Tóle bı týraly tyń derekter

Tóle bı týraly tyń derekter

Dúısenbi, 10 qyrkúıek 2012 12:48

“Mádenı mura” baǵdarlamasynda erekshe eskeretin jaı, Qazaqstannan tys jerlerdegi halqymyzdyń birtýar uldary men qyzdarynyń máńgilik jaı tapqan jerleri – mazarlary men qabir tastaryn qamqorlyqqa alyp, jóndep kútý qajet. Olardy atap aıtar bolsaq: Tashkenttegi Tóle bı mavzoleıi men Oral Tańsyq­baevtyń murajaıy, Samarqandtaǵy Jalańtós batyr sarkofagy, Buharadaǵy Bazar jyraý  men Astrahandaǵy Qurman­ǵazy kesenesi, Chelıabidegi Sheıban áýlet­teriniń qabirstany  Máskeýdegi Ǵanı Murat­baev pen general Shákir Jeksen­baevtyń beıitteri, Qytaıdaǵy Jáke bı men Tańjaryqtyń zırattary, Reseıdiń Nevel men Pskov qalalaryndaǵy Álııa men Mánshúktiń eskertkishteri. Qazirgi TMD elderin qarastyrsa bul tizimdi ári qaraı tolyqtyra túsýge bolady.

 

Dúısenbi, 10 qyrkúıek 2012 12:48

“Mádenı mura” baǵdarlamasynda erekshe eskeretin jaı, Qazaqstannan tys jerlerdegi halqymyzdyń birtýar uldary men qyzdarynyń máńgilik jaı tapqan jerleri – mazarlary men qabir tastaryn qamqorlyqqa alyp, jóndep kútý qajet. Olardy atap aıtar bolsaq: Tashkenttegi Tóle bı mavzoleıi men Oral Tańsyq­baevtyń murajaıy, Samarqandtaǵy Jalańtós batyr sarkofagy, Buharadaǵy Bazar jyraý  men Astrahandaǵy Qurman­ǵazy kesenesi, Chelıabidegi Sheıban áýlet­teriniń qabirstany  Máskeýdegi Ǵanı Murat­baev pen general Shákir Jeksen­baevtyń beıitteri, Qytaıdaǵy Jáke bı men Tańjaryqtyń zırattary, Reseıdiń Nevel men Pskov qalalaryndaǵy Álııa men Mánshúktiń eskertkishteri. Qazirgi TMD elderin qarastyrsa bul tizimdi ári qaraı tolyqtyra túsýge bolady.

Shette qalǵan muralarymyzdyń ishin­degi árbir qazaqtyń júregine jaqyn estiletini – Tashkenttegi Tóle bı mav­zoleıi. Biraq “sońǵy ýaqytqa deıin eski Tashkenttegi Qarlyǵash (ózbekter Qarly­ǵash bı deıdi – A.T.) mavzoleıin Tóle bıdiki dep qazaqbaıshylap aıta salyp júrmiz, ol múldem zerttelmegen”, dep buqaralyq aqparatta (“Úısin Tóle bıdiń beıiti qaıda?”) (“Qazaq eli”, 1996, 4 qarasha) jáne aýyzeki áńgimelerde aıty­lyp júr. Buǵan jaýabymyz kezinde bul tarıhı mura birshama zerttelgen. 1982 jyly mamyr aıynda Mádenıet mınıs­trligine qarasty “Kazproektrestavrasııa” ınstıtýtynyń tapsyrmasymen Tashkentke arnaıy baryp, mavzoleıdi ólshep, sýretke túsirip, ǵylymı pasportyn jasaǵan edik. (A.Toqtabaev “Tóle bı mavzoleıiniń pas­porty” A., 1982.)  (“Kazproektrestavrasııa ınstıtýtynyń arhıvi, “Tashkenttegi sha­tyrly mavzoleı”) (Bilim jáne eńbek, 1988. № 12, Tóle bı ǵımaraty) (“Azamat”, 1990.         № 3).  Sol 1982 jyly maýsym aıynda biz ǵımaratty eń alǵash zerttegen Orta Azııa sáýlet óneriniń iri mamany Galına Anatolevna Pýgachenkovamen sóılesip, onyń mán-jaıyn suraǵan edik. Ol kisi birinshiden dedi bul eskertkish kóshpendilerdiki ekeni daýsyz, ortaazııa­lyq otyryqshylyq arhıtektýra stıline múldem uqsamaıdy. Dala tósinde alystan aıǵaılap kórinetin, bir kameraly, kúmbezi aspanmen astasyp turatyn bıikte, záýlim shatyrly mavzoleılerdi kóshpendiler oılap tapqan. Mundaı mavzoleıler Orta Azııada HI ǵasyrlarda paıda bolady da (Aısha bıbi, Babadja-hatýn, Manas kúm­bezi, t.b.) HV ǵasyrda joǵalady, al qazaq, qyrǵyzdarda mundaı qurylystar salý HIH-HH ǵasyrdyń basyna deıin jalǵas­qan. Men aldyma kúmbezde kim jerlen­genin anyqtaý jóninde maqsat qoımaǵan edim. Áli esimde, 1950 jyldary eskert­kishti restavrasııa jasaýǵa joba daıyndap júrgende, Besaǵash jaqtan qazaqtyń 2-3 aqsaqaly kelip (attaryn jazyp alǵanmyn kúndeligimde bolýǵa tıis), bul jerde bizdiń babamyz jerlengen, ataqty qolbasshy bolǵan degenderi bar. Ony men óz maqa­lamda jazǵanmyn. Áńgime ıesiniń ol maqa­lasynda mynadaı joldar  bar. “…Po drýgoı narodnoı versıı Kaldyrgash bıı byl kazahskım voennonachalnıkom, kazahı neodnakratno vladelı Tashkentom v HVI–HVII v, ne ısklıýchena vozmoj­nost, chto dlıa pogrebenııa ıh vıdnogo predstavıtelıa byl vtorıchno ıspolzovan polýzabytyı k etomý vremenı mavzoleı, arhıtektýra kotorogo svoımı formamı byla osobenno blızka k prıvychnym nad­mogılnymı soorýjenııamı prıshedshıh ız severo-týrkestanskıh oblasteı (ız kazahskıh stepeı — A.T.) zavoevateleı (Pýgachenkova G.A. “Mavzoleı Kaldyrgach-bııa”) (Izvestııa AN Kaz SSR, serııa arhıtektýrnaıa. Vyp. 2, 1950).

Qazirgi sáýlet óneri teoretıkteri ǵı­marat HV ǵasyrda salynǵan, sondyqtan HVIII ǵasyrda ómir keshken Tóle bıge qa­tys­ty emes deıdi. Joǵaryda aıtqany­myzdaı, biraq ótken zamandardyń arhı­tektýralyq poshymyn qaıtalaý qazaqtarda ejelden bar. Mysaly: Saryarqadaǵy Alasha han mazarynyń formasyn HIH ǵasyrdyń ortasynda salynǵan Dúzen Sandybaıulynyń mavzoleıi tolyq qaıta­laıdy. El aýzyndaǵy áńgimelerde qury­lysshy Alasha han men Dúzenniń arasynda bir adamdy atpen shaptyrtyp qoıyp, qandaı kirpishtiń qalaı qalanǵanyn aıtqyzyp turǵan. Tóle bıdiń 1756 jyly Tashkentte qaıtys bolǵanyna eshqandaı shúbá keltirýge bolmaıdy, oǵan Tashkent, Bostandyq aýdany qarııalarynyń sózderi dálel. Tutas HVIII ǵasyrda Orta Azııa men Qazaqstannyń ońtústiginde qala qurylysy men sáýlet óneriniń quldyraǵan kezi, mundaı qurylys salyna qoıýy da qıyn. Sol sebepti qazaqtyń Haqnazar zamanynan kele jatqan mazaryna Tóle bıdi jerleýi ábden yqtımal. “1920 jyldary bala ke­zimde, – dep eske alady Tashkent turǵy­ny marqum Toıbazar Aýhaýov, (Tashkent ýezinde ataqty Buzaý bolystyń tuqymyn, qazaqtar atyn atamaı qurmetpen “aýhaý” – dep aıtatyn bolǵan – A.T.) mazarda eki qabir bolǵanyn kózim kórdi”, – deıdi.

Tóleniń nelikten “Qarlyǵash” dep ata­lýy jóninde ańyz kóp, solardyń ishindegi aıtýǵa turarlyǵy Baıbolov Qazanqaptyń Ǵylym akademııasy kitaphanasynyń sırek qoljazbalar qorynda saqtalǵan “Tóle bı tarıhy” dastany. Aýmaly-tókpeli zamanda Tashkent mańaıyndaǵy qazaqtar tutqıyl­dan kelgen jaýdan úrke kóshkende Tóle bı Aqburqan jaılaýynda kóshpeı otyryp qalady. Bir kúni jońǵar qontaıshysynyń jaýshylary kelip, Tólege seni han kóshsin dep jatyr deıdi. Sonda Tóle bı aıtypty: “Ata-babamyzdyń ádeti boıysha shańyraqqa uıa salǵan qarlyǵash balapandaryn ushyr­ǵansha kóshpeı otyra beredi.  Men ol saltty buza almaımyn. Hanyńa solaı aıta bar” dep­ti. Habardy estigen han oılanyp: “Oıpy­raı-aı, á, mynasy bir jaqsy dástúr eken, jaraıdy, tımeı-aq qoıyńdar”, — dese kerek.

Bizdiń oıymyzsha osy oqıǵa shyn bol­ǵanǵa uqsaıdy. 1723 jyly jońǵar shapqyn­shylary qazaq jerin túgel basyp, qazaq handyǵynyń astanasy – Túrkistandy alyp, qasıetti Qoja Ahmet Iаsaýıdyń kók kúm­bezinde Galdan-Serenniń stavkasy turǵany tarıhtan málim. Endi qalyń jaý Tashkentke bet­tegende kúshi birneshe ese jaýmen qarsy­lasýdyń mánsiz ekenin túsingen Tóle bı jońǵarlarmen bitimge kelip, óziniń vassal ekenin moıyndaıdy. Sóıtip Tashkentti qı­raýdan, mańaıyndaǵy eldi qýǵyn-súrginnen aman alyp qalady, tek alym-salyq tólep turady. Bul orys-qytaı derekterinde bar tarıhı shyndyq. Al, jańaǵy “qarlyǵashtyń uıasyn” mysalǵa keltirýi jońǵarlarmen mámilege kelýdiń bastamasy bolǵan. Ejelden ań-quspen, belgili bir zattarmen tuspaldap, ospaqtap mámilege kelý kóshpendilerde bar dástúr. Mysaly, Gerodot jazatyn skıf­terdiń Darıı patshaǵa jebe, qus, tyshqan jiberýin alaıyq. Al “shańyraqtaǵy uıa” oqıǵacynan keıin Tóle bıdiń halyq aldyn­daǵy abyroıy ósip, “Qarlyǵash” aty qalyń qazaqqa ańyz bolyp taraǵan, qazaqtan óz­bekke, tájikke aýysqan.  Halyq endi súıikti bıin “Qarlyǵash bı”  dep ataı bastaǵan.

Tóle bı babamyz týraly ańyz-áńgime­lerdi bylaı qoıǵanda tarıhı jazba derek­terdiń ózin tolyq bilmeımiz. Máskeýdegi V.I. Lenın atyndaǵy kitaphanadan alynǵan “Rýsskıı arhıv” jýrnalynyń 1888 jylǵy 3-shi kitabynda 1741-1742 jyldary orys kópesteri Araslanov pen Iýsýpovtyń Tash­kentke saýda jasaı barǵandaǵy saparna­malyq estelikteri jarııalanǵan. Kópesterdiń Tóle bıdiń úıinde qonaq bolǵany, bıdiń eki balasynyń bulardy Tashkentke aparǵany, aqyry Tashkenttiń begi Kósekbektiń (halyq arasyndaǵy Kóseýbek dep aıtylady – A.T.), ajal tyrnaǵynan Tóleniń qutqarǵany shym-shytyryq romandaǵydaı jazylǵan. Qoljazbada Tóle bıdiń asqan adamgershiligi, halyq arasyndaǵy abyroıy, búkil Tashkent atyrabyn bılep turǵan jan-jaqty, kóregen basshy ekeni kórinedi.

Avtorlar bylaı dep kórsetedi: “…Prejde Tashkentom vladel han Iýlbars, ız kırgız-kaısaskoı ordy (Jolbarys han – A.T.), “obshe” s Tıýle bıem ý kotorogo est dom v Tashkente otkýda ı jena ego rodom. Togda Tashkent byl podchınen bolshoı kırgız-kaısaskoı Orde, Tıýle bıı s svoımı starshınamı bral s Tashkenta ejegodnýıý dan. 40 tysıach “tenek” (teńge sol kezdegi Orta Azııa­daǵy aqsha. 20 teńge – 1 orys rýbiline teń bolǵan – A.T.). Neskolko let tomý nazad Iýlbarsa “ne stalo ne znaem ýbıt, ne znaem vygnan von ot týtoshnıh sartov. V etom temnom dele glavnýıý rol ıgral Kýsek bek, kotoryı ı zavladel Tashkentom… Hotıa Kýsek vyjıl Tıýle bııa ız goroda, no ne mog lı­shıt ego prejnıh prav na Tashkentskoe hanstvo, tak chto Tıýle bıı ı starshıny Bolshoı ordy po prejnemý polýchaıýt s Tashkent dan…” (Pýteshestvıe rýsskıh kýp­sov v Tashkent v 1741-1742 godah)  (Rýsskıı arhıv ızdavaemyı Petrom Bartenevym. M., 1888. knıga 2. S. 413.) Bul faktilerden Tóle bı men Uly júzdiń hany Jolbarystyń 1739-1740 jyldarǵa deıin Tashkentti birge bılep turǵany aıdan anyq kórinedi.

Jolbarys han 1739 jyldan bastap Abylaı hanmen tize qosa otyryp, qazaq jeriniń ońtústigin jońǵarlardan azat etý úshin qarýly kúres júrgizdi, biraq maqsatyn aıaqtaı almady. 1740 jylǵy 5 sáýirde Tashkentte meshitte namaz oqyp otyrǵan jerinde opasyzdyqpen baýyzdalyp óltirildi. (Erofeeva I.V. Kazahskıe hany ı hanskıe dınastıı v HVIII – seredıne HIH vv. // Kýltýra ı ıstorııa Sentralnoı Azıı ı Kazahstana: problemy ı perspektıvy ıs­sledovanııa. A., 1979. S.111-112). Jolbarys hannyń súıegi, Qoja Ahmet Iаsaýı ǵımara­tynyń ishine jerlengen, qabiriniń basyna arhardyń múıizi qoıylǵan. Jolbarys han­nyń ólimi biraz tarıhı zertteýlerde baıandalady, biraq ony naqty óltirgenderdiń aty belgisiz bolatyn. Munda sol suraqqa jaýap tabylyp tur, ıaǵnı ol Kóseýbektiń nusqaýymen oryndalǵany kórinedi. Tóleniń áıeli tashkenttik bolǵany, onda onyń úıi bary aıtylady. Al, aýyzeki áńgimelerde Tóleniń Tashkentte eki úıi bolǵan, bireýi Besaǵashta, bireýi Qaraqamysta (sol kezdegi qalanyń bólikteri – A.T.). Sonymen qatar, Tóle Tashkentten bektikten ketkenimen, búkil Tashkent atyrabyn bılep, qaladan alym-salyq alyp turǵany kórsetiledi. Munyń eki sebebi bar edi deıdi orys kópesteri, qalany qalyń qazaq qorshap alǵan, shahardyń egistikteri men aǵash daıyndaıtyn jerleri bári qazaqtyń qolynda dep jazady. Eń bastysy Tóle bı Shyrshyq ózeniniń Tashkentke burylatyn toǵandaryna ekinshi qala salyp, Tashkentten Kóseýbekten qashqandardy sol jerge qonystandyryp, ózine egin ekkizgen. “Tóle bıdiń qudireti sonda – dep jazady saıahatshylar, ol kez kelgen ýaqytta kanaldardy jaýyp qalany shól men ashtyqta qaldyra alady” (kórsetilgen eńbek, 414-bet).

“… Tıýle bıı, kotorogo Kýsek vyjıl ız Tashkenta, pıtaet k svoemý vragý bolshýıý nenavıst. On mnogo raz “voınoıý” nastýpal na Tashkent, ýbıl neskolkıh rodıcheı Kýseka ı zamyshlıal ýbıt samogo polzýıas ýslýgamı Tashkentskıh sartov…

… Tıýle bıı ne proch ı seıchas nachat voıný s Kýsekom, no boıtsıa ıdtı protıv Zıýngarskogo vladelsa Galdan-Serena, kotoromý podchıneny teper kak Tashkent, tak ı Bolshaıa Kırgızskaıa Orda…”.

Bul faktiden biz Galdan-Serenniń ózindik erkin saıasat ustaǵan Tóle bıdi bılikten taıdyryp, óziniń qara basyn ǵana oılaıtyn  Kóseýbekpen aýystyrǵanyn kó­remiz. Sonymen, bul qujatta Tóle bıdiń jeti aǵaıyndy ekeni, bir inisiniń aty Abdýlla, eki er jetken, bılikke aralasa bastaǵan bala­lary bar ekeni aıtylady. Qoryta aıtqanda bul joljazba Tóle bıdiń tiri kezinde kóz kórgenderdiń qolymen jazylǵandyqtan dańqty babamyzdyń ómiri men qyzmetin zertteýge baǵa jetpes mura bolyp tabylady.

Tóle bıdiń Tashkent bıleýshisinen ketkeni 1740 jyldan burynyraq bir nemese ári ketkende eki jyl sııaqty. Sebebi, orys kópesteri Tashkentke kelgende Kóseýbektiń qalany bılegeni úsh jyldan asyp bara jatqany aıtylady, ıaǵnı Uly júzdiń hany Jolbarys Galdan-Serenge 1739 jyly qarsy shyqsa, Tóle bı de beıjaı otyra almaǵan. Sondyqtan Galdan-Seren ońtústik ólkesin ustap tura almasa da, Tashkentti ýysynan shyǵarmas úshin Tóleni Kóseýbekpen aýys­tyrǵan. Qytaı derekteri Álibekuly Tóle bı jasaqtarynyń Tashkentti qorshap turǵanyn aıtady. (Hafızova K.Sh. Kıtaıskaıa dıplomatııa v Sentralnoı Azıı (HIV-HIH vv.) A., 1995. S.179).  Bul 1744-1745 jyldary Galdan-Seren ólgen kezde bolǵanǵa uqsaıdy. Sońynan orys derekteri, atap aıtqanda Orynbor kópesiniń prıkazchıgi Tóle bıdiń Tashkenttiń tolyq bıleýshisi ekenin, balasyn Qytaıǵa amanatqa bergenin baıandaıdy (bul da sonda. 179-b.). Al bul oqıǵa 1750 jyldarǵa saıady.

Sóıtip ómiriniń sońǵy jyldarynda Tóle bı óziniń Tashkenttiń bıleýshisi ekenin qytaıǵa da, orysqa da tanyta bildi. Buǵan halyqaralyq jaǵdaılar da áser etti. Eń basty sebebi 1845 jyly Galdan-Seren óldi.1750 jyldary Abylaı bastaǵan qazaq jasaqtary jońǵarlardan eldi tolyq tazar­typ, 1755 jyldary qazirgi Qytaıdaǵy Sháýeshek qamalyn qorshaǵanyn kóremiz. Sondyqtan da1744-1745 jyldardan 1756 jylǵy ómiriniń aqyryna deıin Tóle bı Tashkenttiń bıleýshisi boldy dep aıta alamyz.

Al, 1756 jyly Tóle bı qaıtys bolǵan­nan keıin qazaqtardyń bıligi Tashkentke júre qoımaǵan, ony orys derekteri de rastaıdy.

“… Vo vtoroı polovıne HVIII veka kır­gız-kaısakı (kazahı A.T.) poterıalı vlast nad Tashkentom; sýltany dvınýlıs na vos­tok … popalı v Semırechenskýıý oblast s nımı prıshla chast roda Kanly, ostalnye ı ponyne jıvýt na svoıh staryh mestah, gde-to v Tashkentskom ýezde…”. (Materıaly po obsledovanııý týzemnogo ı rýsskogo sto­ro­jılcheskogo hozıaıstva ı zemle­pol­zova­nııa v Semırechenskoı oblastı SPb., 1913. t.2. Kopalskıı ýezd. S.62). Qazirgi Almaty, Taldyqorǵan mańynda turatyn qańly rýlary sol zamanda Tashkent jaqtan kóship kelgen. Bul faktini akademık Ábdýálı Qaı­darı da rastady. Al qańlylardyń negizgi bóligi áli kúnge deıin Bostandyq aýdanynda turyp jatyr.

Taǵy bir eskeretin jaı Tashkent bıleý­shileriniń barlyǵy da qazaq batyrlaryna súıengen. Tóle bıdiń qarsylasy Kóseýbek qazaqtan shyqqan Shúkir batyrdy arqa tutqan. Tipti Shúkir batyrdyń Kóseýbekke qarsy astyrtyn sóz baılasqandardy talqandap, ony ólimnen alyp qalǵany sóz bolady (Rýss­kıı arhıv, 1888. Knıga vtoraıa. S.414).Tóle bıden keıinirek Tashkentti bılegen Júnis qoja da qazaq batyrlaryna súıengen “… О́z ás­ker­lerin, sondaı-aq jigitterin Júnis qoja tek qazaqtardan ǵana saılaı aldy. Buǵan qańly, shanyshqyly, sol sııaqty baǵys já­ne ramadan bólim­de­riniń qazaqtary endi. Júnis qoja ásker­lerine myna adamdar basshylyq etti… (ár rýdan shyqqan bar­lyǵy 24 batyrdyń esimderi aıtylady – A.T.) (Á,Dıvaev. Azııa­lyq Tashkent qalasy­nyń paıda bolýy jó­ninde ańyz // Tartý. A., 1992. 216-217-better). Orys pen qy­taı arasynda tamasha mámlegerlik júrgizgen Abylaı han ómiriniń sońǵy jyldary oń­tústik saıasatyn qaı­tadan bastady. 1773-1775 jyldary ońtús­tikke birneshe sátti jo­ryqtar jasady. Áý­lıe­ata bekinisin qal­pyna keltirdi. Shymkent, Saıram, Mer­ke, Tashkent qala­laryna óz adamdaryn qoıdy. Budan keıin Tashkent M.Tynyshpaevtyń jazýynsha 1798 jylǵa deıin qazaqtardyń bıliginde bolǵan. [M.Tynyshpaev. Materıaly k ıstorıı kırgız-kazahskogo naroda // Velıkıe bedstvııa... A., 1992. S.66].

1741-1742 jyldary Tóle bı Kóseýbekke eregisip, Shyrshyq ózenin Tashkentke buratyn jerine ekinshi qala salyp, jazda Shyrshyqtyń boıyn órlep kóship-qonyp júrgen. Shejirelerde Tóle bıdiń jazǵy­turym jaılaýǵa shyqqanda  Shyrshyq ózeni­niń jaǵasyndaǵy úlken alyp báıterektiń janynda kıiz úıin tigip otyratyny, báı­terektiń astyna júzdegen adam erkin syıyp qymyz ishetini áńgime bolady. Birde bıdiń jylqysyn jaý qýyp ala jónelipti. El: “Endi ne isteımiz”, dep ańtarylyp turǵanda: “Ana shynardyń túbinde baılaýly turǵan qasqa aıǵyrdy qyl buraý salyp shyńǵyr­tyńdar, sonda jylqy ózi-aq qaıtady”, depti bı. Jigitter aıaǵy tasyrqap tabynǵa ilese almaı qalǵan qasqa aıǵyrdy qyl arqan salyp shyńǵyrtady. Qasqa aıǵyrdyń arqy­raǵan ashy daýysyn estisimen,  Qarjan­taýdan asyp bara jatqan qalyń jylqy nópir bolyp qaıta keri shaýypty. Al, urylar jylqy tuıaǵynyń astynda taptalyp ólgen kórinedi (T.О́mirbekov. Bostandyq aýdany qazaqtarynyń shejiresi, 1960 j. tapsyrylǵan) (Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Ta­rıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń shejire qory).

Osy áńgime bizdi óte qyzyqtyrdy. Tóle bıdiń báıteregi áli kúnge deıin bar ma eken dep Shyrshyq ózenin joǵary órleı elden surastyra kele, ózenniń joǵary aǵysyndaǵy, Sharbaq GES-niń tusyndaǵy alyp shynar aǵashyna toqtadyq. Sebebi shejirede “báıterek” dep ataǵanymen, Tóleniń sózinde “shynar” dep aıtylady. Sonymen birge, qazaqta kez kelgen dara turǵan, kóp jasaǵan aǵashty túrine qaramaı “báıterek”  dep poetıkalyq ataýmen beıneleý qalyptasqan, bul sonaý túrki-mońǵol zamanynan qalyp­tasqan aǵashqa tabyný, aǵashtyń kýltin kórsetedi. Mysaly, qazirgi Astanany Elba­sy­myzdyń jobasymen jasaǵan “Báıterek­siz” elestetý qıyn ǵoı. “Qozy-Kórpesh-Baıan-Sulý” jyryndaǵy Shoqterekti alaıyq, shyn máninde dara turǵan kóp jasaǵan kári aǵashtardyń saıasynda kóshpendiler jazdyń aptap ystyǵynda dem alǵan, jaýyn-shashynnan qorǵanǵan, sol sebepti qadirlep-qasıettegen.

1872 jyly Tashkent general-gýbernatory fon Kaýfman Peterbýrg pen Máskeýden kelgen uly knıazdar men generaldar basta­ǵan júzden astam adamdy Shyrshyq ózeniniń jaǵasyndaǵy áıdik shynar aǵashynyń saıasynda banket jasap qarsy aldy dep jazylǵan “Túrkistan vedomstvosy” gazetinde. Qalanyń sán-saltanatty saraılaryn kórip júrgen qonaqtarǵa Kaýfman ózinshe erekshe ekzotıka kórsetken ǵoı. Osy aqpardan keıin bul shynar aǵashynyń Tóle bıdiń báıteregi ekenine kúmánimiz bolmady. Tóle bıdiń zamanynda júzdegen adam qymyz ishetin, Kaýfmannyń zamanynda júzdegen adam banketke otyratyn bul mańda mundaı aǵash joq. (A.Toqtabaı, “600 jyl jasaǵan shy­nar”) (“Ańyzǵa aınalǵan jerler” A: “Arýna” 2002. 8-9 better).

Tóle bıge baılanysty jer attarynyń jáne ańyz-áńgimelerdiń kómeski tartyp, umytyla bastaýy aýmaly-tókpeli zaman boldy, buryn qazaq-ózbek dep bólinbeı tek musylmanbyz dep júretin halyqtar jeke memleket boldy, ol memlekette Tóle bı nasıhattalmady.

Tóle bı mavzoleıin “Qar­lyǵash bı” dep nege ataldy desek, folklorshy V.Iа. Propptyń my­na sózderi eske túsedi. Halyq­tyń ja­dyn­da oqıǵa­nyń bar­lyq mán-jaıy saqtalmaıdy, halyqtyń sanasyna erekshe áser etken epızodtar, belgiler, shtrıhtar qalady. Qazaq dala­synda halyqtyń ataýymen atalǵan eskert­kishterdi kóptep kezdestirýge bolady. Mysaly: Qyzylorda oblysyndaǵy Ińkárdarııadaǵy  Barshyn qyz mazaryn halyq – Syrlytam, Saryarqadaǵy Tólek mazaryn – Sulýtam, Tarazdaǵy Dáýitbek mazaryn Tekturmas (syńǵyrlaǵan kúı­dirilgen kirpishten qalanǵan, bıik tóbeniń basynda akýstıkasy joǵary bolǵan, jel­men gýildep tek turmaı dybys shyǵaryp turǵan), orta ǵasyrdaǵy túrki bıleýshi­leriniń saraı-zamogyn – Aqyrtas (kolon­nalardyń basyna kıgiziletin tas bilikter, jem salatyn aqyrǵa uqsas), Shyǵys Qazaqstan oblysy, Zaısan aýdanyndaǵy Noǵaıbaıdyń beıitin  – Dóńgelek beıit, Segizbaı bıdiń beıitin  – Shoshaq beıit, Saryarqadaǵy sultan Ahmet hannyń mazaryn – Alashahan (qazaqta Alasha han degen han bolmaǵan, Sultan Ahmethan qalmaqtardy jeńip, malyn, janyn alǵandyqtan Alash, Alasha han dep ataǵan, ekinshi versııa boıynsha mazardyń syrtyndaǵy alashaǵa uqsas oıý-órnekke baılanysty delinip júr). Demek, kóp eskertkishterde halyqtyń fantazııasyna baılanysty janama, ekinshi aty bolǵan.

1982 jyly Tóle bı mavzoleıi jaıyn­da másele kóterilgende akademık Álkeı Marǵulan óziniń dosy M.E. Massonǵa jazǵan hatynda bylaı deıdi: “…K nım v chastnostı otnosıatsıa starınnye mavzoleı, gde hranıatsıa ostankı vydaıýshıhsıa deıate­leı Kazahstana. Imı osobenno otlıchaıýtsıa drevnıe panteony Tashkenta. Akademık V.Bartold otmechaet, chto Tash­kent ı mnogıe goroda Sredneı ı Nıjneı Syrdarı na protıajenıı znachıtelnogo vremenı nahodılıs vo vladenıı Kazah­skogo Hanstva (Bartold. T.V. S.220). Po opısanııam Djenkınsona Tashkentom vladel kazahskıı han Haknazar, syn Ka­sym hana ı ego potomkı, mýdreıshım bıem Haknazara ı ego synoveı byl Kaldyrgash bı. V HVI veke vajneıshýıý rol v Tashkente sygral kazahskıı Týrsýn han s kataganamı, v HVIII veke znamenıtyı bı Taýke hana Tole bı odın ız sozdateleı kazahskogo kodeksa “Jety jargy”.

Ostatkı mavzoleıa Tole bııa nahodıatsıa v panteone Shaıhantaýr. Starye tashkentskıe jıtelı (ýzbekı, kazahı) eto horosho znaet, bylo by zamechatelno, eslı vy napısalı nebolshýıý zametký o Tole bıı dlıa pýblıkasıı v kazahstanskoı pechatı. S glýbokım ývajenıem A.H. Margýlan. 20 aprelıa 1982 (О́zbekstan Respýblıkasynyń memlekettik arhıvi. F. 2773. Op. 1, delo №741. 17-18 better).  Endi osy hatqa M.E. Massonnyń jaýaby bolýǵa tıis, ony A.Marǵulannyń arhıvinen qarasa tabylyp qalýy múmkin.

1985 jyly maıdyń aıaǵynda Tash­kentke barǵanymyzda, mavzoleıdiń shyraqshysy jaqynda D.A.Qonaev sol kezdegi О́zbekstan Respýblıkasynyń birinshi hatshysy Ýsmanhodjaevpen birge kelip Tóle bıge táý etip ketti dep otyrdy. Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaev 1995 jyly 20 mamyrdaǵy О́zbekstan kúnderiniń Qazaqstandaǵy ashylýyna oraı barǵan saparynda kilem syıǵa tartyp, eskertkishti túbegeıli zertteý qajettigin eskertken eken. Prezıdent Islam Karı­mov óziniń bir sózinde Tóle bıge joǵary baǵa bere otyryp, bylaı degen edi: “…Istınnym provıdsem byl Týla-bıı, kotorogo vy, nashı kazahskıe bratıa, nazyvaete eshe ı Karlygash bıem, koto­ryı prızyval pereselıvshıhsıa na ýzbek­skıe zemlı kazahov jıt v mıre ı drýjbe s ýzbekamı, soblıýdat zakony ýzbekov.

Poslednıaıa volıa Týla-bııa byla takova: on zaveshal sebıa pohoronıt v tash­kentskoı svıatyne Sheıhantohýr, sdelav tem samym nashý stolısý mestom palom­nıchestva ı dlıa ýzbekov, ı dlıa nashıh kazahskıh bratev…” (I.Karımov. Rodına svıashenna dlıa kajdogo. Tashkent: “Ýzbekıston”, 1995. S.258.).

Prezıdent Islam Ábdiǵanıulynyń osy sózin О́zbekstannyń Mádenıet mınıstrligi jáne Tashkent ákimshiliginiń sheneýnikteri oryndamaı otyr. Tóle bı babamyzdyń basy halyqtyń táý etetin, ǵıbadat ornyna aınalmaı keledi. Qashan barsań da qara qulyp qarsy alady. Shy­raqshy joq, memorıaldyq taqta alynyp tastalǵan. Tóle bı urpaǵy Qalymovtar salǵan úı jabyq tur. Osy oraıda “Mádenı mura” baǵdarlamasyna sáıkes bul máseleni eń joǵarǵy deńgeıde sheshý qajet. Sondaı-aq Tóle bı ómiri men qyzmetine qatysty derekterdi Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Tashkent qalalaryna arnaıy baryp zertteý qajet.

Ahmet TOQTABAI,Sh.Ýálıhanov atyndaǵyTarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyńaǵa ǵylymı qyzmetkeri.

31 jeltoqsan 2003 jyl.