Bıýdjettik qarajattardyń ár teńgesi tıimdi ári únemdi túrde jumsalsa, bul máselede basy artyq shyǵyndarǵa jol berilmese, jergilikti bıýdjetterdiń búıiri qabysa qoımasy kámil. Isti osylaısha júrgizýdiń joldary men tásilderi de sanalýan ekeni anyq. Sonyń biri bıýdjet qarajaty esebinen ázirlenetin jobalaý-smetalyq qujattardyń «JSQ» tıimdiligi men paıdaly áser koefısentin kótere bilý bolyp tabylady. О́ndiristik aımaqta osy máseleniń sońǵy úsh-tórt jyl aralyǵyndaǵy jaı-kúıine salystyrýlar jan-jaqty saraptamalar men tereń taldaýlar jasaldy.
Aıtalyq bul baǵytta Aqtóbe oblystyq knomıka jáne bıýdjettik jobalaý basqarmasynda ázirlengen derekterge súıensek, esepti kezeń aralyǵynda jańadan turǵyzylatyn nysandardyń qurylysy úshin 1120 JSQ jasaqtalǵanyna kóz jetkizemiz. Qazirgi kezde onyń 486-sy tolyqtaı júzege asyrylǵan. Bul oryndalýǵa tıisti jobalar mólsheriniń 43/4 paıyzyn quraıdy. Sonymen birge buǵan deıin jasalǵan taldaýlar men monıtorıngtik zertteýler 12 jobalaý-smetalyq qujattamanyń áreket etý merzimi ótip ketkenin aıǵaqtaıdy. Mundaı jaǵdaıda bıýdjet qarajattaryn tıimdi túrde jumsaý jónindegi máselege nuqsan kelmeı tura almaıdy.
Joǵaryda ataýy kórsetilgen basqarma mamandary men sarapshylary jobalaý-smetalyq qujattardyń tıimdilik kórsete almaýynyń birneshe sebepteri men saldarlaryn alǵa tartady. Iаǵnı taldaýlar mundaǵy basty gáp JSQ-nyń negizgi, basty basymdyqtardy eskermeı ári nazarǵa almaı jasalǵanyn kórsetedi. Sonymen birge osyndaı jaýapty kezeńde eldi-mekenderdiń naqty múmkindikteri men bolashaǵy, belgili bir qurylys nysanynyń sol jerge qajettiligi nemese qajetsizdigi jetkilikti túrde oılastyrylmaı júrgeni de buǵan deıingi tájirıbeden anyq baıqalady. Aıtalyq dál osy máselege baılanysty kórsetilgen derekterde 2016 jyly Áıteke bı aýdanynyń Sarybulaq aýylynda 60 oqýshyǵa arnalǵan mektep qurylysynyń JSQ-sy ázirlengeni aıtylǵan. Áıtse de osy kezde munda dál osyndaı sandaǵy balalarǵa arnalǵan mekteptiń bar ekeni eskerilmeı qalypty. Qolda bar málimetter atalǵan eldi-mekende bul ýaqytta 29 bala oqyp júrgenine dálel bola alady.
Ári Sarybulaq aýylyndaǵy turǵyndardyń jalpy sany eki júzdiń o jaq, bu jaǵynda bolýy da jańa mektep qurylysynyń JSQ-syn jasaýǵa negiz bola almaıtyny aıtpasa da túsinikti emes pe? Bir sózben aıtqanda munda sońǵy 4-5 jyldyń ishinde turǵyndardyń sany óspegen. Buǵan uqsas bıýdjettiń shyǵys bóligine júrdim-bardym nemketti qaraý kórinisteri Qobda aýdanynda da oryn alǵan. Iаǵnı 2017 jyly osy aýdǵa qarasty Qarakemer aýylynda mektep qurylysynyń jobalaý-smetalyq qujattary jasalǵan. Áıtse de ony jobalaýshylar sol ýaqytta atalǵan aýylda jumys jasap turǵan 120 oryndyq mekteptiń bar ekenine mán bermegen. Bul ǵımarattar tarlyq etse bir jón, joq bulaı emes, kerisinshe munda joba jasalǵan ýaqytta nebári 22 oqýshy oqyp júrgen. Oqýshynyń tym azdyǵynan mektep ǵımaratynyń jalpy qýatynyń 18 paıyzy ǵana paıdalanylýda bolǵan eken.
Elimizde júzege asyp jatqan bıýdjettik jobalardyń aldyn-ala bekitiletin óz tártipteri men normatıvteri bar ekeni belgili. Iаǵnı bular basy artyq, negizsiz shyǵyndardy kótere almaıdy. Áıtse de oblysta jasalǵan taldaýlar bıýdjet qarajaty esebinen jobalaý-smetalyq qujattamalar jasaý kezinde oǵan negizsiz shyǵyndardyń qosylǵanyn kórsetedi. Mundaı kórinis birqatar jaǵdaılarda qurylys-montaj jumystarynyń qymbattaýyna ákelip soqtyrǵan.
Eger osy arada buǵan da naqty mysaldar keltirsek, búingi ýaqytta oblystaǵy aýdan ortalyqtarynda 6 deneshynyqtyrý-saýyqtyrý keshenderinyń turǵyzylyp jatqanyn aıtýǵa bolady. Atalǵan qurylystardyń jobalyq qýattary birdeı, ıaǵnı bári de 160 orynǵa arnalǵan. Alaıda soǵan qaramastan qurylys quny 250 men 430 mıllıonnyń aralyǵynda synaptaı syrǵyp qubylyp turǵanyn qalaı túsinýge bolady?
Máseleniń mánisine úńile kelgende mundaı baǵa alshaqtyǵynyń asty syry ǵımarat janyndaǵy alańdardyń aıyrmasynda, ony jabdyqtaý men abattandyrýǵa jumsalatyn shyǵyndar men qazandyqtar qurylysy baǵalarynyń árqılylyǵynda bolyp shyqty.
Qaı kezde de, qandaı jaǵdaıda da ótken istiń ashy tájirıbesinen tıisti sabaq ala bilýdiń paıdasy mol bolmaq. Sondyqtan da qazirgi kúni óńirde jobalaý-smetalyq qujattardy ázirleýdiń tıimdiligin kóterý jóninde naqty sharalar belgilengen. Soǵan sáıkes jergilikti memlekettik organdar jobalaý-smetalyq qujattardy ázirleýge ótinish berý úderisterine qatań baqylaý qoıýdy uıǵaryp otyr. Osy arqyly birinshi kezekte belgili bir jobanyń belgili bir eldi-mekenge qajetti-qajetsizdigin eskerý basymdyqqa ıe bola bastaǵany da úlken senim týǵyzady. Sondaı-aq oblystyq ekonomıka jáne bıýjettik josparlaý basqarmasy janynan jobalaý ónimin ashý kózdelgeni de bıýdjettik qarajattardyń tıimdi ári únemdi jumsalýna óz septigin tıgizbek. О́ıtkeni óńirde osy arqyly jobalaý-smetalyq qujatardy ázirleý isin ońtaılandyrý oılasyrylǵan.
Soǵan sáıkes aldaǵy ýaqytta aımaqta salalyq basqarmalardyń kelisimin almaǵan jáne bıýdjet komıssııasynyń súzgisinen ótpegen jobalardy qabyldamaý tártipteri qarastyrylǵan. Buǵan qosa jańa bólimniń quziretine jobanyń basty basymdyqtary men eldi-mekenderdiń áleýetin jáne bıýdjet múmkindikterin anyqtaý jumystary da engizilmek.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE