Jeksenbi, 23 qyrkúıek 2012 11:42
Búginde máskeýlikter “nash Turaly”, “moskovskıı kazah” dep atap ketken qylqalam ıesi Baýkeńdeı uly tulǵany dúnıege ákelgen Jýaly topyraǵynyń perzenti. Osynda ortalaý mektep bitirip, Jambyl medısına ýchılıshesin támamdaǵan Turekeń alǵashqy eńbek jolyn da Jýalyda bastaǵan. Ýchılısheden keıin bir jyldaı Qyzylaryq aýylynda feldsher bolyp qyzmet istegen ol osy aýyldan ásker qataryna attandy. Armııadan kele sala Almaty medısına ınstıtýtynyń bir jyldyq daıyndyq kýrsyna qabyldanyp, kelesi jyly osy oqý ornynyń emdeý fakýltetine túskeni, oqýdy óte jaqsy aıaqtap, — Asadaǵy ókpe aýrýlary aýrýhanasyna bas dáriger bolyp kelgeni-bári-bári meniń kóz aldymda.
Jeksenbi, 23 qyrkúıek 2012 11:42
Búginde máskeýlikter “nash Turaly”, “moskovskıı kazah” dep atap ketken qylqalam ıesi Baýkeńdeı uly tulǵany dúnıege ákelgen Jýaly topyraǵynyń perzenti. Osynda ortalaý mektep bitirip, Jambyl medısına ýchılıshesin támamdaǵan Turekeń alǵashqy eńbek jolyn da Jýalyda bastaǵan. Ýchılısheden keıin bir jyldaı Qyzylaryq aýylynda feldsher bolyp qyzmet istegen ol osy aýyldan ásker qataryna attandy. Armııadan kele sala Almaty medısına ınstıtýtynyń bir jyldyq daıyndyq kýrsyna qabyldanyp, kelesi jyly osy oqý ornynyń emdeý fakýltetine túskeni, oqýdy óte jaqsy aıaqtap, — Asadaǵy ókpe aýrýlary aýrýhanasyna bas dáriger bolyp kelgeni-bári-bári meniń kóz aldymda.
Bir-eki jyldan keıin Densaýlyq saqtaý mınıstrligine qyzmetke aýysyp, onan I.M.Sechenev atyndaǵy Máskeý medısınalyq akademııasynyń aspırantýrasyna túskeni de keshegideı edi. Sonan Turekeń atalmysh qalada qalyp qoıǵan. Sodan beri arada 15-16 jyl syrǵyp óte shyǵypty. Meniń bala kezimde oqý qýalap júrgen Turaly áli de sol ǵylym- bilimniń sońynda. Turekeń nege oqýdan jalyqpaıdy dep keıde óz-ózimnen tańdanýshy edim. Sóıtsem onyń boıynda oqý men izdenisten jalyqtyrmaıtyn uly kúsh — óner kúshi bar eken ǵoı.
Máskeýge kelgen soń-aq Turalynyń tula boıyndaǵy sol bir rýhanı qaınarlar janartaýdaı atqylap syrtqa shyqqan edi. Ol medısına salasynda aýqymdy ǵylymı jumys jasap, ózi oqyǵan akademııada sabaq bere júrip, kórkemsýret ónerimen de aınalysyp ketken-di.
Osydan 5-6 jyl buryn, jeksenbi kúnderiniń birinde teledıdardy qosyp jibersem, ORT jańalyqtary júrip jatyr eken. “Ortalyq jýrnalıster úıiniń úlken zalynda moskvalyq sýretshi Turaly Músirepbekovtyń sýret kórmesi ashyldy…” degen dıktordyń sózine eleń ete qalyp, ekranǵa úńilsem kádimgi ózimizdiń Turekeń kórermenderge óz kartınasyn kórsetip júr. Men sonda ǵana dáriger adamnyń kórkemónerge myqtap zeıin qoıǵanyn, bul salada shyn máninde óz bıigine kóterilgenin alǵash ret moıyndaǵandaı edim.
Sol kúnnen bastap meniń júregimde Turaly aǵa qolynan shyqqan kartınalardy óz kózimmen kórsem degen arman oty jylt ete qalǵany shyn. Sonan bir kúni ózimen habarlasyp, sýretteriniń fotokóshirmelerin suratqanym bar. Kóp uzamaı Turekeń maǵan qomaqty banderol jiberipti. Onyń ishinen shyǵarma kóshirmelerinen basqa aýdıokasseta tabyldy. Ony magnıtofonǵa qosyp tyńdap kórdim de Turekeńniń jap-jaqsy sýretshiligine qosa táp-táýir sazger bolyp shyqqanyna qýandym. Taǵy bir pakette óleńderi de bar eken. Mine, ǵajap! Tabıǵat bir adamnyń basyna osynshama óner men qabiletti úıip-tógip bergenine tańdanbaýyń múmkin emes. Jany názik, oıy ushqyr, parasaty mol adamnan ǵana osynshama óner qaınary aqtarylyp shyǵatyny daýsyz.
* * *
Baýyrjan Momyshulynyń Máskeýde ótken mereıtoıyna barǵan saparymyzda bizge áýeli esik kórsetken Jánibek Elikbaev inimiz bolsa, kelesi kúni qonaqqa shaqyrǵan osy Turaly Músirepbekov aǵamyz.
Mine, biz Turaly aǵa men Sándikúl jeńgemizdiń Bannyı kelte kóshesindegi páterinde otyrmyz.
— Myna sýret “Eski aýyl” dep atalatyn kartına, — deıdi Turaly. — Bizdiń bala kezimizde Qyzylaryq aýylynyń joǵarǵy jaǵynda bıik bir tóbe bolatyn. Búgin de bar shyǵar. Sol tóbeden qarasań biz turatyn qar basqan eski aýyl alaqandaǵydaı anyq kórinetin. Tóbesi balshyqpen sylanǵan alasa úılerdiń murjalarynan býdaqtaǵan tútin meniń anamnyń jip ıiretin shýdasyna uqsaıtyn-dy. Bala kúngi eski aýyldyń sol sýreti meniń jadymda máńgi jattalyp qalypty. Aqyry mynadaı kartınaǵa aınaldy, — deıdi ol.
Turaly kartınalarynyń taqyryby ár alýan. Degenmen, osy shyǵarmalardyń basym kópshiligi týǵan jeri Jýaly aımaǵynyń kelbetin, sulý tabıǵatyn beıneleýge arnalǵany onyń elge, jerge degen perzenttik mahabbatynyń aıǵaǵy. “Týǵan jer” dep atalatyn myna bir kartınasynda taǵy da qar basqan eski aýyl beınesi. Aıly tún. Juldyzdy aspan. Kókke qarap ulyǵan kók bóri. Eski qorym. Zırattaǵy arýaqtar ata-baba arýaǵyn umytpańdar dep búgingi urpaqqa ulaǵat aıtyp turǵan sekildi.
T.Músirepbekov shyǵarmalary negizinen oı men sezimge qurylǵan. Bul kádimgi kóptiń bári oılaıtyn jeńil-jelpi oı emes, kóńil kózimen qaraǵanda, ǵana oqylatyn kúrdeli oı, tunyp turǵan fılosofııa. Mysaly, “О́mir” dep atalatyn polotnosyna nazar aýdaryp qaralyq. Sýrette aıaq-qoly baılaýly jatqan adam beınelengen, onyń búkil denesinde baqa-shaıan, qurt-qumyrsqa órip júr. Qorqynyshty-aq. Degenmen, bul kórermenin oıǵa jeteleıtin tyń týyndy. О́mir degen mine, osy, tirińde bireý jaǵańnan alsa, bireý etegińnen tartady, taǵy bireý shaıan bolyp shaǵady, endi bireý jylan bolyp moınyńa oralady. Al endi tirshiliktiń óz túıtkili de az emes, birde barshylyq, taǵy birde tarshylyq, kúnkóristiń qyl shylbyry buraý bolyp batady… It ómir degen osy… Sýret osylaı syr shertedi.
Turaly sýretteri aıtar oıyn astarlap, kórkemdep, beınelep aıtady. Poezııa men prozada teńeý, shendestirý, epıtet, metafora sııaqty kórkemdik quraldary qalaı paıdalanylsa, Turaly kartınalarynda da osy úlgiler, nusqalar molynan kezdesedi. Mysaly, “Jer –Ana” sıkly boıynsha jazylǵan kartınalarynyń birinde jer baýyrlap jatqan Ananyń jaıylǵan shashtary temir qorshaýly beıitti orap alypty. Ananyń kózinde bir tamshy jas. Aspannan juldyzdaı aǵyp zymyran qulap keledi… Bul tánin bomba jaralap, oq tesken, onan qala berdi ıadrolyq synaqtar ýlap, qasiret shekken Jer-Ananyń búgingi tragedııasy. Osynshama tereń oıdy qylqalam ıesi óte uǵynyqty shtrıhtarmen jetkize bilgeni úlken sheberlik.
Turalynyń “Mahabbat” degen kartınasynyń atyna qarap onan ǵashyq jandardyń beınesin izdeıtinińiz anyq. Alaıda, sýretten qyz ben jigitti emes, tereze aldyndaǵy tikendi kaktýsta otyrǵan bulbul qusty kórer edińiz. Sol bulbul tabanyn tiken tesip, azapta tursa da syrttan ishke qaraı tóngen raýshan gúlin kórip shattanady, oǵan yntyzar kóńilmen ańsary aýady. Bul kórinistiń de aıtary mándi: álgi bulbul sııaqty adam balasy da kez kelgen qıyn jaǵdaıda sulýlyqqa ińkár bolmaq, ásemdikti súıe bilmek. Mahabbat jolynda qıyndyq degen sóz bolyp pa táıiri?!
Jalpy, dáriger-sýretshi T. Músirepbekov aǵamyzdyń shyǵarmalarynda qarapaıymdylyq pen tereńdik, oılylyq pen qıynnan qıystyrylǵan kórkemdik sheshim bir-birimen sheber astasyp, úlken arnaǵa ulasyp jatatyny aıqyn. Turekeń kartınalaryna burynǵy jáne qazirgi qazaq jıvopısshilerine uqsamaıtyn erekshe kompozısııa, aıryqsha qoltańba tán. Taza jıvopıstik shyǵarma deıin deseń onan grafıkanyń da, kollajdyń da elementteri men mundalap shyǵa keledi. Bul janrdan aýytqý emes, kerisinshe, sol janrdy sheberlikpen baıytý dep uqqanymyz jón.
Sonymen jerlesimiz Turaly Isauly Músirepbekov búgingi kúni Máskeýde, onan tys jerlerde óziniń sýretshilik ónerimen belgili ónertanýshy ǵalymdardy, talǵamy bıik kórermendi, talaı-talaı zııaly qaýymdy tamsandyryp, olardyń joǵary baǵasyna, ystyq yqylasyna bólenip júrgen óner ıesi. Qyl qalam sheberiniń shyǵarmalary V.I.Lenın atyndaǵy Máskeý pedagogıka ýnıversıteti kórkemsýret-grafıka kafedrasy mamandarynyń talqylaýynan ótti. Osy májiliste professor Aleksandr Danılovıch Alehın Turaly týyndylaryna joǵary baǵa berýmen birge bul eńbekterdiń fılosofııalyq mańyzyn aıryqsha atap kórsetti. Reseı gýmanıtarlyq ǵylymdar akademııasynyń akademıgi, MGÝ-diń estetıka kafedrasynyń meńgerýshisi, professor Evgenıı Georgıevıch Iаkovlev, álem halyqtary óneri halyqaralyq “Nıkor” assosıasııasynyń prezıdenti Nıkolaı Zosımovıch Kornılov jáne basqa da zııaly adamdar Turaly Músirepbekov tvorchestvosyn joǵary baǵalap, onyń talantyn qadirlep júrgen kisiler.
Turekeń búginde Máskeýdegi álem halyqtary óneri “Nıkor” assosıasııasynyń múshesi, oǵan beıneleý óneriniń bakalavry ǵylymı dárejesi berilgen. Sýret kórmeleri M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde, jazýshylar odaqtary halyqaralyq qaýymdastyǵy (MSPS) zalynda, ortalyq jýrnalıster úıinde, Máskeýdegi Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulova atyndaǵy №891 orta mektepte jáne basqa da kórnekti oryndarda birneshe ret bolyp ótti. Qylqalam sheberiniń kartınalary Qazaqstan, Reseı, Anglııa jáne Germanııa sııaqty alys-jaqyn elderdiń murajaılarynda saqtaýly.
* * *
Qazaqta “jigit segiz qyrly, bir syrly bolsyn”, “jigitke jeti óner de az” az deıtin ulaǵatty sózder bar. Bul uǵymnyń maǵynasy tereń, aıtar oıy eren, tárbıelik máni zor. Atamyz qazaq er jigitti osy maqaldar arqyly izdenimpazdyqqa, iskerlikke, eńbekqorlyqqa jáne ónerdi súıýge, baǵalaýǵa baýlyǵany anyq.
Otyz jyldan astam ýaqytyn medısına salasyna jumsap, tynbaı izdenip, ǵylymı jumyspen aınalysyp kele jatsa da Turaly jigitke tán “jeti ónerden” de óz bıigin tapqan adam. Biz joǵaryda keıipkerimizdiń sýretshiligi jaıynda syr shertsek, endi retine qaraı sazgerlik, aqyndyq qyrlaryn tilge tıek etpekpiz. 2000 jyly men Máskeýmen habarlasyp, Turalydan aldyrǵan onyń sýretteriniń fotokóshirmelerimen birge án jazylǵan úntaspany qosa alǵanymdy joǵaryda aıtqan edim. Sol úntaspadan tógilgen avtordyń “Dolana”, “Tımeshi maǵan”, “Aqqýlar qaıtqanda”, “О́kpelettiń”, ” Qyz sózi”, “Aqtaıyn aq sútińdi” sııaqty ánderi sezimińdi serpiltetin shyǵarmalar bolyp shyqqanyna men óz basym qatty súısindim. Bul ánder naǵyz ulttyq sazǵa, ádemi órnekke toly úlbiregen názik ánder. О́zi jastaıynan oryssha oqyp, orys mádenıetimen sýsyndap ósken azamattyń qazaqı áýendi umytpaǵany, kerisinshe, sonymen tynys alyp júrgeni meni qatty tolqytty. Turaly Músirepbekov orys mýzykasyna da jetik. Onyń orys poezııasynyń kórnekti ókili Aleksandr Bloktyń sózderine jazylǵan “ Vash vzglıad”, “Karmen” sııaqty romanstary orys ulttyq mýzyka murasyna qosylǵan úles deýge laıyq.
T. Músirepbekov ánderi jaı ǵana áýesqoılyqtan týǵan arzanqol dúnıeler emes, shynaıy shyǵarmalar ekeni daýsyz. Muny P.I.Chaıkovskıı atyndaǵy Máskeý konservatorııasynyń professory, ónertaný ǵylymynyń doktory, belgili mýzyka mamany T.Chýdovanyń myna sózderi aıqyn dáleldeıdi:
– Men Turaly Isaevıch Músirepbekovpen 1991 jyldan beri tanyspyn. Bir kúni konservatorııaǵa buıra shashty, uzyn boıly, sulýsha jigit keldi. Ánderim bar edi, tyńdap kórip óz pikirińizdi aıtsańyz degen ótinishi bar. Bul Turaly edi. Ánderin ózi oryndap berdi. Men onyń mamandyǵy mýzykant emes, dáriger ekendigin estigende qatty tańdandym. Tipti mynadaı ǵajaıyp ánderdi dáriger shyǵardy degenge senińkiremeı oılanyp qalǵan jaıym bar. Ol maǵan jıvopıstik kórkem sýretterin kórsetkende men shyn máninde aldymda tańǵajaıyp talant ıesi turǵanyna ılanyp, oǵan yqylasym aýa túskendeı edi.
Turaly Músirepbekov orys aqyndarynyń óleńderine de án shyǵarady. Belgili orys aqyny Aleksandr Bloktyń kóptegen óleńine án jazdy. Olar negizinen romans janryna laıyq. Búginde bul shyǵarmalardy Máskeýdiń Stanıslavskıı jáne Nemırovıch-Danchenko atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń ánshileri Ahmed Agadı men Mıhaıl Gýjov oryndaıdy.
Sonan beri Turalymen shyǵarmashylyq baılanystamyn. Onyń 34 ánine resenzııa jazdym,— deıdi professor T. A. Chýdova ótken kúnderdi esine alyp.
“О́leńge árkimniń-aq bar talasy” dep uly Abaı aıtqandaı, tirshiliginde bir shýmaq óleń shyǵarmaǵan qazaq kemde-kem. Al biraq meniń baıqaýymsha, “sóz óneri dertpen teń” degendeı, Turaly óner dertimen shyn dertti bolǵan, sóz qadirin tereń túsinetin qalamger. Onyń oryssha jazǵan óleńderi “Klıatva Gıppokrata” (“Gıppokrat anty”) degen atpen Máskeýden jeke kitap bolyp shyqqaly jatyr. Al qazaqsha jyrlary óz aldyna bir álem. Onyń bul dúnıeleri qazaq oqyrmandaryna samǵap ushar kúndi asyǵa kútýde. Turaly óleńderiniń biri bylaı dep erkeleı til qatady:
“Uzaqtar qaıtyp kelgende,
Kún nury qyrdy emgende,
— Súıesiń be?-dediń sen
Quraqqa qulaı bergende.
Sen qoıǵan sol suraqqa,
Sylq-sylq kúldi bulaq ta.
Sol bulaqtyń syńǵyry
Syńsıdy áli qulaqta…
Búgin sol bir qyratta,
Gúl qýarǵan, quraq ta.
Saǵan kúlgen jeńiltek,
Sýalypty bulaq ta…
Saǵymdaı sýsyp sol kóktem,
Saǵyntyp qaldy jyraqta”…
Bul naǵyz qazaqy óleń. Bul kóńildiń názik kúıi. Turalynyń ár óleńi ózinshe bir álem.
Menińshe, aqyn týraly kóp sóz aıtýdyń qajeti joq. Onyń kim ekenin óleńiniń ózi-aq aıtady. “Bilgiń kelse men jaıly jyrymdy oqy”,— dep ósıet qaldyrypty bir aqyn. Rasynda aqynnyń kim ekenin bilý úshin onyń jyrlaryn oqý kerek. Al Turalynyń jyrlary túbinde óz oqyrmandarymen qaýyshary anyq.
Myrzahan Ahmet,Máskeý.
18 tamyz 2002 jyl.