Tolstoımen hat alysqan Rahmetolla Elkebaev týraly ne bilemiz?

Tolstoımen hat alysqan Rahmetolla Elkebaev týraly ne bilemiz?

Dúısenbi, 3 qyrkúıek 2012 11:42

Ádebıettiń eki alyby – graf Tolstoı men Shákárim qajy kezinde hat alysyp turypty. Tolstoıdyń  syrqattanyp júrgen shaǵynda ony Shákárim qajy qymyz iship emdelińiz dep qazaq saharasyna, Shyńǵystaýǵa shaqyrypty degen sóz bar. Ol saryn el ishinde  kúni búginge deıin saqtalǵan. О́kinishke qaraı, osy  sózdiń  durystyǵyn qujat júzinde  anyqtaý múmkin bolmaı keledi. Dese de, qajynyń ólmes, óshpes  óleńderiniń birinde óziniń Tolstoıdyń shákirti ekendiginen tanbaıtynyn aıta kelip: “Aqıqat syrymdy aıtsam,

Dúısenbi, 3 qyrkúıek 2012 11:42

Ádebıettiń eki alyby – graf Tolstoı men Shákárim qajy kezinde hat alysyp turypty. Tolstoıdyń  syrqattanyp júrgen shaǵynda ony Shákárim qajy qymyz iship emdelińiz dep qazaq saharasyna, Shyńǵystaýǵa shaqyrypty degen sóz bar. Ol saryn el ishinde  kúni búginge deıin saqtalǵan. О́kinishke qaraı, osy  sózdiń  durystyǵyn qujat júzinde  anyqtaý múmkin bolmaı keledi. Dese de, qajynyń ólmes, óshpes  óleńderiniń birinde óziniń Tolstoıdyń shákirti ekendiginen tanbaıtynyn aıta kelip: “Aqıqat syrymdy aıtsam,

Dúısenbi, 3 qyrkúıek 2012 11:42Tolstoıdyń, myń sopyny  almaımyn tyrnaǵyna”,– dep  kesip  túıin jasaýy qandaı qujattan kem? Demek, bári qısynǵa keledi. Budan  keıin, osy sóz ne sóz dep orynsyz kúdiktengenshe, áli de úlken  úmitpen aqıqat aýylyna moıyn burǵanymyz jón shyǵar degen tujyrymǵa toqtaısyz.

Bir joqty ekinshi joq tabady. So­­ǵan saısaq, kezinde uly Tolstoı­men hat alysqan taǵy bir semeılik Rah­­metolla Elkebaev týraly tııa­naqty derek joǵarydaǵy máselede úmit otyn odan ári úrleı túsedi. Budan keıin kún­d­erdiń kúninde eki alyptyń bir-bi­rine jazysqan hatta­ry­nyń tabyla­ty­nyna da nyq sene­siń. Alaıda, qaı­sybireýlerdiń ekin­shi derekpen  ǵana shektelip, sony ǵa­na qanaǵat tutyp, onyń alǵash­qysyn qaýesetke balaǵy­sy keletinin qaıtersiń. Qalaı bol­ǵanda da basy ashyq áńgime mynaý: ana zamanda, ana ǵasyrda bir qıyr­daǵy Semeıde jatyp, Tolstoı syndy uly ja­zýshyǵa hat arqyly bolsa da til­de­sip qalǵan Rahmetolla Elke­baev týraly aqıqattyń tottanbaı­tyndyǵy.

Keıingi jyldary ártúrli  ba­­sy­­lymdarda Rahmetolla Mıńǵa­­lı­uly Elkebaev haqyndaǵy derek­ter anda-sanda  bolsa da kórinip qalyp júr. Máselen, kezinde “Ja­lyn” almanaǵynda ol týra­ly shaǵyn maqala jarııalandy. “Lıteratýrnaıa gazetanyń” qo­sym­shasynda (№7, 1991 j. “Dose”) orys­tyń uly ja­zý­shy­sy L.N.Tol­stoıdyń  oǵan jazǵan haty kel­tirilgen. Bul hat Tol­stoıdyń 1956 jyly  Más­keý­degi Memlekettik Kórkem Ádebıet Baspasynan shyqqan tolyq shy­ǵar­malar jınaǵynyń 78-shi tomynyń 164-shi betinde 179-shy nómirmen jarııalanǵan eken. Buǵan qosatyn taǵy bir derek, ol hat 1925 jyly P.T.Bırıýkovtyń aýdarýymen jazý­shynyń nemis tilinde jarııa­lanǵan basqa hattarymen birge jaryq kóripti. Sonda deımiz-aý, álem ádebıetiniń alyby atanǵan uly jazýshymen hat jazysyp júrgen  bul semeılik   kim?

Rahmetolla Elkebaev týraly qazirgi qolda bar derekter onsha kóp te emes. Sondyqtan onyń ómiri men eńbegin túbegeıli zertteý aldaǵy jyldardyń mindeti. Biraq onyń  ozyq oıly, progresshil, halqy úshin aıanbaı eńbek etken kórnekti aǵartýshy, zamanynyń zııaly adamy bolǵany anyq. О́ıt­keni, ǵasyr basyndaǵy Se­meıde jylt etken jańalyq nyshan­darynyń birqatary Rahmetolla Mıńǵalıuly esimimen baılanysty bolyp keledi. Oǵan bir ǵana mysal, “Oıan, qazaq” óleńder jınaǵynyń ultty alǵa basýǵa sha­qyrǵan  ıdeıasy  patshalyq ókimet oryn­daryna jaq­paı, onyń avtory Mirjaqyp Dýla­tov jaýapqa tartyl­ǵanyn tarıhtan  jaqsy bilemiz. 1911 jyldyń 23 jeltoqsanynda Semeıde bolǵan sotqa Jaqań tarapynan shaqyryl­ǵan eki sarapshynyń biri – semı­narııa  muǵalimi Nurǵalı Qul­janov bolsa, ekinshisi – Rahme­tolla Elkebaev edi. Árıne, Mirja­qyp Dýlatov patsha  chınovnıkteri al­dynda Rahmetolla Mıń­ǵalıuly­nyń “Oıan, qazaqty” qalaıda qorǵap qala alatynyna sengendikten ony  ádeıi  shaqyrǵan dep bilýimiz kerek. Jáne bul derek sol kezdegi qazaq, orys, tatar zııalylary arasynda Rahme­tol­lanyń Nurǵalı Quljanov sııaqty bedeldi adam bolǵanyn da kórsetedi.

Semeı qalasyndaǵy musylman­dar mektebiniń meńgerýshisi (dırek­tory), “Halyq sózi” gazetiniń redak­tory, qalalyq  Dýma­nyń múshesi bolǵan Rah­metolla Elkebaev  sol kezdegi Er­tis óńiri­niń qoǵamdyq-saıası  ómirine,  halyq aǵartý  isine belsene aralas­qan adam. Tipti ol basqarǵan musylmandar mektebin­degi kóptegen oqýshylardyń Qazaq­standa tuńǵysh qurylǵan “Iаrysh” fýtbol komandasynda oı­naýy, sol koman­danyń qalyptasýyna musyl­mandar mektebiniń, onyń  meńge­rýshisi Elkebaevtyń uıymdasty­rý jaǵynan da, qarjy jaǵynan da barynsha  kómek kórsetýi, osy mu­syl­­mandar mektebinen dáris alǵan­dardyń  birsypyrasy keıinnen progresshil nıettegi zııalylar qaýymyna qosy­lýy da joǵaryda aıtqan oıymyzdy naqtylap dáleldeı túsedi.

Rahmetollanyń kópten  perzent kóre almaı  júrip, baýyryna salyp  asyrap alǵan tatar balalary Ábdina­syr Mırshanov pen Ámirjan Sıt­tyqov osy fýtbol komanda­synda Muhtar Áýezovpen  birge oınaǵan eken. Keıinnen onyń ekeýi de belgili adamdar bolyp  shyǵady. Máselen, Semeı pedtehnıkýmynda muǵalim bolǵan  Ámirjan Sıtty­qovtan  kezin­de sol tehnıkýmda oqy­ǵan akademık Ál­keı Marǵulan dáris alǵan. Pedago­gıka ǵylymy­nyń kandıdaty Ámirjan  Sıttyqov uzaq jyldar respýblı­kamyzdyń Oqý mınıstrliginde qyzmet atqarǵan-dy.

Qazir toqsanǵa taıap qalǵan Ábdi­nasyr Mırshanovtyń jubaıy Rázııa ájeı Ábdinasyr men Muhtar Áýe­zov­tyń birge oqyǵandyǵyn aıtady. Bolashaq  uly  jazýshy Muhań  bala  keziniń ózinde osy Ábdinasyr, Ámirjandarmen birge Elkebaevtar úıine  jıi kelip júredi eken. Tipti odan dáris alǵan da sııaqty. Oǵan Rahmetolla Mıńǵalıulynyń jalǵyz qyzy Halıdanyń (bul kisi qazaqtyń belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Ázimbaı Lekerovtyń jubaıy) myna  sózderi dálel:

“Muhtar aǵa meniń Ámirhan, Ábdi­nasyr aǵalarymmen jol­das boldy. Bizdiń úıge jıi ke­lip júretin. Ákemnen qosym­sha sabaq alatyn. Ákemdi qat­ty qadir­lep, esinen shyǵar­maıdy eken. 1960 jyly biz Muhtar Áýezovty Almatyda emhanada kezdestirdik. Ol bel­gili hı­rýrg, akademık Alek­sandr Nı­kolaevıch Syz­ǵanovqa  kel­­gen bolýy  kerek. Biz anam ekeýmiz de sol kisige bar­ǵanbyz. Muhtar  aǵaı meniń   mamamdy tanı ketip, qushaq­tasyp aman­dasty da, óziniń qasyna apa­ryp otyr­ǵyzdy. Mamammen kóp sóılesip, turmys jaǵ­daıyn bildi. “Rahmetolla muǵalim­nen qal­ǵan jalǵyz qyz bar edi ǵoı?” – dep surady. Men qasyna baryp sálem­deske­nimde, ol maǵan ákem týra­ly erekshe bir tebire­nispen áńgimeleı bastady. Ázimbaıdyń  taǵdyry men balalarynyń jaı-japsaryn surady. Sońynan maǵan ákem sııaqty bolýyma tilektestik bildirdi”.

Rahmetolla Elkebaevtyń progres­shil, óner-bilimge jańalyq ataýlyǵa qushtar bolǵandyǵyn myna bir  jáıt­ten de anyq baıqaımyz. Tóńkeriske deıingi Semeıde “Ushatyn adam” atanyp, jurtty tań  qaldyrǵan tatar azamaty Ǵalı Sarbaevty da baýyryna  qatty tartqan. Ol  matadan  qanat jasap (qazirgi deltoplannyń  qara­paıym  nusqasy  bolsa kerek), bıik  úılerdiń tóbesinen, Ertistiń jarqaba­ǵynan sekirip ushady eken. Ony Semeı  halqy taıly-taıaǵy qalmaı tamashalap, bul ǵajapqa qatty tańǵa­latyn kóri­nedi. Sol Ǵalı Sarbaev týraly, onyń óneri jóninde Rahme­tolla Elkebaev  “Sharýa” jýrna­lynyń 1914 jylǵy 19-shy  sanynda maqala  jazǵan.

Halıda apaıdyń aıtýyna qaraǵan­da, ákesi Rahmetolla 1878 jyly Edil boıyndaǵy Qazan  qalasyna jaqyn bir tatar aýylynda týypty. Eńbekpen  kú­ne­ltetin qarapaıym ǵana tatar semıa­synan shyqqan balanyń bilimge zerek­tigin baıqaǵan ata-anasy aýyl­daǵy  mol­ladan saýatyn ashqan soń ony Qazan­daǵy medresege beredi. Onda oqıtyn kileń  áldilerdiń balalary Rahmetol­lany mensine qoımaı,  aýyldan kelgen jarly bala  alǵashyn­da kóp taýqymet kóredi. Biraq eńbek dese erinbeıtin ata-anasy – Mıńǵalı  men Saqyp tapqan-taıanǵandaryn osy balanyń jolyna salyp, onyń qalaıda medreseni  tolyq  aıaqtaýyn qalaıdy. Sóıtip, talapty bala  óziniń yjdahat­tylyǵymen, bilimge  degen qumarly­ǵymen medrese shákirtteri arasynda óz ornyn tabady.

Munda da ozyq oıly  adamdar az bolmasa kerek. Solar  arqy­ly shákirt Rah­metolla orys  ádebıetiniń  dámin tatyp, óz ana tilimen qatar bul tildi de jaq­sy meńgerip alady. Sóıtip, medre­seni úzdik bitirgen Rahmetolla halyq aǵartý  jolyna túsedi. Biraq oǵan bul tóńirekten muǵalimdikke oryn tabylmaı,  taǵdyrdyń aıdaýymen Semeıge  keledi. Áıtse de ol kezde   mun­da da buratana halyqtyń balala­ryn oqytatyn mektep bolmasa kerek. Sondyqtan Semeıde qos meshit saldyrǵan, altyn óndirýmen shuǵylda­natyn kásipker Hamıtovqa satýshy bolyp ornalasady. Eti tiri, qaǵy­lez jigittiń talaby Hamıtovqa da unap, sonyń járdemimen Rahmetolla biraz qarjy jınap alady. Sol qarjy­syna ol qazirgi Abaı  jáne  Panfılov   kósheleriniń qıylysynda turǵan eki  qabatty bir  yqsham  úıdi satyp  alady. Úıdiń qasynda, kósheniń ishki jaǵynda at qorasy tur. Qazir ol DOSAAF-tyń mamandar daıyndaı­tyn arnaıy mektebi. Osyǵan qaraǵan­da Rahmetolla Elkebaev­tyń jylqy malyn qadirlegen adam retin­degi taǵy bir qyryn kóremiz. Múmkin báıge attary da bolǵan shyǵar.

Osy tusta qalada jetim qalǵan mu­syl­man   balalarynyń mektebi ashy­lyp, onyń meńgerýshisi  bolyp   kózi ashyq, oqyǵan azamat Rahmetolla Elkebaev belgilenedi. Sol  jyldary ma, álde odan keıinirek pe, tatar­dyń Semeıdegi taǵy bir kásipker  baıy Mýsın atal­mysh mektepke arnap óz qarjysymen úı saldyryp beredi. Ol budan buryn da qalada dıirmen sal­dyryp, meshit  turǵyzǵan bolatyn. Qa­zir osy dıirmen úıinde  metız-fýr­nıtýra zaýy­ty tur. Al meshit – Maǵjan  Jumabaev  kóshe­sinde. Áli kúnge deıin  saqtal­ǵan mek­tep úıi men metız-fýrnı­týra zaýy­ty turǵan úıdiń arhıtektýra­lyq element­teriniń uqsastyǵy da ol ekeýi­niń bir  qoldan  shyq­qandyǵyn  kórsete­di. Komıntern kóshesindegi 39-shy nómirli úı burynǵy  jetim musylman balalar mektebi, qazir  qalalyq  oqý bóli­mine qarasty jas sýretshiler  mektebine aınalǵan. Iаǵnı ol áli kúnge deıin óner-bilim taratý isine qyzmet etýde. Tipti  ondaǵy sol tusta salynǵan bir kóne  pesh áli kúnge  deıin saqtalǵan.

Mektepke kelisimen jigerli jas Rahmetolla jetim qalǵan musylman  balalaryn oqytý, tár­bıeleý jumysy­na berile kirisedi. Qabyletti muǵalim­derdi, tárbıe­shilerdi iriktep, oqytý­dyń sol kezdegi ozyq dep sanalatyn tásil­derin engizýge tyrysady. Sóıte  júrip óz bili­min de kóterýdi  umyt­paıdy. Ol orys­tyń uly jazýshysy Lev Tolstoı shyǵarmalaryn qadaǵalap oqı júrip, oǵan óziniń kitaphana­syndaǵy sóreden shyǵys ádebıetiniń klassıkterimen qatar tórden oryn beredi. Ondaǵy maq­saty uly jazýshy­nyń adamnyń jan-dúnıesine psıholo­gııalyq turǵydan tereń úńilýin zert­tep, onyń pedagogı­ka­lyq ádisterin tal­dap, ásirese dinniń bala tárbıe­sin­degi rólin  aıqyndaý bolsa kerek. Osy arada Rahmetolla Mıń­ǵalıuly Lev Nıkolaevıch Tols­toıǵa  jazǵan, ázirge  tabylyp otyrǵan jalǵyz   hatyn jáne uly jazýshynyń oǵan jaz­ǵan jaýabyn keltirsek, osy máseleniń basy ashy­latyn túri bar. Hat ıeleri­niń jazý mánerlerin, oı oramyn,  sózderi­niń ishki máni men astar-reńin sol qalpynda saqtaý úshin  hattardy aýdarmaı berýdi   jón kórdik.

“Velıkomý rýsskomý myslıtelıý ı  pısatelıý Lvý Nıkolaevıchý Tolstomý ot ýchıtelıa magometanskoı very Rahme­týlly Mıngalıevıcha Elkı­baeva.

Iа, sýdboıý zabroshennyı v temnyı kraı Zapadnoı Sıbırı, Semıpala­tınskýıý oblast, molodoı ýchıtel, ýje devıat let chıtaıý Vashı trýdy. Mne, kak ı drýgım chıtatelıam, trýdy Vashı daıýt ochen, ochen mnogo dý­hov­noı pıshı, pochemý moı vzglıad na vse okrýjaıýshee v  techenıe etıh desıatı let ochen ızmenılsıa. Iа vam vyrajaıý svoıý ıskrennıýıý blagodarnost.

Zatem osmelıvaıýs prosıt Vas, dedýshka Lev Nıkolaevıch, o razre­shenıı  mne  perevestı na tıýrkskıı ı arabskıı ıazykı ız Vashıh trýdov vse, chto ıa naıdý  poleznym dlıa  moego naroda. Prıchem, Vashe razreshenıe jelal by polýchıt v vıde sobstven­norýchno napısannogo Vamı pısma.

Iа razdelıaıý Vashı  vse vzglıady, za ısklıýchenıem Vashego mnenııa ob ıslame (Vy týt ıdete po tomý je pýtı, po kakomý ıdet Renan). Iа ne mogý po­nıat, pochemý je nash Dedýshka, vysoko osenıvaıa  ýchenıe Mesıha (Hrısta), nızko stavıt to je ýchenıe v dopolnen­nom vıde. Ved ıslam est to je samoe, chto nazyvaete Vy hrıstıan­stvom (ko­nech­no ne to, chto nazyvaıýt etım ımenem drýgıe hrıstıane). Raznısa lısh v tom, chto ıslam polnee. Na moı vzglıad chto polnee, sledovalo by  osenıt vyshe.

Moı adres do 15 ııýnıa, Moskva, Boıar­skıı dvor №113, Rahmetýlle El­kıbaevý, a posle 15 ııýnıa Semıpala­tınsk, Rahmetýlle Elkıbaevý.

Rahmetýlla Elkıbaev”

Kórip otyrsyzdar R.Elkebaev ha­tynda dinge kózqaras týraly  áli kúnge deıin  mańyzyn  joǵaltpaǵan jáne  áli de joǵaltpaıtyn úlken fıloso­fııalyq máni bar jalpy adamzattyq má­seleni  kóterip otyr. Uly oıshyl Lev Nıkolaevıch ta hatta  keltirilgen máseleni osylaı baǵalap, erekshe mańyz bergen bolýy kerek. О́ıtkeni, 1908  jyldyń  9 maýsymynda   posh­taǵa túsken hatty alysymen oǵan 10 maýsym  kúni qolma-qol jaýap jazǵan.

Bir ókinishtisi, Elkebaevtyń uly oıshylmen jazysqan hattary otba­synda saqtalmaǵan. Bul  hattyń kó­shir­mesin Halıda apaıdyń sura­týymen L.Tolstoıdyń Memleket­tik murajaıy jibergen. Ony jibergen mýzeı  qyzmetkeri konverttiń syrtyn­daǵy poshta mórinde “9 maýsym, 1908   jyl, Moskva qalasy” dep  kórsetil­genin qosa  jazypty. Sonda tipti hat bir táýliktiń ishinde jetti degen kúnniń ózinde uly   jazýshy sol kúni-aq ony ala salysymen  jaýap jazǵan bolyp shyǵady. Sondaı-aq bul L.Tolstoı­dyń ózine kelgen hattarǵa jaýap jazýdaǵy erekshe yqtııattylyǵyn da kórsetýi múmkin.  Qalaı degenmen de L.Tolstoı bul hatqa  erekshe mán bergen. Ol bylaı dep jazady:

“R.Elkıbaevý, 1908 god, ııýnıa 10. Iа.P.

Lıýbeznyı Rahmetýlla Mınga­lıevıch!

Iа  ýje mnogo let tomý nazad pre­dos­tavıl vsem pravo ızdanııa vseh moıh sochınenıı, napısannyh posle 1881 goda, a takje ı perevodov. No ochen rad slýchaıý lıchno peredat vam eto, ne razreshenıe, a blagodarnost za Vashe v vyssheı stepenı prııatnoe mne predlojenıe. Prı etom slýchae posylaıý vam dlıa vashego vyborov te ız moıh pısanıı, kotorye  ý menıa  pod rýkoı. Chto je kasaetsıa do vashego mnenııa o moem sýjdenıı ob ıslame, to hochetsıa vam skazat to, chto ıstınnaıa relıgııa, po  moemý mnenııý, est tolko odna. Vsıa eta ıstınnaıa relıgııa eshe  otkrylas chelovechestvý, no chast ee proıavlıaetsıa  vo vseh ıspo­vedanııah. Ves progress chelovechestva  sostoıt v etom vse bolshem ı bol­shem soedınenıı vseh v etoı odnoı   ıstınnoı relıgıı ı vo vseh bolshem ýıasnenıı ee. I poetomý  vsem lıýbıa­shım ıstıný nado staratsıa otyskı­vat ne razlıchııa v relıgııah ı ıh nedostat­kı, a ıh edınstvo ı dostoınstvo. To, chto ıa ı staraıýs delat po otnoshenııý vseh relıgıı ı takje ı po otnoshenııý horosho mne   ızvestnogo ıslama.

Jelaıý vam   vsego lýchshego

Lev Tolstoı”.

“Qolyma  ilikken dúnıelerimdi osymen birge jiberip otyrmyn, ózińiz  tańdap  alarsyz”,– degenine qaraǵanda uly jazýshy R.Elkebaevqa bir  nárseler  jibergen  sııaqty. Al,   olardyń túrki nemese arab tilderine aýdarylǵandary bar ma, joq pa – ol jaǵy bizge  ázirge málimsiz. Bul másele áli de izdenip, zertteýdi qajet etedi. L.N.Tolstoı dinniń adamzat qoǵa­mynda alatyn ornyna, shyǵý jáne damý tarıhyna,  bala tárbıesine, pedagogıka másele­lerine arnap birqatar kólemdi fılo­sofııalyq dúnıeler jazǵanyn bilemiz. Balalarǵa  arnalǵan ertegi, áńgime­leriniń  ózi bir tóbe. Ol óziniń pedagogı­kalyq ádisterin de usynǵan, óz ádisteri­men oqytatyn mektep te ashqan   adam. Bizdińshe, Rahmetolla Mıńǵalı­ulyn qyzyqtyryp otyrǵan da jazýshy qyz­metiniń osy jaǵy ma deımiz. О́ıtkeni, R.Elkebaev  ózi basqarǵan mektepte jaǵy­rapııa jáne jaratylys­taný   pánde­rinen sabaq berýmen birge, saz, kórkemóner pánderin de engizip, ony ózi  júrgizgen sekildi.

L.N.Tolstoıdyń tolyq shyǵarma­lar jınaǵynda keltirilgen redak­sııa­lyq anyqtama Rahmetolla Elkebaev týraly  maǵlumatty keńeıte túsedi. Onda: “R.M.Elkebaev (1877-1919 j.j.) – dıirmenshi balasy. 1901-1912 jyldary jetim musylman  balalar  mektebiniń  oqytýshysy jáne meńge­rýshisi. Aqyrǵy jyldary L.N.Tolstoı týraly musylman jýrnaldarynda birneshe   maqalalar jarııalaǵan.

Tolstoı ıslam oqýynyń etıka­lyq jaǵyn joǵary baǵalaǵan. Magomettiń birneshe tujyrymdary “Oqý sheń­beri” men “Árbir  kúnge”-sinde keltirilgen”,– dep kórsetil­gen. Jáne   osy tomdaǵy 340-shy  nómirli hatqa silteý jasalǵan.

Halıda  apaıdyń aıtýyna qara­ǵanda olardyń úıleri tórt bólmeli bolǵan. Ekinshi  qabattaǵy úlken  zaldyń qabyrǵasy toly  ilingen sýretter bolsa kerek. “Menińshe – deıdi ol, – olar belgili sýretshiler­diń óz qoldarymen salǵan sýretteri bolý kerek. О́ıtkeni, ákemniń  kórkem­ónerden de habary bar edi  jáne   ózi de táp-táýir sýret salatyn. Ol  shyǵar­malary kabınetinde ilýli turatyn. Ákem  qaıtys bolǵannan keıin sheshem sol sýretterdi uzaq  saqta­dy. Biraq keıin­nen óz oqýshy­laryna taratyp jiber­di. Múmkin ol sýretter basqa bir qalalar­daǵy úılerde nemese mura­jaılarda avtory belgisiz bolyp  tur ma eken!

Ákemniń  kabınetinde ústine jasyl shuǵa jabylǵan birneshe jáshikti  úlken ústel  turatyn. Men jáshikterdi aqtar­ǵym kelip  umtylsam, ruqsat etpeıtin. Bala kezimdegi kórgenderimdi, oı elegi­nen ótkizetin bolsam, ákemniń  áde­bıet­shilik jáne  mýzykalyq bilimderi bolǵan sııaqty. Tipti arnaıy oqymasa da, jeke sabaqtar alǵan dep  tujyrym­­daýǵa bolady. Áıtpese maıly boıaýmen sýret salýdy, skrıpkada oınaýdy qaıdan úırendi? Qazir meniń qolymda ákemnen  qalǵan jalǵyz  mura – úlken   geografııalyq globýs. Qazir  mundaı  globýstardy shyǵar­maıdy, bilem”.

Halıda apaı ákesinen qalǵan  jal­ǵyz mura retinde osy   globýsty aıtqa­nymen, ákeden muraǵa qalǵan eń basty nárse – menińshe balanyń áke jolyn    qýýy. Halıda apaı da bilim berý    salasynda uzaq  jyl qyzmet atqaryp, “Qazaq SSR-iniń eńbek sińirgen muǵalimi” ataǵyn alǵan. О́zi de ákesi  sııaqty saz ben kórkemónerden  habary   mol, ómirden túıgeni zor kisi. Jıyrma bes jasynda jesir qalǵan Halıda apaı  Ázimbaıǵa degen súıispenshiligin ómir boıy saqtap, odan qalǵan  eki balany úlken azamat etip  ósire bildi. Qazir eki balasy da ǵylym kandıdaty.

Halıda ákesinen óte jas kezinde kóz jumyp  qaldy. Úlken júrekti esil aza­mat Rahmetolla 1919 jyly 41 jasynda   aýyr naýqastan qaıtys bol­dy.  Biraq onyń  artynda qalǵan izi sol kúıinde saırap jatyr. Qazaq, tatar sııaqty óner-bilimnen kende qalǵan halyqtardy naǵyz eýropalyq dáre­jedegi órkenıet deńgeıine kóterý – sol kezdegi ozyq  oıly, zııaly azamat, ult qaıratkeri, al­ǵyr aǵartýshy Rahmetolla Mıńǵalıuly Elkebaevtyń ómirlik armany edi.

Ol 1910 jyly Pavlodarda júrgen (tegi, oqýǵa barǵan bolar)  asyrap alǵan  balasy Ábdinasyr Mırshanovqa jazǵan hatynda onyń bir  oqý  ornymen ǵana shektelip  qalmaýyn qatty ótinedi.  Hatynda  semeılik jigit  Ahmetsálim Mýsınniń (dıirmen ıesi Mýsınniń balasy bolýy múmkin) Eýropaǵa  oqýǵa   ketkenin asa  qyzyq­qan kóńilmen dáriptep habarlaıdy. О́rkenıetti elderden zamanyna saı bilim alǵan azamat óz eliniń   mádenıe­tin kóterýde  úlken ról atqaratynyn aıtady. Sondaı-aq  ózi basqaratyn mektepke Stambuldan bir jas myr­zanyń oqý bitirip muǵalimdikke kelge­nin qýana habarlaıdy. Qala jańa­lyǵyn da umytpaıdy. Halyq úıiniń  or­nyna sırk ashylǵanyn, órt  qaýip­sizdigin baqylaı­tyn munaranyń  saly­nyp bitkenin jazady (qazir M.Dýlatov jáne Inter­nasıonal kósheleriniń qılysyndaǵy   sol baıaǵy munara).

Halıda apaıdyń qolynda saqtal­ǵan sýretterge qarap otyrsaq, basynda sál­desi bar, jas jigit, tatar nemese tú­rik taqııasyn kıgen, áıteýir bas kıim­siz emes, qyr muryndy, oıly  kó­zi­ne áshekeıli kózildirik taqqan, sy­zylǵan ádemi murty men ıegin jar­tylaı  eki  jaǵynda shashyna qosylǵan qaýmet saqaldy adam bizben únsiz syrlasqan­daı. Túr-turpaty da kelisti, ádemi-aq.

Oıymyzdy qoryta kelip, halqy  úshin aıanbaı eńbek etken, óz ólkesiniń   progreske qaraı aıaq basqan árbir jańalyǵy men jetistigine balasha qýanǵan, elimdi eren  el etsem dep, halqymdy aldyńǵy  qatarly halyqtar   deńgeıine  kótersem dep ótken Rahmetolla Elkebaevtaı eńiregen erdiń ómir joly búgingi  urpaqqa, elim, halqym degen árbir namysty azamatqa úlgi-ónege bolýy kerek dep bilemiz.

Shaımardan KALIAQPAROV,zapastaǵy  polkovnık,

Dáýlet SEISENULY,“Egemen Qazaqstan”.

29 mamyr 2002 jyl.