi arheolog.

Halyqaralyq leksıkonda “terra insognito” degen sóz tirkesi bar. Bul uǵym kóbinese saıahatshylar men jara­ty­lystanýshy ǵalymdardyń zertteý eńbekte­rin­de qoldanylady. Onyń týra aýdarmasy – belgisiz jer. Iá…

Terra insognito – beımálim el, ashylmaǵan aral, beıtanys qıyr shet.

Terra insognito – qupııasy mol qurlyq, jumbaq jer, aqtańdaq núkte.

Terra insognito…

Eger Qazaqstan arheologııasyn Atlantıdaǵa teńe­sek, onyń jer astyndaǵy qupııa, jumbaq tylsymǵa toly syr sandyǵy — terra insognito álemin ashyp, ıgerý­ge izashar bolǵan sanaýly adamdardyń biri dep biz Kemel Aqyshevti aıtar edik. О́ıtkeni belgisiz dúnıe Besshatyr men Qumtekeıdegi qupııasy kóp Shyǵý shaha­ryn, ashylmaǵan aral — Altyn adam men oıshyldar otany Otyrardy, Astana irgesindegi aqtańdaq núkte Buzoqty terra insognito emes dep kim aıtady. Jalpy tyńǵa túren salý, jer qabatynda jatqan jańalyq­tardy jaryqqa shyǵarý onyń kásibi, ómirlik muraty. Únemi belgisizdikten belgisizdikke umtylý osy bir ty­nym­syz izdenis ıesiniń stıhııasy. Ol mine, osy jan­keshti eńbegi arqyly arheologııada aıtar­lyq­taı jańa­lyqtar ashý­men keledi. Asha berińiz, aq­saqal!

Janbolat AÝPBAEV,“Egemen Qazaqstan”

2003 jyl.