“Aldymen ózimizdi tanyp alaıyq”

“Aldymen ózimizdi tanyp alaıyq”

Jeksenbi, 9 qyrkúıek 2012 0:10

Belgili abaıtanýshy  ǵalym, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Mekemtas MyrzahmetUly osylaı oı túıedi

– Áńgimege kirispes buryn, Mekemtas aǵa, osy suhbattyń taqyryby týraly ne aıtasyz? Biz ózimizdiń bolmysymyzdy tolyq tanydyq pa? Memlekettik, ulttyq ıdeologııa degendi qalaı túsinesiz?

 

Jeksenbi, 9 qyrkúıek 2012 0:10

Belgili abaıtanýshy  ǵalym, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Mekemtas MyrzahmetUly osylaı oı túıedi

– Áńgimege kirispes buryn, Mekemtas aǵa, osy suhbattyń taqyryby týraly ne aıtasyz? Biz ózimizdiń bolmysymyzdy tolyq tanydyq pa? Memlekettik, ulttyq ıdeologııa degendi qalaı túsinesiz?

– Qoǵamdaǵy saıası-áleýmettik, ekono­mıkalyq jaǵdaıǵa oraı memleket tarapynan júrgizilip otyrǵan saıası basshylyqty  júze­ge asyrýdyń barlyq tetikterin tutas alǵanda onyń ózi memlekettik ıdeologııany tanytsa kerek. Al ulttyq ıdeologııanyń atqarar qyzmeti memlekettik ıdeologııaǵa baǵyttala júrgizil­genimen, onyń qaıtalanbas ózindik ereksheligi bolmaq. Ulttyq ıdeologııa — ulttyq ıdeıadan týyndaıtyn qubylys.   Árıne,   ulttyq ıdeıasy bolmaıtyn ult ómirde joq ta shyǵar. Bizdiń ulttyq ıdeıamyzdyń temirqazyǵy – ulttyń oıanýy. Ulttyq sanany oıatý – qaıtalanbas ózindik ereksheligi bar qubylys. Ulttyq oıaný­dyń, sezinýdiń bastamasy bizdiń tarıhymyzda otarshyldyq qysymǵa túsýdi aldyn ala seziný men bodandyq qamytyna jegilýden keıin týyndaǵan zar-zaman aqyndary shyǵarmala­rynda óz kórinisin jan-jaqty realıstik turǵydan taba bildi. Al HH ǵasyr basyndaǵy qazaq qoǵamyndaǵy oıaný dáýiri – ulttyq ıdeıanyń temirqazyǵyna aınaldy. Ol ult táýelsizdigi jolyndaǵy san qyrly kúres quralyn paıdalanǵan oıaný dáýirindegi ádebıetten aıqyn baıqaldy. Osynysy úshin de keńestik totalıtarlyq ıdeologııa HH ǵasyr basynda qarqyndy túrde óris alyp, damý jolyna túsken ulttyq ıdeıadan týyndaǵan ulttyq ıdeologııany túbirimen joıyp, joq etýge bar kúshin saldy. Bul jolda zorlyqpen, zombylyqpen dittegen maqsatyna jetti de. Tek qana Qazaqstan táýelsiz memleket bolǵan soń ǵana bir kezde umyt bolýǵa aınalǵan ulttyq ıdeologııamyzdyń bar salasy qaıta oralyp, damý jolyna tústi. Ulttyq ıdeologııa ǵana halqymyzdyń oı-sanasyn ózi kózdegen ulttyq ıdeıa negizinde qalyptastyra almaq.

– Máke, Abaı álemine qalaı bardyńyz? Sizdi Abaıdyń qandaı danalyǵy qyzyqtyrdy? Aqyndyǵy ma, álde fılosofııasy ma? Qysqasyn aıtqanda, Abaı nesimen uly?

– Meniń abaıtaný salasyna tartylýym da kezdeısoq boldy. Bul asa kúrdeli salaǵa men aldyn-ala daıarlyqsyz, maqsatsyz, ǵylymı jetekshim  akademık Qajym Jumalıevtiń “kúshteýimen” kelgen jaǵdaıym bar. Aspıran­týraǵa 1961 jyly túskende meniń jasym 31-de bolatyn.

Ǵylymı jetekshim professor Qajym Jumalıevpen taqyryp tańdaýǵa kelgende aramyz shıelenise berdi. Men  ońaı qorǵalatyn taqyrypty jaǵalaýmen boldym. Qajekeń “Abaıdyń ádebı murasynyń zerttelý jaıy” degen  taqyrypty usynyp otyryp aldy. Laj joq jetekshimniń aıtqanyna eriksiz kónip, qıyn taqyrypqa uryndym. Ol kezde aspı­rantýraǵa basqa respýblıka­dan kelgenderdiń ilýde biri ǵana qabyldanatyn kezeń edi.

Abaıtanýdyń negizin qalaǵan zamanymyz­dyń kemeńger jazýshysy Muhar Áýezov ómirden ótken soń, Qajekeń abaıtaný salasyndaǵy ǵylymı dástúrdiń úzilip qalmaýyn oılaýdan bolsa kerek, aspırantýraǵa meni, keıingi jyly daryndy ádebıetshi Seıfolla Quspanovty qabyldady. Sonymen abaıtanýdyń jetpis jyldyq tarıhyn jazýǵa   seskene kiristim. Seske­netin sebebim de bar. Qyrqynshy jyldan arǵy kezeńdegi derek kózderiniń bári de latyn­sha, odan arǵysy arabsha jazý tańbasymen dúnıege kelgen muralar eken. Olardy meńgerip oqyp ketý jaǵy da qıynǵa soǵyp, qolbaılaý bola berdi. Jalǵyz súıenetinim, 1946 jyly basylym kórgen N.Sábıtovtiń “Abaı” dep atalatyn taqyryptyq júıeni ustanǵan tuńǵysh bıblıografııalyq kórsetkishi ǵana. Onyń ózi de Abaı týraly basylym kórgen 970 derek tobyn ǵana qamtıdy eken. Izdestire bastaǵannan-aq uly aqyn týraly ózge derekter órip shyǵa bastady. Ne de bolsa túgel qamtý úshin Abaı týraly basylym kórgen derekterdi qaıta qarap jınastyra bastadym. Onsyz alǵan taqyry­byma qadam basý múmkin emes. Sonymen qolǵa ilingen úsh jarym myń derek kózin jınas­ty­ryp, oqyp, taldap, júıelep shyǵýǵa bel sheshe kiristim. Nátıjesi 1965 jyly   kólemi 20 baspa tabaqtaı “Abaı Qunanbaev” dep atalatyn tuńǵysh jarııalanǵan uly aqyn murasy týraly tolyq personaldyq, biraq hronologııalyq júıeni ustanǵan bıblıografııalyq kórsetkish basylym boldy.

Osydan keıin ishteı kelgen qorytyndym — meniń Abaı murasyna daıarlyǵymnyń jetki­liksiz ekendigin sezindim. Sezindim de ózime-ózim qamshy bastym. Abaıdy tolyq tanýda aldan shyǵar kedergilerdi sezingendeı boldym. Olar: birinshiden, Abaı ómir súrgen dáýirdiń qaıta­lanbas tarıhı, saıası-áleýmettik bolmysyn zertteý ústinde tanyp bilý, syryn uǵyný mindeti alǵa qoıyldy. Ekinshi, Abaı  tilindegi sózdik qor tabıǵaty men sol tusta halyq tutynǵan sózdik qordy  Abaıdyń meńgerý, jańǵyrtý arqyly ádebı tildiń deńgeıin kóterý jolyndaǵy aqyndyq sheberligin tanyp bilý de qıyndyqqa tústi. Úshinshiden, ásirese, Abaı dúnıetanymynyń asa kúrdeli bolmysyn shama kelgenshe tanyp bilý úshin, uzaq jyldar boıy izdenis jolyna tústim. Osy jolda  talmaı eńbektenip, ishteı túlep ósýime ári osy baǵytta adastyrmas temirqazyǵym uly Muhańnyń týyndylaryn qosa tanyp bilý arqyly ǵana qol jeterine kózim jete tústi. Izdený ústinde meni Abaıdyń tereń oıǵa telmirgen danalyǵy da qyzyqtyrdy. Eki jaǵy da bir bútin qubylys­tyń qos qanatyndaı qaǵylatyn úılesimdi serpinge ıyq tiredim.

Qysqasyn aıtqanda, Abaıdyń: “Men bir jumbaq adammyn ony da oıla” dep keler urpaǵyna oı tastaǵanda, búgingi urpaǵy ol jumbaqtyń sheshimin qaıdan izdemek?

Menińshe, ol jumbaqtyń kilti — Muhtar Áýezovtiń: “Abaıdyń dini – synshyl aqyldy shartty dini” jáne “Abaıdyń dini – adamgershiliktiń dini” degen tezısinde jatyr dep uǵyndym. Bul jónindegi oı tanymdarymdy 1995 jyly basylym kórgen “Abaı jáne Shyǵys” degen eńbegimde órem jetkenshe taratyp aıtqandaı boldym. Biraq atalmysh kitaptyń keńestik tar zamanda 1980 jyly erkin aıtar oı-pikirdiń aıaq-qoly mataýly kezde jazylǵanyn da eskerý kerek. Búginde abaıtaný salasyndaǵy ádebıet, tarıh, pedagogıka, psıhologııa, fılosofııa tárizdi qoǵamdyq ǵylymdar salasyndaǵy zertteýlerdiń bári de endi Abaıdyń Shyǵysyna qaraı bet qoıyp, ónikti oı-pikirler tolǵaı bastaýy da jaı qubylys bolmasa kerek-ti. О́ıtkeni rýhanı babamyz Q.A. Iаsaýıdiń hal ilimi (kemel adam jaıyndaǵy –M.M.), Abaıdaǵy tolyq adam ilimi men Turan jerinde qanat qaǵyp óristegen jáýan márttilik ilimderiniń ishteı sabaqtasyp tutastyq tanytýy áli de alda sheshiler jumbaq syrlardyń, tomsaryp syr búkken qatparly  qabattardyń búktesini jazylyp, qoımasy ashylar kezeńge jetken sııaqty. Mine, sen qoıǵan súraqtaǵy Abaıdyń aqyndyq qudireti men danalyq oıynyń meni qyzyqtyryp júrgen tustary osylar bolyp tur.

– Elimizde Abaıtaný ortalyǵy bar ma?

— Abaıtanýdyń ǵylymı ortalyǵy uly aqyn Abaı mereıtoıynyń 100 jyldyq merekesi qarsańynda 1944 jyly Muhtar Áýezovtyń basqarýymen “Abaı toby” degen atpen ashylyp, ataqty abaıtanýshy ǵalymdar  atsalysty. Biraq Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń 1947 jylǵy ıdeologııalyq qaýlysynan keıin jabylyp tyndy.

1994 jyly QR Ulttyq Ǵylym akademııasy­nyń M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda  Abaıtaný bólimi qaıta  ashylyp, oǵan men jetekshilik ettim. Bul bólim Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda aqyn murasyn ár qyrynan alyp zerttep, tanyp bilýde aıtarlyqtaı eńbek etti. Abaıtaný salasynan kórnekti segiz ǵalymnyń QR Memlekettik syıly­ǵynyń laýreaty bolýy – osy salanyń kezeńdi jetistigi retinde baǵalanyp tanylýy jurtshylyq­tyń esinde. Atalmysh bólim búginde de Abaıtaný salasynda jan-jaqty izdenister júrgizip, jas abaıtanýshy ǵalymdardy qanattandyryp keledi. 90-jyldary Q.A.Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetindegi ǵylymı-zertteý ortalyǵynda “Abaı toby” ashylyp, ónikti eńbek ete bastaǵan edi. Pendeshiligi basym ýnıversıtet basshylary “Abaı tobynyń” ǵalymdaryn ydyratyp tyndy.

M. Áýezov 1942 jyldan bastap joǵary oqý oryndarynda oqyta bastaǵan abaıtanýdyń arnaıy kýrsy men arnaıy semınar sabaqtary óz dárejesinde júrgizilmeı keledi. Biraq abaıtanýdyń sony bir salasy “Abaıtaný tarıhy” dep atalatyn jańa arnaýly kýrs pen arnaýly semınar sabaqtary О́zbekstandaǵy Syrdarııa pedınstıtýtynda bastalyp, búginde Q.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ men  M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetinde jalǵastyrylýda. Osy saladan stýdentter dıplom jumystaryn jazyp, magıstrler men aspıranttar dısserta­sııa­laryn qorǵaýda. Nátıjesi ǵylymı monografııa túrinde úzdik-úzdik jarııalanyp keledi.

– О́tken jyly sizge Túrkııada úlken ataq berildi. Sonda sóz sóılegenińizdi bilemiz. Jalpy túrki halyqtaryna ortaq qandaı máselelerdi kóterdińiz?

– Iá, byltyr Ankarada Túrkııanyń  burynǵy prezıdenti Súleımen Demıreldiń qolynan “Túrik eline qyzmet syıy” dep atalatyn halyqaralyq syılyqqa ıe boldym.  Ataq alǵan kisiler sol jerde ózderiniń kókeıkesti oı-pikirlerin aıtady eken.  Syılyq ıeleri ózderinshe oı bólisip jatty. Sóıleý kezegi maǵan kelgende eki-úsh túrli arman-tilekti tilge tıek ettim. Zalda  túrki halyqta­ry­nyń betke shyǵar zııaly toby otyrǵan. Son­daǵy ortaǵa salyp oı bólisken  pikirlerim mynalar.

Birinshi. Túrki tildi týysqan halyqtar HHI ǵasyr basynda-aq sany jaǵynan álem halyqta­rynyń ishinde qytaı men úndiden keıingi úshinshi orynǵa kóterilmek. Mundaı zor kórsetkishke jetken soń, álemdik aýmaqtaǵy rýhanı ári saıası-áleýmettik, ekonomıkalyq qarym-qatynastardan óziniń zańdy ornyn oıyp turyp almaǵy kerek. Ol úshin bárinen de keregi túrki halyqtarynyń rýhanı birligi eken.

Túrki halyqtarynyń ótkendegi babalary óz jerinde teńdesi joq ımperııalyq memleketter quryp, álemdi dúr silkindirip keldi. Biraq olar ishki taq talastary men syrtqy ımperııalardyń saıası aıla-sharǵylarynyń nátıjesinde bılikten qol úzip, aqyry tarydaı shashylyp, bir ǵana Osman túrikterinen basqalary bodandyq qamytyn moınyna ilip shyǵa keldi.

Iаǵnı, túgelge jýyq otarlanyp, ǵasyrlar boıy sanaly túrde júrgizilgen otarshyldyq saıasat olardy bir-birinen ajyratyp, týystyǵyn, túbi bir qandastyǵyn umyttyrdy. Bul olardy birte-birte halyqtyq tarıhı jadynan, tili men dilinen, dini­nen, ulttyq dástúrinen, eń bastysy sońǵy tiregi bolǵan rýhanı tutastyǵynan taıdyrdy. Bir jaǵy orystandyrylyp, bir jaǵy qytaılandy­rylyp jatty, ıaǵnı kúshpen assımılıasııaǵa túsirildi.

Osy sebepti 49 ulystan turatyn túrki halyq­tarynyń 27-siniń tili óli tilge aınaldy. Qalǵan 22-sinen 13-iniń tili qalt-qult etip, sál bolsa tarıh sahnasynan syrǵyǵaly tur. Oılamaǵan jerden Keńes odaǵy kúırep, zaman ózgerip otarlyq ezgidegi túrki halyqtary birinen soń biri táýelsizdik týyn kóterip, memleketin nyǵaıtyp jatqanda tarydaı shashylyp ketken qandasta­rymyzdy rýhanı jaǵynan tutastyryp, birlikke alyp kelýdiń sheshýshi kilti qaıda degen suraq týa bastady. Ondaı qudyretti kúshtiń úlgisin qytaı halqynyń jazý mádenıetinen kórip otyrmyz. О́ıtkeni, Sýn Iаt Senniń aıtýynsha, júz taıpaǵa bólinetin ári biriniń tilin biri múlde túsinbeıtin qazirgi 1 mlrd-tan astam qytaı halqyn rýhanı jaǵynan tas túıindeı biriktirip, urshyqsha úıirip otyrǵan kúsh — olardyń ǵasyrlar boıy úzilissiz kele jatqan jazý tańbasynda jatyr eken. Osylar sııaqty ondaǵan taıpalarǵa bólinip, 49 ulysqa aınalǵan túrki halyqtary bir jaqsysy bir birimen sóılesse birin biri uǵynyp, túsine beredi. Olardy da rýhanı jaǵynan biriktirip tutastyqqa alyp kelgen sheshýshi kilt – ıaǵnı ortaq emledegi jazý tańbasy bolǵan.

Baıqaldan Balqanǵa deıingi uly keńistikti jaılaǵan túrki halyqtarynyń memlekettik deńgeıde taralyp qyzmet etken ári rýhanı birligin tutastyryp kelgen oıma jazýy VSh-IH ǵasyrlarǵa deıin ómir súrip keldi.

Túrki halyqtary ıslam dinin qabyldaýyna baılanysty oıma jazý ornyna arab jazý tańbasy ornyqty. Arab jazý tańbasyn túrki halyqtary birkelki qalyptaǵy bir emlede  qabyldaýy sebepti, birin-biri oqyp túsine alatyndyqtan, ulttyq rýhanı tutastyǵyn saqtap qaldy. Al, Reseı ımperııasynyń alysty kózdegen otarshyldyq saıasaty osy rýhanı tutastyqty buzbaıynsha, ol úshin arab jazý tańbasynyń ornyna orys jazýy tańbasyn endirmeıinshe, túrki halyqtarynyń tarıhı jadyn shaıyp, ótken tarıhy men ulttyq dástúrinen qol úzdirmeıinshe olardy rýhanı quldyqqa túsire almaıtynyn bildi. Bildi de bar kúshin, aıla tásilin osy jolǵa jumsaýdan tartynbady.

Bul dástúrli otarshyldyq  quıtyrqy saıasatty Keńes ókimeti basqasha joldarmen, ıaǵnı, halyqtar dostyǵy uranymen búrkemelep jalǵastyrdy. Osy maqsat turǵysynan áýeli arab jazý tańbasyn 30-jyldary latyn jazý tańbasyna kúshpen almas­tyrdy. 1940 jyly qyzyl qyrǵynnan keıin birden daý-damaısyz búkil túrki halyqtaryn orys jazý tańbasyna ótkizip jiberdi. Tek qana slavıandarmen dindes bolýy sebepti armıan men grýzın jazýlaryn ózgertpedi.

Bul ózgeristerdi jasaýdaǵy basty maqsat – túrki halyqtaryn birtindep orystandyrý baǵytyn ustanǵan saıasat bolatyn-dy. Osy sııaqty qytaı kommýnısteri de óz qaraýyndaǵy usaq ulttardyń jazý tańbasyn ózgertýde joǵarydaǵy baǵytty ustandy. Bul eki ımperııanyń ekeýi de bir maqsatty kózdedi. Mine, osy sebepti endi assımılıasııaǵa túsirýdiń zorlyǵy men zardabynan qutylýdyń birden bir joly búkil túrki halyqtarynyń ortaq jazý tańbasyn qabyldaýdan basqa jol bolmaı tur.

Álemdegi búgingi túrki halyqtary qazir úsh túrli jazý tańbasyna tańylyp otyr. Olardyń birazy orys jazý tańbasynda bolsa, kóbiregi latynsha jazýda, al, az bóligi arab jazý tańbasyn qoldanyp keledi. Tipti, bir halyq dep sanalatyn qazaqtyń ózi, ázirshe, orys jazý tańbasynda bolsa, shet elderdegi qazaqtar latyn jazý tańbasynda, al, qytaı qazaqtary arab jazýy tańbasynda. Búkil túrki halyqtary túgili qazaqtardyń ózi bir halyq bola otyryp, osy úsh túrli jazý tańbasyn qoldanatyndyqtan, birimen biri ózara baılanysqa túse almaı, rýhanı tutastyq taba almaı keledi.

Qazirgi zamanda túrki halyqtarynyń ortaq jazý tańbasy latynshaǵa aýysa bastaǵanymen, odan dármen bolmaı otyr. О́ıtkeni, ár halyq latynsha jazý tańbasyn  ózinshe qabyldap bir emleni ustanbaýy sebepti, birin-biri oqyp túsine alatyn ortaq jazýǵa qoly jetpeı jatyr. Iаǵnı, rýhanı jaǵynan túrki halyqtary taǵy da bir birinen alystap, qoldary birlikke jete almaıdy degen kúdikti oı  týady.

Teginde belgili bir tildiń ulttyq dybystyq tabıǵatynan týyndaıtyn ózine tán jazý tańbasy bolmasa, bógde tildiń bolmysynan paıda bolǵan jazý tańbasy basqa tilge oıdaǵydaı qyzmet ete almaıtynyn tarıh tájirıbesi aıǵaqtap otyr. О́ıtkeni, ár halyqtyń sóıleý tilindegi ulttyq dybystyq tabıǵatyna saı sol tildiń artıkýlıa­sııalyq bazasy (sóıleý stanogy) qalyptasady eken. Mysalǵa alar bolsaq, armıan, grýzın halyq­tarynyń artıkýlıasııalyq bazasy óziniń ulttyq dybys ereksheligine oraı qalyptasýy sebepti, olar orys tilin qanshalyqty jaqsy meńgerse de, aksentsiz sóıleı almaıtynyn kúnde kórip júr­miz. Al, óziniń ulttyq negizdegi jazý tańbasynan aırylǵan qazaq, qyrǵyz, tatar, bashqurt, t.b. halyqtardyń sóıleý tilindegi artıkýlıasııalyq ba­za­sy orys jazý tańbasy negizinde qalyp­tasqandyqtan, olar oryssha sóılegende aksentsiz taza sóıleıdi. Munyń sebebi de olardyń sóıleý tilindegi artıkýlıasııalyq bazasy bóten tildiń dybystyq júıesi negizinde qalyptasýynda jatyr.

Munyń ústine orystyń 33 árpinen basqa ulttyq negizdegi 9 árip tańbasynyń bári túrki halyqtarynyń jazý tańbasynda birkelki ortaq árip tańbasymen berilmeı, birine biri uqsamaıtyn árqıly tańbalarmen berilýi sebepti, túrki halyqtary birin biri oqyp túsine almaı, rýhanı tutastyqtan aıyrylyp, birtindep bir-birinen alystaýǵa alyp keldi. Bul ispettes tildegi óte názik ózgerister otarshyl maqsattaǵy úkimettiń orystandyrý saıasatynan týyndap otyrǵan qubylys ekenin ekiniń biri uǵynyp túsine bermeıdi. Osy búrkemeli otarshyldyq saıasatty túsinbeý nemese sanaly túrde túsinýge túrli aıla-sharǵylarmen yryq bermeý halyqty rýhanı tutastyqtan aıyryp, qaıǵyly qasiretke alyp keldi. Búgingi qazaq halqynyń rýhanı álemindegi daǵdarystardyń negizi de osy saıasattyń saldarly nátıjesinen týyndap otyrǵan qasiretti qubylys.

Mine, osy jaǵdaılardy uǵyna otyryp qazirgi túrki halyqtary aldaǵy bolashaǵy úshin, birin biri erkin oqyp túsine alatyn bárine birdeı ortaq jazý tańbasy men emlesin keńese otyryp qabyl­daý jolyna barmaı tura almaıtyn kezeń jetti.  О́zgeshe joly da joq. Árıne, ol ortaq jazý tańbasy túrki halyqtarynyń sóıleý tiliniń dybystyq tabıǵatynan týyndap, ǵasyrlar boıy qoldaný aıasyndaǵy ata jazýy bolǵan oıma jazý tańbasynyń suryptalyp alynǵan jańasha úlgisi bolmaq. Árıne, túrki halyqtarynyń marıgınal­dyq  sana tutqynynda qalǵan búgingi urpaǵy túrki halyqtarynyń ortaq jazý úlgisin jatsynyp, qabyldaı alýy da ekitalaı. Biraq búgingi jaHan­daný zamanynda óziniń ulttyq tili men dilin, rýhanı tutastyǵyn saqtaýǵa umtylǵan sanaly tobynyń ulttyq sanasynyń oıanýy olardy osy jolǵa ákelmeı tura almaıdy. О́ıtkeni, rýhanı tutastyǵymyzdyń uıytqysy osy ata jazýdyń jańarǵan túri – oıma jazýǵa taǵdyrymyz baıla­nysty ekenine kózderi jete túsedi. Basqa joldyń bárin de túrki halyqtarynyń ǵasyrlar aýqy­mynda jazý tańbalaryn san ret yryqsyz aýys­tyrýǵa barýdaǵy tarıhı tájirıbesi teristep otyr.

Túrki halyqtarynyń zııaly toby aldynda aıtylǵan  ekinshi másele – bolashaqta túrki halyqtarynyń ortaq moraldyq kodeksiniń irgetasy – rýhanı babamyz Q.A.Iаssaýı negizin qalaǵan  hal ilimi jaıynda boldy. О́ıtkeni álem halyqtary ishinde túrki halyqtary sany jaǵynan úshinshi orynǵa kóterilýi – onyń aldyna rýhanı tutastyǵyn ornyqtyrýdyń eleýli bir tiregi – olardyń moraldyq kodeksiniń adamılyq turǵy­daǵy úlgili jobasynyń bolýy da zańdylyq. Túrki halyqtarynyń bárine ortaq moraldyq kodekstiń bıik rýhanı adamshylyq negizde jasalýynyń irgetasy, árıne. Turan jerinde qalyptasqan hal iliminiń rýhanı bastaýlarynan  nár almaq.

Túrki áleminiń halyqtyq negizdegi ustanyp kele jatqan moraldyq minez-qulqynyń qalyp­tasýyna hal iliminiń yqpaly bolǵandyǵy aıdan anyq.

Túrki halyqtarynyń ata-babalary ustanǵan kóshpeli órkenıet negizinen týyndaǵan halyqtyq minez-qulqynyń negizderi men hal iliminiń irgetasy túrki halyqtarynyń bolashaq ortaq moraldyq kodeksiniń berik tuǵyryna aınalmaq. Mundaı jaǵdaıda Balasaǵunnyń jáýan márttilik iliminiń negizderi men túrki jurtyn­da Q.A.Iаssaýı negizin salǵan hal iliminiń bolmysyn  zerttep, tanyp bilý arqyly túrki halyqtarynyń ortaq bolashaq moraldyq kodeksiniń ǵylymı negizderin qalyptastyryp, ol ilimdi Abaı men Shákárimdegi tolyq adam ilimimen jetildire otyryp, kózdegen maqsatymyzǵa jete almaqpyz. Ári  tolyq adam týraly Abaı qalyptastyryp,  gýmanıstik ıdealǵa aınalǵan bul ilim túrki halyqtarynyń bolashaq­taǵy ortaq moraldyq kodeksiniń negizine aına­lýy arqyly bizdi eýropalyq  zatshyldyq pıǵyldan týyndaıtyn tán qumary týdyryp otyrǵan álemdik kesepattan da (nashaqorlyq, jezókshelik, qatygezdik pen seks, parnografııa t.b.) saqtaıdy. Máseleniń toq eter jeri osy asyl hal ilimin   jan-jaqty zerttep, halyqtyq usta­nym­ǵa aınaldyrýda jatyr.

Úshinshi másele — taǵdyrdyń jazýymen tarydaı shashylyp, bir-birinen qol úzip, týysqandyq, rýhanı tutastyǵyn umytyp, basqa dinderge shoqynyp ketken túrki halyqtarynyń rýhanı tutastyǵynyń uıtqysyna aınalar eleýli bir tetigi — joǵary oqý oryndaryndaǵy barlyq fakýltetterde “Túrki halyqtary ádebıeti” kýrsyn oqý baǵdarlamasyna arnaıy túrde endirýdi qolǵa alýda jatyr.

Qazirgi jastar óz ádebıetinen góri batys pen orys ádebıeti tarıhymen jete tanys bolsa da  óz halqynyń, ásirese, túrki halyqtarynyń ádebıet áleminen múlde habarsyz.

Shyndyǵyna kelgende, áýeli ózimizdi ózimiz jete tanyp, tarıhı týystyǵymyz ben rýhanı tutastyqta bolǵan ótken tarıhymyzdy  ǵylymı turǵydan uǵynyp baryp meńgerý mindeti tur. О́ıtkeni, ádebıet – ómir aınasy. Týysqan halyqtardyń ádebıetin oqyp bilý arqyly sol halyqtyń jan dúnıesi men rýhanı bolmysyn jete tanyp biletindikten, týysqan túrki halyqtarynyń ótken tarıhı jolyn da ári bizben týystyq qatynasy men túbiri bir  ulttyq dástúrine de qanyǵa beremiz. Ári umyt bolǵan ótkendegi halyqtyq tarıhı jadymyzdy tiriltip, ózimizdi ózimiz tanýǵa jaqyndaı túsemiz.

Qazirgi jaHandaný zamanynda ózimizdiń ulttyq, týystyq qalpymyzdy saqtap qalý aýadaı qajettilikke aınalýda. Biz túgili dini men ulttyq dástúri temirdeı birliktegi Iran halqy jahandaný prosesinen seskenip, jastarynyń sanasyna ózindik ulttyq tanymyn tereńdete sińdirý maq­satynda barlyq oqý oryndaryndaǵy fakýl­tetterde Iran ádebıeti men tarıhyn jappaı oqytýda.   Olaı bolsa, bizdiń de rýhanı týystyq, tutastyqqa bastaıtyn irgemizdi osy bastan bekite bergenimiz jón bolar.

– 2000 jyldyq tarıhy bar Taraz qalasyn elimizde Shyǵystaný ortalyǵy jasaý týraly oıyńyz bar ekenin estigenbiz. Bul týraly ne aıtasyz? Jalpy Shyǵystaný ortalyǵy qajet pe?

– Qazaqstannyń eń kóne qalasy — Taraz. Onyń 2000 jyldyq tarıhynda talaı qupııa syr búkken qatparly qabattary  ashylmaı, jumbaq kúıinde bolashaq zertteýshisin kútýde.  Jalpy Qazaq eliniń tarıhı taǵdyry aparyp soǵatyn taǵdyrly tarıhı úsh buryshy bar. Úsh burysh dep otyr­ǵanymyz shyǵysyndaǵy Qytaı men tústigindegi arab-parsy jáne batysyndaǵy Reseı men eýro­palyq eldermen qarym-qatynasymyzdyń tarıhı sheńberin meńzegenimiz. Osy tarıh taǵdyry peshenemizge jazǵan tarıhı úsh burysh arasyndaǵy bolyp ótken nebir ǵajap oqıǵalardy tanyp bilmeıinshe ótken tarıhymyzdy tanyp bilýdiń ózi de qıyn.

Bizdiń tarıhymyz qytaı men arab-parsy álemimen tutasyp jatyr.  Ony ǵylymı turǵydan tereń tanyp bilý úshin qytaı, arab, parsy tilindegi tarıhı derek-maǵlumattar kózin júıeli túrde birtindep meńgerý ǵana tarıhı sanamyz ben kókirek kózimizdi ashpaq. Tarıh talaıy mańdaıymyzǵa jazǵan ótkenniń osy úsh buryshy da Taraz qalasy taǵdyrymen tikeleı baılanysta jatýy sebepti, kóne dáýir men orta ǵasyr tarıhy bul qalany syrt aınalyp kete almaǵan. Sondyqtan shyǵystanýdyń bir ortalyǵy nemese ǵylymı-zertteý ınstıtýty Taraz qalasynda ashylýy tarıhı jaǵynan alyp qaraǵanda da rýhanı qajettilikke aınalyp otyr.

Aqyndardyń  atasy atanǵan Rýdakıden bastap parsy aqyndary myń jyl boıy jarysa jyrlaǵan Taraz shaharyna teńeser álemde  ózge qalanyń bolmaýynda kóp syr jatyr. Bul oraıda tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev: “Taraz – rýhanı baılyǵymyzdyń altyn dińgegi”, –dep baǵalaýy jaı nárse bolmasa kerek-ti.

Taraz taǵdyrynyń naqtyly tarıhı derek kózderi izdegen kisige shyǵysy Qytaıda, tústigi arab, parsy áleminde jatsa, ony tanyp, zerttep, bilýdiń tarıhı mindeti de oıly urpaq aldyna kóldeneń qoıylýy  da rýhanı  qajettilikten týyndap otyr. Osy tarıhı erekshelikti sezinýden bolsa kerek, QR  Bilim jáne ǵylym mınıstri J.Qulekeevtiń M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, professor U.Bekturǵanovqa joldaǵan nusqaý hatynda “Qazaq-Iran rýhanı baılanystarynyń ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn” ashý qajettigin eskertýinde aldyn oılar kóregendiktiń bir belgisi jatyr dep qaradyq. Bizder, shyǵystanýshy Islam Jemeneı aınalasyndaǵy shyǵystyń kóptegen tilderindegi  derek kózderine erkin kire alatyn polıglot ǵalymdar, mınıstr qoıǵan talapty atqarýǵa tolyq negizi bar dep bilemiz. “Qulannyń qasýyna myltyqtyń basýy…” degendeı, bizder, bir top shyǵystanýshy ǵalymdar, M.H.Dýlatı týraly ǵylymı-zertteý ortalyǵyn ashýǵa árekettenip júrgende, mınıstrdiń ózi oǵan tikeleı nazar aýdarýy quptarlyq nárse.

Bolashaq bul ǵylym ortalyǵynyń bir nysanasy M.H.Dýlatıdiń ádebı-tarıhı murasy men   Shaıh Tarazı Qudaıdattyń parsy-shaǵa­taı tilinde aralas jazylǵan kóne qoljazbasy,   túrik tilindegi tuńǵysh óleń teorııasy týraly ǵylymı-zertteý eńbegi túrkologııa salasyndaǵy aıtýly jańalyq bolyp tabylady. Taraz qalasyna tikeleı qatysy bar ádebı-tarıhı  qoljazbalar men kóne kitaptar da aýdarylyp, naqtyly zertteý nysanasyna alynbaq. Mine, osy jaǵdaılardy eskere otyryp Tarazda Shyǵystaný ortalyǵyn ashý asa qajettilikten týyndap otyr.

— Siz halqymyzdyń birtýar uly Baýyrjan Momyshulynyń  mol murasyn jınastyryp, batyr-jazýshynyń tulǵasy men shyǵarmashy­lyǵy týraly pikir aıtyp júrgenińizdi de bilemiz. Baýkeń bizdiń jańa qoǵamda óz ornyn aldy ma? Ol kisi qandaı qasıetimen halqynyń súıikti ulyna aınaldy dep oılaısyz?

– Men Baýyrjan Momyshulymen 1959 jyly sáýir aıynda Tashkent qalasynda tanysqannan bastap, ómiriniń sońǵy kúnderine deıin birge bolyp, ishteı tabysqan týystyq qatysy bar inileriniń birimin. Baýkeń týraly “Halyq syıy”, “Baýyrjan batyr”, “Aınalǵan aty ańyzǵa Momyshuly” dep atalatyn kitaptardy jarııaladym. Batyrdyń 90 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan eki tomdyǵyn qurastyryp, túsinikterin jazdym. О́miriniń sońynda maǵan senip tapsyrǵan eki tomdyq qoljazba murasynyń ishinen tańdap “Psıhologııa voıny” kitabyn jáne onyń qazaq tilinde “Qanmen jazylǵan kitap” dep aýdarylǵan nusqasyn da jarııalap úlgerdik. Baýyrjantanýǵa arnalǵan ǵylymı-zertteý maqalalarymdy da úzbeı jazyp kelemin. Baýkeńniń tikeleı tapsyrýy boıynsha, ol kisiniń jeke arhıvterin júıelep, bir izge  túsirip, Ortalyq memlekettik muraǵatqa ótkizdim. Qolda qalǵan asa qundy qoljazbalary men hattary, estelikteri, soǵys kezindegi blok­nottary, t.b.  derek-maǵlumattary, fotolary  men maıdan dalasynda ózi syzǵan áskerı topo­grafııalyq kartalary Baqytjan Momyshuly  men meniń jáne Dmıtrıı Snegınniń arhıvinde saqtalýda. Árıne, bulardyń bári de bir júıege túsirilip, arnaıy ǵylymı-zertteý nysanasyna alynyp, bolashaq urpaq qolyna tabystalar rýhanı máni bıik muralar. Osy  qajettilikti sezine otyryp, Baýyrjan Momyshulynyń júz jyldyq mereıtoıyna burynǵydaı qapy qalmaı, aldyn-ala daıarlyqtar júrgize bastaý mindeti aldymyzda tur. Osy maqsat turǵysynan “Baýyrjan Momyshuly HHI ǵasyr kóginde“ dep atalatyn ǵylymı jobany oblys ákimi Serik Úmbetovtiń nazaryna usyndym. Ákim bul jobaǵa jyly qabaqpen qarap, quptap otyr. Osy jobanyń nátıjesi 30 tomdyq kitap pen “Baýyrjan Momyshuly” dep atalatyn qaıta­lanbas biregeı ensıklopedııa qosa daıarlanbaq.

Baýkeńniń balalyq shaǵy Reseı ımpe­rııasynyń otarshyldyq zamanymen tuspa-tus keldi. Erjetip, at jalyn tartyp mingennen keıingi ómir joly keńestik ıdeologııalyq qursaýda ótti de ózi armandaǵan  táýelsizdik kúnin kóre almaı dúnıeden ozdy.

Baýkeńniń 1941 jylǵy Máskeý túbindegi qandy maıdan shaıqastaǵy aty ańyzǵa aınalǵan erlik dańqy álemdi aralap ketti. Burynǵy qazaq batyrlary men ataqty qolbasshylarynyń esimi búkil Qazaq eline nemese ary ketkende alty Alashtyń balasyna ǵana jaıylatyn. Al, Baýkeńniń batyrlyǵy men qalam qaıratkerligi búkil odaq halyqtary men álem jurtshylyǵyna tegis tanymal bolyp, kózi tirisinde aty ańyzǵa aınalyp ta úlgerdi. Shyǵarmalary da shetel tilderine aýdarylyp, halqynyń dańqyn álemge jaıdy. Buǵan qosa Baýkeń tek Qazaq eli emes, búkil túrki halyqtarynyń búgingi  zamandaǵy áskerı ádebıetiniń negizin qalaýshy biregeı qalamger retinde de erekshelenetin dara tulǵaǵa aınaldy. Noqtaǵa basy syımaǵan Baýkeń ádiletsizdikti maıdan tóri men beıbit ómirde de bir adamdaı kórdi. Kórdi de sol ádiletsizdikpen aıqasqa tústi. Á, degennen-aq Baýkeń halqynyń ulttyq namysynyń týyna aınaldy. Uly maıdan shaıqas tórinde júrgen kezde-aq halqynyń namys týyna aınalyp, Namysuly atandy. Ádiletsizdikke tózbeıtin qaısar bolmysy, qoǵamdyq pikirdi qaq jaratyn oıshyldyǵy, el namysyn qorǵaǵan erligi men ulttyq sanasynyń qol jetpes bıik deńgeıde bolýy – halqynyń alaqanyna salyp aıalaǵan erkesine aınaldyrdy. Baýkeń ózi týraly:  “Halqymnyń qarapaıym bir ulymyn, Janymdy arym úshin qurban etken”,– deýinde aıtýly tulǵanyń bar bolmysy men kúres jolyndaǵy uly muraty men mundalap tur. Halqy batyr ulyn osy ereksheligi úshin ardaqtady. Ulttyq namys pen ulttyq sanany oıatýdyń kúresker tulǵasyna aınalǵan sol Baýkeńniń búgingi táýelsizdik týyn bıikke kótergen  elimizdiń oı-sanasynan óz ornyn oıyp turyp alǵanyn dosy túgil jaýy da moıyndaıdy. Biraq biz armandaǵan deńgeıde tórt qubylasy túgel boldy deı almasaq kerek-ti. Árıne, Prezıdentimizdiń tikeleı atsalysýymen Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy da buıyrdy. “Ushqan uıa” týyndysy úshin Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyǵyn da aldy. Halqy ardaq tutqan Baýkeńniń aty ózi týǵan aýdan ortalyǵy men kóptegen qala kóshelerine, mektepter men arnaýly áskerı oqý oryndaryna da qoıylyp jatyr. Batyrdyń 90 jyldyǵy da respýblıkalyq kólemde keń turǵydan toılanyp ótti. Ásirese, Jambyl oblysy Baýkeń toıynan aıanyp qalǵan joq. Taraz qalasynyń qaq ortasynan onyń bıik tulǵasy boı kóterdi. Oblystyq ıppodrom da Baýkeń atynda.  Bári de jarastyqty, kóńilge qonar ister atqarylyp keledi. Baýkeń murasy da ǵylymı-zertteý nysanasyna alynyp, aınalymǵa túse bastady. Ádebı shyǵarmalary da toqtap qalmaı basylym kórip, urpaq qolyna tabystalyp keledi.

Degenmen, máseleniń tórkini Baýyrjandaı aıbarly tulǵanyń artynda qalǵan ádebı mu­rasy men kól-kósir arhıvtik derek maǵlumat­tary  jas tolqyn búgingi urpaq sanasyna júıeli ári turaqty túrde tanytýda jatsa kerek-ti. Ol úshin Baýkeń murasynyń bar salasy tutas ǵylymı turǵydan zerdelenip, jas urpaqtyń ulttyq sanasyn oıatyp, rýhanı nár beretin qazyna kózine aınalmaǵy shart.

Áńgimelesken Maqulbek RysdÁýlet,“Egemen Qazaqstan”.

29 qazan 2003 jyl.