Demokratııa. (Máni. Maqsaty. Muraty)

Demokratııa. (Máni. Maqsaty. Muraty)

Dúısenbi, 29 qazan 2012 9:52

Bul kúnde qalyń dúıim jurtty alańdatyp otyrǵan eki másele bar: biri – eldiń turmysy, áleýmettik jaı kúıi, ekinshisi – qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý, saıası júıeni jetildirý.

Bul eki máseleniń de bir-birimen ishteı tyǵyz baılanysty ekeni belgili. Solaı bolsa da, biz ekinshi jaǵdaıdy jeke alyp qarastyrǵandy jón kórdik.

 

Dúısenbi, 29 qazan 2012 9:52

Bul kúnde qalyń dúıim jurtty alańdatyp otyrǵan eki másele bar: biri – eldiń turmysy, áleýmettik jaı kúıi, ekinshisi – qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý, saıası júıeni jetildirý.

Bul eki máseleniń de bir-birimen ishteı tyǵyz baılanysty ekeni belgili. Solaı bolsa da, biz ekinshi jaǵdaıdy jeke alyp qarastyrǵandy jón kórdik.

Sonymen eldiń bárin: saıasatkerdi de, qarapaıym qaýymdy da yntyqtyryp otyrǵan demokratııa degenimiz ne? Qalyń kópshilik buǵan nege sonshalyq qushtar bolyp otyr? Demokratııa qoǵamdy barlyq bas aýrýynan, syrqatynan jazyp jiberetin birden-bir em be? Sol demokratııa degenniń ne ekenin osy jurt tolyq sezine, jete túsine me osy? Sony bir oıǵa salyp kórelikshi.

Demokratııanyń klassıkalyq anyqtamasy: halyqtyń (demos) bıligi (kratos) degen sóz. Onyń úlgisi sanalatyn batys elderiniń ózinde qazir osy uǵym naqty is júzine asyp otyr ma? Jappaı halyq qoǵamǵa bılik etip, qojalyq jasap kele me? Árıne, joq. Qoǵamdy belgili top ókilderi bıleıdi. Qalyń jurtshylyqtyń oǵan qatysy ishinara, sóz júzinde ǵana, eldegi saılaýǵa, referendýmǵa qatysy arqyly ǵana halyq bılikke enshiles bolyp otyr. Shynynda da saılaýdyń qalaı ótetini kópke málim. Belgili sırk oıynyn eske salady. Saılaý aldyndaǵy azan-qazan, shý dýman qarapaıym saılaýshynyń mıyn qatyryp, basyn aınaldyryp jiberedi. Naýqan kezinde úgit-nasıhat, jarnama, mıtıngiler, tok-shoýlarǵa aqshany aıamaı shashyp, kóp qarjy ysyrap etiledi. Bul olqylyqtyń orny básekede jeńip, bılikke qol jetkizgende qaıtadan ornyna keledi dep esep­telinedi. Adamdar bılikke nege sonshalyq qyzyǵady dersiz. Bizdiń elde ǵana emes, búkil álemde solaı. Solardyń bári halyqqa qyzmet etýdi murat tutady deısiz be? Árıne, joq. О́z jeke otbasynyń, ózine jaqyn toptardyń múddesin qorǵaý, solardyń kásipkerlik, bıznestik sharýalaryna qolaıly jaǵdaı týǵyzý, baılyqty eselep arttyrý, qysqasha aıtqanda, osy maqsattar saılaý dodasyna túsýshilerdiń bárine tán.

Jeke menshikke negizdelgen qoǵam úshin bul jazylmaǵan zań. Jekemenshikti qorǵaý, oǵan syrttan qol suǵýshylyqqa toıtarys berý – eń qasıetti paryz. Úndistandyqtar úshin sıyr qandaı qasıet ıesi bolsa, jeke menshikti kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý búgingi Batys qoǵamynyń qasterli isi bolyp tabylady.

Naǵyz demokratııashyl el sanalatyn AQSh-tyń óziniń tarıhyna úńilip kórelik.

Munda jańa qurlyqta XVII-XVIII ǵasyrda Eýropa elderinen – baıyrǵy álemnen – jańa dúnıege (Novyı svet) qonys aýdarǵan – kolonıster – gollandyqtar, aǵylshyndar, ırlandyqtar, ıspandyqtar – qysqasy eski Eýropa halyqtarynyń ul-qyzdary ómir súrýge qajetti keńistik izdegen qaharman jıhankezder Soltústik Amerıkaǵa at basyn tiredi. Baıyrǵy turǵyndardy yǵystyryp, jerdi ońaı ıelenip, arzan baǵamen satyp alǵansyp, úlken jer ıelenýshiler tobyn jasaqtady.

Jerge qojalyq ornatqan kolonıster baılyqqa qol jetkize bastady. Birte-birte olar ózderiniń burynǵy otany – Ulybrıtanııanyń quldyǵynda qalǵysy kelmedi. Jańa qurlyqta jeke táýelsiz memleket qurý úshin kolonıster aǵylshyndarmen aıaýsyz aıqasqa shyqty. Keshegi brıtandyq D. Vashıngtonnyń basshylyǵymen táýelsizdik úshin, burynǵy otandastary aǵylshyndarǵa qarsy ymyrasyz kúreske bardy. Kolonıster úshin bostandyq alý, brıtandyqtardyń quldyq qursaýy­nan qutylý – qasıetti is boldy. Bostandyq, táýel­sizdik ıdeıasy kolonısterge orasan zor kúsh-jiger berdi. Aǵylshyndardyń áskerin jeńiliske ushyratty.

Anglııa koroli Georg III 1775 jyly Reseı ımperatory Ekaterına II patshaıymǵa hat joldap, ózine 20 myń kazak satýdy surady. Orys kazaktarynyń jaýyngerlik aıbatynan aǵylshyndar da qulaǵdar bolsa kerek. Áıel patsha oǵan sypaıy jaýap berip, kazaktardy shetelge soǵysqa jiberýdi jón kórmedi. Munyń ústine ol Amerıka bizdiń kózimizdiń tirisinde-aq Eýropadan táýelsiz, ózinshe ómir súretin bolady dep, senimdilik tanytty.

1776 jyly táýelsizdiktiń jupar lebi Amerıkany tutas jaılady. Revolıýsııa basshylary Brıtanııadan qutylýdy, óz aldyna egemen el bolýdy barynsha qalady. Bul jolda olar eshteńeden taısalmaıtynyn ashyq aıtty.

1776 jyly 4 shildede kongress táýelsizdik demokratııasyn saltanatty túrde jarııa etti. Sóıtip, jańa memleket dúnıege keldi.

Egemen elge ómir súrýdiń qaǵıdasy qajet boldy. D.Vashıngtonnyń qadaǵalaýymen E.Medıson, T.Djefferson, A.Gamılton konstıtýsııanyń jobasyn jazýǵa otyrdy.

Jańa qurlyqqa kelgen kolonıster eń aldymen jeke menshikti ıelendi. Sodan keıin olarǵa osy menshikti – jınalǵan mol baılyqty zań júzinde qorǵaý qajet boldy. Ata zańnyń qajettiligi aksıoma edi. Tartyp alynǵan, jartylaı satyp alynǵan jerdiń jeke menshikke ótkenin, oǵan eshkimniń kóz alartpaýyn konstıtýsııa arqyly zańdastyrý jańa memlekettiń legıtımdiligin qamtamasyz etýdiń negizgi sharty ekeni eskerildi.

Búgingi eń demokratııashyl el sanalatyn AQSh-tyń konstı­tý­sııasyn shyn máninde eń ádil zań dep aıta alasyz ba? Árıne, joq.

Bul zań negizinen kelimsek kolonısterdiń – jer qojalarynyń múddesin qorǵady, jergilikti úndis, quldyqqa ákelgen negr halyqtarynyń quqyǵy aıaqqa basylyp taptaldy.

Ata zańdy qabyldaǵan konstıtýsııalyq konventtiń ózi demokratııalyq jıyn bolǵan joq. Delegattar jergilikti jerlerde saılanbady. Shtattarda ǵana saılandy, onyń ústine baılyǵy mol at tóbelindeı azshylyqtyń múddesin qorǵaı alatyn aq tústi er adamdar ǵana saılandy.

Kedeıler, saýatsyzdar, áıelder jáne negrler saılaý quqyǵyn ıelenbedi. Saılaýǵa 160 myń ǵana adam qatysty. Shtattardyń konventterinde 60 myń adam konstıtýsııaǵa qarsy daýys berdi. Sonymen AQSh-tyń tuńǵysh konstıtýsııasy 100 myń saılaýshynyń jaqtaýymen ǵana qabyldandy. Sóıtip Negizgi zańnyń taǵdyryn 100 myń saılaýshy ǵana sheshti.

Agrarlyq demokratııany jaqtaǵan T. Djef­fer­son­ǵa Medıson memlekettik bılik ústemdik qurǵan eldiń bárinde qanaý ataýlydan birjola arylý múmkin emes dep dáleldep baqty. Amerıka sekildi elde menshik ıesi – azshylyqqa qalyń buqara tarapynan ozbyrlyq jasaý qaýpi asa kúshti. Son­dyqtan da jeke menshik quqyǵynyń buzylý qate­rinen saqtanýymyz kerek, dep Medıson túsindirdi. Jeke menshiktiń qasıettiligi, oǵan eshkimniń qol suqpaýy jónindegi jalyndy sózderi Vashıngtonǵa qatty unady. Medısonnyń pikirine ol únemi basyn ızep, qoldaý ısharatyn sezdirip otyrdy.

Konstıtýsııa boıynsha Prezıdent taǵy Vashıngtonnyń jeke basyna laıyqtalyp jasaldy. Onyń kongreske táýelsizdigi jete eskerildi. Elge syrttan quldar tasý 1808 jyldan keıin toqtatylady dep belgilendi.

Konstıtýsııanyń negizgi avtory Medısondy da menshiktiń ár mólsherde ári ádiletsiz bólinýi qatty mazalady. Árıne, menshik ıeleri men odan quralaqan azamattardyń múddesi toǵyspaıtynyn ol jaqsy uǵyndy. Sondyqtan da qabyldanatyn zańnyń basty maqsatyn ol osy qabyspaıtyn ári qaıshylyqqa toly múddelerdi retteý dep túsindi.

1789 jyldyń qańtarynda árbir shtatta saılaý quqyǵyna ókildik alǵandar (vyborshıkı) belgilendi, sondaı-aq kongress saılandy. Bir aıdan soń eldiń prezıdenti bolyp Dj. Vashıngton, vıse-prezıdenti bolyp Dj. Adams bir aýyzdan saılandy. 1789 jylǵy 30 sáýirde Vashıngton ant berdi. 20 mınýttyq baǵdarlamalyq sózin oqyp shyqty. Resmı reglament boıynsha, prezıdent eshkimge ózi baryp kezdespeıtin, resmı tulǵalar men ataqty adamdardy ózine shaqyryp alatyn, qabyldaý kezderinde eshkimge de qol berip sálemdespeıtin bolyp belgilendi. Prezıdent úıinde 14 aq tústi qyzmetshi men 7 qul ustaýǵa quqyqty bolyp esepteldi.

Vashıngton senatqa esh táýeldi bolmady. Birde ol qatysqan senat májilisi uzaq daýlasýǵa baryp, ortaq sheshimge kele almaǵanda, prezıdent endi budan bylaı bul jerdi aıaǵym bassa, meni qarǵys atsyn, dep ashýlanyp shyǵyp ketedi.

AQSh kongresi úsh mınıstrlikti qurdy. Memlekettik departament, qarjy jáne soǵys mınıstrlikteri. Birinshisine 46 jasar Djefferson, qarjy mınıstri bolyp 32 jastaǵy Gamılton, soǵys mınıstri bolyp Noks taǵaıyndaldy. Bular tek prezıdent aldynda jaýapty boldy. Konstıtý­sııa­nyń negizgi avtory Medıson prezıdenttiń senimdi keńesshisi qyzmetin aldy.

 Prezıdent Gamıltondy qarjy mınıstri etip taǵaıyndaǵanda, oǵan qatty sendi. О́ıtkeni general Vashıngton soǵys kezinde óziniń adıýtanty bolyp istegen kezinen onyń iri menshik ıeleriniń múddesin jan-tánimen qorǵaýǵa sheber ekenin de jaqsy biletin.

Tarıhshy N. Iаkovlev óziniń Dj. Vashıngton jaıly eńbeginde jazǵanyndaı, konstıtýsııanyń negizgi qara jumyskeri otyz jeti jastaǵy Medıson qazanbas, aıaǵy qysqa ári sıdıǵan, bota tirsek, ustama aýrýy bar, boıdaqtyqqa ábden moıynsunǵan, eski kitaptar men qoljazbalardy erinbeı-jalyqpaı aqtaryp, iri jer ıeleri ústemdik etken qoǵamdy iskerlikpen basqarýdyń qupııasy nede ekenin izdenýmen bas qatyrǵan adam. Ol jazyp shyqqan konstıtýsııa shamaly ózgeris-tolyqtyrýlarmen kúni búginge deıin AQSh elinde ómir súrip keledi. Kongress birinshi ret 1791 jyly bul Konstıtýsııaǵa túzetýler engizdi, “quqyqtar týraly bıll” sóz bostandyǵyn, áıelderdiń saılaý quqyǵyn, quldyqty joıýdy jáne basqa ózgeristerdi jarııa etti.

AQSh-tyń táýelsizdigi úshin kúresip, ony baıandy etken, jańa qurylǵan egemen eldiń tuńǵysh prezıdenti bolǵan general Dj. Vashıngton bul laýazymǵa qatarynan eki ret saılanǵany belgili. Ol 1799 jyly dúnıe saldy.

Bul kúnde álem tabynyp otyrǵan AQSh demokratııasy osylaı dúnıege kelgen-di. Ony zańdastyrǵan eldiń konstıtýsııasy da az-kem ózgeris-tolyqtyrýlarmen eki júz jyldan asa merzim boıy ómir súrip keledi.

Demokratııalyq prınsıpterdi aınalyp ótip, 100 myń adamnyń jaqtap daýys berýimen dúnıege kelgen AQSh-tyń Ata zańy bul kúnde Amerıka halqynyń ómir súrýiniń buljymas qaǵıdasyna aınalyp otyr.

Toǵyz jyldyq ómiri bar Qazaqstan Konstıtýsııasyna ózgerister jasaý kerek degen usynystar oppozısıonerler tarapynan jyl saıyn kóterilip keledi. О́zgeristi basynan az keshirgen AQSh konstıtýsııasy tórt aıaǵynan tik turǵan, eshbir jetildirýdi qajet etpeıdi dep oılaısyz ba? Árıne, joq. Kerisinshe bul elde Ata zańda kórsetilgen talaptar men qaǵıdalarǵa azamattar qasıetti jazýdaı qaraıdy, konstıtýsııanyń múmkindikterin barynsha tereń paıdalanýdy murat tutady. Ári zańnan qate ne qaıshylyq izdep bas qatyrmaıdy. Kerisinshe oǵan zor senimmen, iltıpatpen qaraıdy. Onyń qaǵıdalaryn oraǵytyp ótpeýge, barynsha múltiksiz basshylyqqa alýǵa tyrysady. Konstıtýsııany halyq qasıetti kitaptaı kóredi.

Al bizde bul jaǵy áli jetise bermeıdi. Zańdy azamattar az biledi, kóbine ústirt túsinedi. Konstıtýsııada kórsetilgen quqyqtardy bilip paıdalanýǵa az kóńil bóledi.

Aqıqatyna kóshsek, álemde birde-bir elde eń ádil, eń jetilgen, birde-bir aqaýsyz konstıtýsııa atymen joq. Kez kelgen zańda jete eskerilmegen jaılar jetkilikti. О́mir ózgeredi, zaman jańarady, ýaqyt jańa úrdis ákeledi. Sonyń bárin zańda kúni buryn boljaý múmkin emes. Sondyqtan da olarda aqaýlardyń bolýy yqtımal. Konstıtýsııa qatyp qalǵan qasań, qol tıgizýge bolmaıtyn kitap dep qaraýǵa bolmaıtyny belgili. Sonda da bolsa, jyl saıyn oıǵa oralǵan jaılardy zańǵa tyqpalaı berý konstıtýsııanyń bedeli men abyroıyna nuqsan keltiredi.

Konstıtýsııa men demokratııa egiz uǵymdar. Demokratııa tikeleı konstıtýsııaǵa baılanysty, sodan týyndaıdy. Ata zańda qoǵamdy basqarýdyń demokratııalyq prınsıpteri tujyrymdalmaǵan bolsa, ol elde demokratııanyń ornyǵýy múmkin emes.

Kez kelgen demokratııalyq eldiń eń basty prınsıpi: memlekettik bıliktiń ózara daralanyp, ara jiginiń ajyratylýy bolyp tabylady. Onyń negizin qalaýshylar Dj. Lokk pen Sh. Monteske jaıdan jaı bul qaǵıdalardy oılap tapqan joq. XVIII ǵasyrda keńinen etek jaıǵan absolıýtızmge tosqaýyl qoıý, jeke bılikti tejeý maqsatyn kózdedi. Absolıýttik monarhııanyń ıeleri ózi zań shyǵardy, ózi jazalady, óz qalaýymen bılep tóstedi. Fransııanyń koroli Lıýdovık XVI: “Memleket degen myna men”, dep bekerge aıtpaǵan. Shyndyq ta solaı edi. Fransýz revolıýsııasy monarhııanyń, absolıýtızmniń kúlin kókke ushyrdy. Respýblıka ómirge keldi.

Memlekettik bılik tutas. Onyń úsh butaǵy – zań shyǵarýshy, atqarýshy, sot júıesi – bir-birinen táýelsiz, óz aldyna ómir súredi. Táýelsiz bolǵanda Krylov mysalyndaǵydaı, aqqý, shortan, shaıan qusap, úsheýi úsh jaqqa tartpaýǵa tıis. Bıliktiń úsh butaǵy bir-birin tejeı otyryp, qoǵamdy bıleýdegi tepe-teńdikti qamtamasyz etýi kerek. Bılikti úshke ajyratýdyń túpki máni de osynda. Onyń bir butaǵy bar quziretti óz qolyna jınap alsa, ózi bılep, ózi tósteıtin bolsa, naǵyz totalıtarızm ornar edi. Atqarýshy bılik ózine ońtaıly zań shyǵaryp, sony ózi basshylyqqa alatyn bolsa, zańsyzdyq kúsheıer edi.

Eski tıranııa, absolıýtızm, samoderjavıe kezinde zań shyǵarý da, ony oryndaý da, zańdy júzege asyrý da bir qolda boldy. Qoǵamda bir adamnyń bıligi júzege asty. Ol oıyna ne kelse, sony istedi. Patshalyq Reseıdiń ımperatory Elızaveta Petrovna óziniń qupııa nekelesken jubaıy Alekseı Grıgorevıch Razýmovskııdiń baqtashy bop júrgen 16 jasar inisi Kırıll Grıgorevıchti astanaǵa shaqyrtyp aldyryp, eki jylǵa Eýropaǵa oqýǵa jiberip, odan oralǵan soń Reseı Ǵylym akademııasynyń prezıdenti etip taǵaıyndady. Bul oıyna ne kelse, sony isteýdiń bir kórinisi emes pe?

Bıliktiń ara jigin ajyratý bizdiń Ata zańymyzda da jarııa etilgen. Onyń úsh butaǵy óz aldyna ómir súrip, óz mindetterin atqarýda. Oppozısııa ókilderi atqarýshy bılik basymdyq kórsetýde, Parlamentte quziret az dep kópten shýyldap keledi. Máseleniń túp-tórkinin – Parlamenttiń tabansyzdyǵyn, jigersizdigin alystan izdemeı, depýtattardyń óz bastarynan izdegen durys. Atqarýshy bılik – Úkimet usynǵan shıkili-pisili zań jobalaryn talǵaýsyz, qatty talap qoımaı toǵytyp qabyldaı berý parlamentarıılerdiń ózderine min emes pe?

Zań jobalaryn bilgirlikpen talqylap, oǵan tereń ózgerister engizip, zaman talabyna saı sapaly zańdar qabyldasaq, Úkimet qaıda ketedi. Ol ózi basshylyqqa alatyn zańdardy ózi shyǵara almaıdy ǵoı, qoǵamdaǵy barlyq saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik qatynas­tar­­dy retteıtin zańdardyń bári Parlament qabyr­ǵa­synan shyǵatyny belgili emes pe! Sondyqtan da Par­lamenttiń bedelin, qoǵamdaǵy rólin arttyrý olar­dyń qabyldaǵan zańdarynyń jańashyldyǵyna, ómir qubylystaryn jiti qadaǵalap, solarǵa jaýap bere alatyn pármendi zańdardy qabyldaýyna tyǵyz baılanysty emes pe! Bul depýtattar kor­pýsynyń sapalyq dáre­je­sine, kásibı bilgirligine, azamattyq ar-uıatynyń tazalyǵyna, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin túsine bilýine, jeke basynyń múddesine emes, qalyń kópshiliktiń baǵyna qyzmet etýine tikeleı qatysty ekeni belgili. Depýtattardyń bári osy talapqa saı desek, qatelesken bolar edik.

Biraq mundaı depýtattar Parlamentke ózderi suranyp kelmeıtini málim. Olarǵa saılaýshylar man­dat beredi. Sóıte tura, saılaý ótken soń, saılaý­shy­lar óz qalaýlylaryna ókpesi qara qazandaı bolyp shyǵa keledi. Buǵan kim kináli? Árıne, saılaýshy­lardyń ózderi. Daýys berýge jaýapkershilikpen qaramaıdy. Jan-jaqty oılas­tyrmaı, áıteýir bireýge óz daýsyn bere salady. Sóıtip erteńine-aq Parlament túk istemeıdi, halyqty umytty, dep renjıdi. Eger árbir saılaýshy júrek qalaýymen ózi biletin, ózi senetin, depýtat degen ataqqa saı keletin, halyqqa, elge jany ashıtyn, ári bilik dárejesi óz mindetin atqarýǵa qabiletti jandardy saılasa, naǵyz halyqtyq, mártebesi bıik Parlament qalyptasar edi.

О́kinishke qaraı, saılaýshylardyń kóbi óz tańdaýlaryna joǵary talap qoıa bermeıdi.

Alda kele jatqan Parlament saılaýy – búkil qoǵamǵa, tutas elge, árbir saılaýshyǵa úlken syn bolǵaly tur.

Bıliktiń jeke tarmaǵy retinde sot júıesine de halyq arasynda syn kóp. Onyń sýverenıtettigine senimsizdik bar. Sot júıesin atqarýshy bıliktiń qosalqy bir salasy dep qaraýshylyq basym. Buǵan keıbir negizder de barshylyq. Sot júıesin qalyptastyrýǵa halyqtyń qatysy shamaly. Eldiń óz qoldaýymen, tańdaýymen dúnıege kelmegen bılik júıesi ózin tym erkin ustaı almaıdy, ári halyq aldyndaǵy óz jaýapkershiligin de jete sezinbeıdi.

Atqarýshy bılikke, Prezıdent Ákimshiligine jaltaqtaı beredi. О́ıtkeni sýdıalar zańǵa ǵana ba­ǵy­nady dep aıtqanmen, naqty ómirde olardyń qyz­met aıasy atqarýshy organ men Prezıdent Ákimshiligi­ne oıysa beredi. О́ıtkeni olardy irikteý, qyzmetke taǵaıyndaý osylarǵa azdap bolsa da, qatysy bar. Sondyqtan da shyn mánindegi bıliktiń derbes bir bu­ta­ǵy retinde sot júıesiniń bedelin kóterý úshin, oǵan syndarly reforma júrgizýdi ómir talap etip otyr.

Qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý jóninde “Otan” partııasynyń kezekten tys VII sezinde Prezı­­­dent Nursultan Nazarbaev óte durys aıtty. Saıası júıeni jetildirýdi aldaǵy jyldardyń basty mindeti retinde alǵa qoıdy. Osyǵan oraı quqyq qorǵaý júıesin, jaldamaly eńbek qyzmetkerleriniń quqyǵyn qorǵaýdaǵy kásipodaqtardyń rólin arttyrý, memleket pen aq­pa­rat quraldarynyń qatynasyn odan ári yryq­syzdandyrý jóninde, bıliktiń jergilikti atqarýshy organdaryn saılap qoıýǵa kóshý, Parlamenttiń eki palatasynyń da depýtattar sanyn kóbeıtý, Parlamenttiń baqylaý múmkindikterin qamtamasyz etý, sottardyń qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin qamtamasyz etý máselelerin sheshýdi alǵa tartty.

Elbasy Nursultan Nazarbaev demokratııa degenimiz zańdylyqtyń, zańnyń bıligi, ústemdigi ekenin eske saldy.

Atalǵan sharalardy júıeli túrde iske asyrý qo­ǵam­dy odan ári demokratııalandyrýdyń jańa belesi bolmaq. Bul jolda Prezıdent janynda jańadan qu­ry­latyn demokratııa men azamattyq qoǵam máse­le­le­ri jónindegi ulttyq keńeske kóp mindetter júkteledi.

Qoǵamdy odan ári demokratııalandyrý bir kúnniń jumysy emes. Bul únemi, júıeli túrde demokratııanyń negizgi prınsıpterin – bılikti taza saılaý arqyly qalyptastyrý, sóz bostandyǵyn, zańdylyqtyń ústemdigin qamtamasyz etý qajet.

Bul bılikke de, azamattyq qoǵamǵa da kóp baı­la­nysty. Olar ózara yntymaqtasyp jumys isteı bil­gende ǵana nátıjesi mol bolady. Bılik pen qoǵam­nyń túsinistikpen jumys isteýi eldegi turaqtylyqqa jetkizedi.

Elbasy qoǵamdy demokratııalandyrýdy júıeli túrde birtindep júrgizýdi usynsa, oppozısııa buǵan kelise bermeıdi. Demokratııalandyrýdy shapshań, radıkaldy túrde júzege asyrýdy qajet dep sanaı­dy. Bılik te, oppozısııa da demokratııalyq prınsıpterdi qoldaıdy. Biraq ony júzege asyrýdyń qarqyny jóninde eki túrli oı aıtady.

Demokratııa degenimiz, keıbireýler oılaıtyndaı, adamdardyń tańdaý bostandyǵy emes, kerisinshe ındıvıdtiń qoǵamdyq kelisimdi qamtamasyz etý úshin áleýmettik ómirdiń normalary men erejelerine moıynsunýy degen sóz.

Tym sheksiz bostandyq berekesizdikke, anarhııaǵa aparyp soǵatyny belgili. Demokratııa jaǵdaıynda avtorıtarlyq rejım tusyndaǵy bıliktiń tejeýsizdigi noqtalanyp, onyń ornyn zańnyń derbestigi basady. Mundaı jaǵdaıda jeke tulǵanyń taǵdyryna órkenıettiń yqpaly arta túsedi.

Demokratııa avtorıtarızmge de, totalıtarızmge de tán emes. Sońǵy ekeýi demokratııalyq prınsıpterdi aıaqqa basady.

Demokratııalyq prınsıpterdi árbir sıvılızasııa ózinshe baǵalaıdy. Máselen, musylman, japon, býddızm, pravoslavıe órkenıetinde batystyń ındıvıdýalızm ıdeıasy eshqandaı qoldaý tappaıdy. Batystyń lıberaldyq demokratııasynyń negizgi prınsıpteri atalǵan mádenıetter úshin eshbir mánge ıe bola almaıdy, olardy qajetsinbeıdi.

Demokratııany árkim ózinshe túsinedi. О́ıtkeni onyń ózi ishteı qarama-qaıshylyqtarǵa toly. Eger osy aqaýlardy der kezinde baıqap, olardy túzetip otyrmaıynsha, bul ınstıtýttyń da daǵdarysqa ushyraýy ábden múmkin.

Qazaq – tabıǵatynda eliktegish halyq. Jaqsy­lyq­­qa, jańalyqqa umtylý jolynda munyń paıdasy bo­lar. Abaı atamyz kezinde urpaqtaryna ósıet qal­dyr­dy. “Bolmasań da uqsap baq, bir ǵalymdy kór­se­­ńiz, ondaı bolmaq qaıda dep, aıtpa ǵylym súıseńiz”.

Abaı jaqsylyqqa talpyný ústinde jaǵymdy, unamdy úlgilerdiń mańyzy kúshtiligin sezingennen de osylaı aıtqan. Biraq ol talǵamaı, oıǵa salyp sal­maq­tamaı, jadaǵaı elikteýshilikten de saqtandyrdy. “Jaqynnyń sózi tátti dep, jaqynym aıtty deı kór­me, nadandyqpen kim aıtsa, ondaı túpsiz sózge erme”, degen.

Baıybyna barmaı, eliktegish, solqyldaqtyq adamǵa paıda bermeıtinin sezdirip, Abaı: aqyl senbeı senbeńiz, bir iske kez kelseńiz, dep eskertti. Aqsaqal aıtty, baı aıtty, kim bolsa meıli sol aıtty, – biraq bárinde aqylǵa salmaı sene berýdiń qajetsizdigin atap kórsetti.

Abaı zamanyndaǵy ne bol­sa, soǵan sen­gishter bul kún­de de az bolyp otyrǵan joq.

Bir jaqsyny kórseńiz, qalaıda men solaı bolam deý aqıqatqa saıa ma? Qalaıda solaı bolý árkimge paryz ba eken? Sonda adam kózdegen muratyna jete qoıar ma? Árkimniń óz bolmysy, óz ereksheligi bar emes pe? Munyń jeke adamǵa da, tutas elge de qatysy bar.

Mysalǵa bir kóshedegi eki otbasyn alaıyq. Ekeýiniń adam sany da, jynystyq aıyrymy da ártúrli. Biriniń uzyn sıraq, ajarly úsh qyzy bar. Bári boıshań, ári symbatty bolyp, kámeletke keldi.

Shyraıly, suńǵaq boıly, ásem qyzdar jumysqa da tez ornalasty. Iske alymy da jaman bolǵan joq. Zerek, eńbek súıgish boldy. Tabystary da jaman bolǵan joq. Otbasy naryq zamanynyń qıyndyǵyn tez jeńe bildi.

Al ekinshi otbasynyń qyzdarynyń da, uldarynyń da baǵy janbady. Aýrýshań, dimkás, álsizdeý bop ósti. Olardy jaqsy jumysqa eshkim qushaq jaıa qarsy almady. Úı turmysy da kúıki kúıinde qaldy. Biraq bulardy birinshi otbasyndaı bolmadyń dep jazǵyrýǵa bola ma? Ekeýindegi jaǵdaı da eki túrli. Biriniki ońdy, ekinshisiniki tómen. Osyǵan qarap ekinshi otbasyn birinshinikindeı bolmadyń dep qalaı jazǵyra alasyz. Aıtqanyńmen solaı bola ala ma? Árıne, joq.

Sondaı-aq ana elde demokratııa, bostandyq, erkindik kúshti, myna bizde ol joq dep ózeýreı bergenmen, bizde demokratııa bir kúnde ornaı qala ma? Demokratııalyq prınsıpterdi shapshań júzege asyrdyq delik, sonda qoı ústine boztorǵaı jumyrt­qa­laıtyn jumaq ornaı qala ma? Amerıkalyq neme­se batystyq demokratııa osyndaı zaman ornatýdyń birden-bir kepili me? Onyń ústine atalǵan eldegi demokratııa bizde óz jarastyǵyn birden taba qoıa ma?

О́ıtkeni úlgi etip júrgen AQSh konstıtýsııa­synyń ózi azshylyqtyń artyqshylyq jaǵdaıyn zańdastyrýdy kózdegen edi. Ári bul zańnyń ózi demo­kra­tııalyq jolmen, búkil halyqtyń qatysýymen qa­byl­danbaǵany da belgili. Lıberaldyq demokratııa adam­dar qoǵamyn basqarýdyń naǵyz jetilgen shyr­qaý bıigi dep kim aıta alady? Bul prınsıpter or­nyq­­qan elde qoǵam músheleriniń báriniń shekesi shyl­qyp otyr, ádilet pen baqytqa barlyq azamattar ke­n­elip otyr dep kim aıta alady? Maqtaýly batys demo­kratııasy halyqtyń barlyq áleýmettik top­ta­ry­na birdeı minsiz qyzmet etip otyr dep kim aıta ala­dy? Árıne, eshkim de. Sondyqtan da búgingi álem­de qoǵamdy basqarýdyń jetilgen túri tanylyp otyr­ǵan lıberaldyq demokratııa salystyrmaly túrdegi ǵana jetistik.

Adam balasy jaratylǵannan beri óz qoǵamyn uıymdastyrýdyń, basqarýdyń ońtaıly túrlerin talmaı izdestirip keledi. Biraq onyń aqaýsyz, barlyq elderge tán ońtaıly túri tabyldy dep aıtý áli erte. Ázirshe bary osy demokratııa. Biraq muny da fetıshke aınaldyrýǵa bola qoımas. Ony da únemi ári jalyqpaı jetildire túsý, ómirde ózin aqtamaǵan komponentterin almastyrý, bir sózben aıtqanda, demokratııaǵa qatyp qalǵan qasań ıdol retinde qaramaı, ony jandy organızm dep uǵyp, demokratııanyń damýyna, jetilýine kúsh salý kerek. Bul bir batys elderiniń ǵana mindeti emes, búkil álemniń, barlyq adamzattyń paryzy.

Demokratııany tezdetýdi usynýshylar bir nárseni eskermeıtin sekildi. Olar úshin basty másele tek ony tez jarııalaýda ǵana ma, álde onyń prınsıpterin qoǵam músheleriniń tereń sezinip, múltiksiz júzege asyrýynda ma? Osy jaǵyna olar mán bermeı otyr.

Demokratııany jarııalaý jalań maqsat emes ekeni belgili. Onyń shyn kórinisteri ómirden anyq baıqalýy tıis.

Jeke tulǵa men eldiń, jeke azamat osy tutas qoǵamnyń múddelerin qalaı qabystyrýǵa bolady? Qaısysy birinshi kezekte? Meniń jeke basymnyń er­kin­digi me, álde búkil eldiń, tutas qoǵamnyń múddesi me? Lıberaldyq demokratııa jeke adamnyń múd­de­sin joǵary qoıady. Qaısysy durys? AQSh pen Or­ta­lyq Azııa elderinde bul jóninde biryńǵaı túsinik joq.

AQSh-ta jeke adamnyń múddesin birinshi kezekke qoıýy da sóz júzindegi jarnamalyq dúnıe. Máselen bir ter­rorıst osy eldiń bir áskerı bazasyna kezdeısoq enip ketip (solaı boldy deıik), búkil eldiń qaýip­siz­­digine qater tóndirse, sonda kimniń quqyǵyn saq­taý birinshi kezekke qoıylady dersiz? Árıne, jeke tulǵanyń ómiri AQSh úshin túkke de turmaıdy. Oı­la­nyp jatpastan, onyń kúlin kókke ushyryp jiberedi.

Is júzinde jeke adamnyń múddesi árdaıym memleket, qoǵam, halyq múddesinen joǵary turýy múmkin emes. Indıvıdýalızm prınsıpi tutas el múddesine qaıshy kelgende, demokratııa, lıberalızm sóz joq jaıyna qalady.

Demokratııa jadaǵaı prınsıp emes, onyń úlken mán-mazmuny bar. Ol qoǵamǵa ońdy ózgerister týǵyzýǵa septigin tıgizýge tıis. Eldegi jaılaǵan jemqorlyqty aýyzdyqtaýǵa atsalysýy qajet. О́ıtkeni jeń ushynan jalǵasqan paraqorlyqty tyımaıynsha, qoǵamda pálendeı oń ózgeris bolady deý qıyn. Munyń eki jaǵy bar. Birinshisi – aram jolmen, mańdaı tersiz tabylǵan baılyq shaǵyn toptyń qolyna shoǵyrlanady. Baıǵus kópshilik budan zardap shegedi. Ekinshiden, jurtshylyqta bılikke, sheneýnikterge, jalpy elimizdiń keleshegine degen senim azaıady. Qoǵamnyń qadir-qasıetine, onyń izgiligine kúdik kúsheıedi. Otanǵa degen súıispen­shi­lik­ti, patrıotızmdi qalyptastyrýdy qıyndatady.

Demokratııa ekonomıkany durys basqarýǵa, ony uıymdastyrýdyń ońtaıly erejelerin zań júzinde qamtamasyz etýge tıis. Eldiń rýhyn, turmys deńgeıin kóterýge qyzmet etýi qajet. Qoǵamda ádildik, izgilik, parasattylyq saltanat qurýyna ol   tikeleı áserin tıgizýge tıis. Áıtpese, qur daýryǵý, uranshyldyq, sózýarlyq iske abyroı ápermeıdi. Jadaǵaı, mazmuny suıyq demokratııanyń eshkimge de keregi joq.

Demokratııa halyqtyń erkin, alańsyz, beıbit ómir súrýine qyzmet etýi qajet. Sonda ǵana ol baǵaly, qoǵamǵa, azamattarǵa syıly bo­lady. Ony qurmet tutady, qasterleıdi.  Jumys isteıtin, qoǵamdaǵy belgili júkti kóteretin demokratııa ǵana bizge asa qymbat.

 Demokratııany odan ári damytýdy táýelsizdiktiń myqty irgetasyn qalaýmen tyǵyz ushtastyra júrgizý qajet. Áıtpese, demokratııanyń quny kók tıyn. Bul oraıda jelbýaz sózýarlyqqa arqa súıep, táýelsizdik bárinen qymbat, bul jolda janpıda, bul maqsatta halyq ashtyqqa da, jalańashtyqqa da, ystyqqa da, sýyqqa da tózýge ázir degen kóńilge medet sózderdiń kúshine únemi sene bermeý kerek. Keńes ókimeti kezinde de mundaı sózder aıtylǵan. Kommýnızm jolynda, keleshek urpaq úshin bárine nar-táýekel degen jalpylama demeý sózderdiń aıaǵy nemen tynǵany belgili.

Sondyqtan da táýelsizdikti baıandy etý nartáýekelge, erteńgi qol jetpes úmit-armandarǵa ǵana emes, búgingi naqty isterge súıengende ǵana jemisti bolady.

Ár urpaq eń aldymen ózi úshin ómir súredi degen Batys órkenıe­ti­niń qaǵıdasyna qulaq asa bastaǵan kópshiliktiń búgingi sanasyndaǵy ózgeristerdi de sezine bilý paryz. Qazir halyqtyń, tipti jeke adamdardyń oı-múddelerinen, solardyń jańa talap-tilekterinen shyǵýǵa kúsh salmasa bolmaıdy. Qaıtkende de táýelsizdik qasıetti sezim, ony búkil halyq ómir boıy ańsap kelgen, endi oǵan qoly jetti, onyń qadirin jaqsy biledi, táýelsizdikti eshkim eshqandaı jumaqqa aıyrbastaı almaıdy degen sekildi jubanysh-aldanysh sózderdiń jeteginde ketpeýimiz jón. Táýelsizdiktiń barshanyń ańsaǵan armany bolǵany ras. Biraq bul armanmen olar jaqsy, jaıly ómirdi, molshylyqty, beıbit turmysty, jasampaz eńbekti, mándi tirshilikti baılanystyrdy. Olar táýelsizdikten joqshylyqty, jumyssyzdyqty, qatygezdikti, urlyq-qarlyqty, jemqorlyqty, jeke adamdardyń zańsyz jolmen baıýyn kútken joq. Táýelsizdikke el úlken úmit artady, onyń bolashaǵyna kámil senedi. Biraq bul úmit-senimniń de shegi bary belgili. Sheksiz, túpsiz eshteńe joq. О́mir solaı jaratylǵan. Sondyqtan da turmysta ońdy ózgeris kóbirek bolmasa, ár azamat (jeke adamdar, shaǵyn toptar emes) óz tirshiliginde jeńildikterdi árdaıym sezinip otyrmasa, mundaı úmit-senimniń  azaıa berýi de ábden yqtımal.

Sondyqtan da muny jaqsy túsingen bizdiń Elbasymyz óziniń dástúrli jylma-jylǵy Joldaýlarynda bul jaılarǵa únemi mán berip keledi. Kelesi jylǵa arnalǵan Joldaýynda ol kóp naqty sharalardy júzege asyrý qajettigin jarııa etti. Joldaý Úkimettiń atyna emes, barsha halyqqa tikeleı arnaldy. Úkimettiń mindeti Elbasy tapsyrǵan sharalardy oryndaýdyń qarjylyq, uıymdyq, ekonomıkalyq-áleýmettik joldaryn aıqyndap, belgileý bolyp tabylatyny belgili. Al bul Joldaýǵa halyqtyń qatynasy nemen ólshenedi? Kópshiliktiń, qoǵamnyń qatynasynsyz belgilengen jaılardyń bári júzege asa sala ma? Halyq jaı syrttan baqylaýshy kúıinde qala ma? Álde bul Joldaýdyń naqty iske asýy jalǵyz Úkimet pen Prezıdentke ǵana qatysty ma?  Joq. Olaı emes. Qandaı jaqsy jospar, tyń oı, sony pikir bolsyn, ol qalyń kópshiliktiń qoldaýynsyz, onyń tikeleı aralasýynsyz eshqashan júzege oıdaǵydaı aspaıdy. Qoǵamdaǵy ıgilik kóptiń qolymen ǵana jasalady. Sondyqtan da Joldaýǵa halyqtyń óz qoldaýy kerek, qoldaýy ǵana emes, tikeleı qajyr-qaırat jumsaýy qajet. Elbasynyń bul Joldaýynan ne shyǵar eken dep, halyq selqos, beıqam kúıde syrttan baqylap, qol qýsyryp otyrýy qajet emes.  Memleket basshysynyń bul aıtqany da qalaı oryndalar eken, qaǵaz, sóz júzinde qalmas pa dep oppozısııa ókilderi de tabalaý sezimin kúıtteýi yqtımal. Buǵan qosylmaı, halyqtyń ózi Joldaýda aıtylǵan isterdiń múltiksiz oryndalýyna naqty úles qosyp, belsendilik tanytyp, Úkimetke, ártúrli deńgeıdegi atqarýshy organdarǵa talap qoıyp, olardyń otyrǵan oryndyqtarynda qalǵyp-múlgip ketpeýine kúsh salýlary kerek.

Osyǵan oraı Elbasy janynan qurylatyn demokratııa jáne azamattyq qoǵam máseleleri jónindegi ulttyq komıssııaǵa úlken senim artylyp otyr. Kópshilik budan demokratııalyq  prınsıpterdi jetildirýge baılanysty ońdy isterdi kútýde. Bul biraz máselelerge jańa turǵydan kelýdi qajet etedi. Buryn da bizde túrli komıssııalar, ulttyq keńester jumys istep keldi. Biraq  bulardyń kóbi jemisti jumys istep otyr desek, artyq aıtqandyq bolar edi.

Jyl basynda Ulttyq keńestiń elimizdegi úı qurylysy baǵdarlamasynyń jobasyn talqylaýǵa arnalǵan májilisi ótip, ol televızııa arqyly berildi. Sonda baıqaǵanymyz ne boldy? Elbasy men Úkimet jetekshisi aıtqan jaılarǵa qosymsha qandaı sony usynystar, oıly pikir ortaǵa salyndy deseńizshi. Keńestiń negizgi mindeti de kópshilik pikirlerin estý, solardyń sózderiniń sólderin jobaǵa qosyp tolyqtyrý emes pe? Mundaı oılar kóp aıtylǵan joq. Bári qaǵazdan kóz aıyrmaı, úıde jazyp alǵandaryn ózgerissiz oqýmen boldy. Jalǵyz-aq bir mektep muǵalimi oıly pikir aıtty. Baǵdarlamada kórsetilgen páterdiń bir sharshy metriniń tómengi baǵasy 350 dollar bolǵannyń ózinde bıýdjettegi aılyq tabysy tómen pedagog, dárigerlerdiń otbasylary bul múmkindikti qalaı paıdalanbaq, dedi ol. Memlekettik kómekke eń aldymen  kedeıler men ortashalar zárý emes pe? Baılar, barlar páterdi ózderi salyp ta, satyp ta alady, bir emes, birnesheýin alady. Sondyqtan da ázirshe páterge óte zárý kóp balaly otbasylaryna, jańa úılengen jastarǵa kóp kóńil bólinse degen jaqsy oı aıtty. Eger bular eskerilmese, Úkimettiń bul saıasaty kimge arnalǵan, dedi ol.

Májiliste sóılegenderdiń kóbi Úkimettiń baǵdarlamasyn  quptaımyz, qoldaımyz, dep shyqty. Burynǵy “odobrıamstiń” naǵyz ózi boldy.

Eger talqyǵa usynylǵan jobaǵa naqty ózgerister, paıdaly keńester aıtylmasa, sonda mundaı jıyn shaqyryp, talqylaýdyń ne qajeti bar? Álde eldiń saıası bıligi óz oılaryna, strategııasyna jaýapkershilikti ortaqtasyp kóterý úshin keńestiń quptaýyn ǵana alý úshin shaqyryldy ma eken dersiz. Bul úshin qarjy jumsap, eldi negizgi jumystarynan bólip, ne qajeti bar degen oı keledi.

Sondyqtan da komıssııa, keńesterdiń jumysyn túbegeıli ózgertip, olardyń sapalyq quramyn, jumys mazmunyn, onyń tıimdiligin, pármendiligin, naqtylyǵyn qamtamasyz etý kerek.

Atalǵan komıssııa, keńesterde otyrǵandar biryńǵaı kúnde teledıdardan kórip júrgen tanys jandar. Sheneýnikter, salalardyń jetekshileri, parla­mentarııler, ártúrli deńgeıdegi ákimder. Bular­dyń óz oılaryn qoǵamǵa jetkizýge múmkin­dik­teri osy jıyndarsyz da jetkilikti. Parlament minbesi, Úkimet májilisi, Elbasynda bolatyn jınalystarda olar óz oılaryn aıta alady.

Al arnaıy máseleler boıynsha Prezıdent, Úkimet janyndaǵy komıssııa, keńesterge sheneý­nik­terdi emes, sol salanyń jetik mamandaryn, ǵalym­dardy, saıası partııalar men qozǵalystardyń  joǵa­ry­daǵy máseleni jetik biletin belsendilerin, úki­mettik emes uıymdar ókilderin,  aımaqtardaǵy naqty praktıkalyq jumyspen aına­lysyp júrgen ma­man­dardy kóptep qatystyrý kerek. Olar jańa pikirlerdi, táýelsiz, jaltaqta­maı­tyn tyń usy­nys­tardy, bilip te, kórip te júrgen oılaryn ortaǵa salar edi. Keńes pen komıssııanyń uıymdastyrýshylary sol oılardy qorytyp, joǵary bılikke usynar edi. Kimniń kim ekenin Elbasy da, Úkimet jetekshileri de ańǵarar edi. Bul jańa esimdermen ortalyq apparatty nyǵaıtýǵa kómekteser edi.

Al qazir qalaı bolyp júr?

Prezıdent Ákimshiligi men Úkimet keńsesi Astana men Almatyda kólbeńdep kózge túsip júrgen 20 shaqty tanymal, synnan ótken belsendilerinen alysqa uzap shyǵa almaı júr. Solardy onda da, munda da tyqpalaı beredi.

Ár alýan jıyndardyń bárinen osylardy kórgende, bular netken jan-jaqty bilimpazdar, barlyq salada oı aıtýdan qysylmaıdy deısiz. Olar kóbinese jalpylama, odan-budan turatyn sulý sózderdi sýsha sapyrady. Al talqylanǵan másele jóninde   naqty pikir aıtpaıdy. Mundaı jelbýaz sózderge áýes dıletant sheshenderden arylý qajet.

Ár adam belgili bir salanyń, arnaıy máseleniń kásibı mamany bolýǵa tıis. Sońǵy sózdi solar aıtýǵa tıis.

Ár komıssııaǵa talqylanatyn taqyrypty jaqsy biletin adamdar ǵana enýi kerek. Laýazymy boıynsha onda da, munda da júretin sheneýnikterden paıda joq. Olar jeke salany bilýi múmkin. Sonda ǵana qatysyp, pikir aıtsyn. Al Rossınıdiń operasyndaǵy “onda da Fıgaro, munda da Fıgarony”  toqtatpaı bolmaıdy.

 Komıssııa, keńesterde qatysyp qyzmet isteý –  qoǵamdyq jumys. Jastar, ásirese aımaqtardaǵy kózge túspeı júrgen daryndy, oıly, otanshyl, el aldyndaǵy jaýapkershiligin anyq túsinetin jandardy bul qoǵamdyq jumystarǵa keńinen tartý kerek. Ári olardy jıi jańartyp, jańa esimdermen únemi tolyqtyryp otyrý qajet. Sonda joǵary bılikke tyń oılar, qasańdyqtan qulan taza ońdy usynystar kóptep túsýi múmkin.

Osyndaı tyń oılardyń tapshylyǵynan áli jete  pysyqtal­ma­ǵan, jan-jaqty zerttelmegen oılardy aıtyp jiberý baıqalady. Máselen, sońǵy kezde “biryńǵaı Qazaqstan ulty” degen tirkes qolda­ny­lyp qalyp júr.  Bul jóninde áli de oılana túsken artyq bolmaıtyn sııaqty kórinedi.

Etnologııa ǵylymy turǵysynan alǵanda ult pen halyq eki uǵym. Ártúrli ulttar toptasyp, shoǵyrlanyp, bir elde turyp, sol eldiń azamattaryn, halqyn quraýy aqıqat. Al ártúrli ult ókilderi bir elde turyp, jańa, úlken satydaǵy tutas ult bolyp qalyptasýy ázirshe erte aıtylǵan   túsinik. О́ıtkeni elimizde turatyn ártúrli ult ókilderi Qazaqstan halqyn quraıtyny belgili. Biraq Qazaqstanda turatyn orys ne nemis biryńǵaı Qazaqstan ulty bolyp qalyptaspaıdy. Londonda turatyn qytaı men arab brıtan halqyn quraıdy, al olar aǵylshyn bola almaıdy. Parıjde turatyn ıspan ne nemis fransýz halqyn quraýy anyq, biraq olar fransýz ultyn qalyptastyrmaıdy.

Ult pen halyq ekeýi eki uǵym. Ortaq terrıtorııany mekendep, sol eldiń tilin meńgerýge bolady, biraq ol azamatty sol eldiń ultyna jatqyzýǵa bolmaıdy. Jańa ultty qalyptastyrý úshin aı­tylǵan komponentter jetkiliksiz. Sondyqtan da bizde qazaqstandyq biryńǵaı ult modelin jasaqtaýdyń ǵylymı jaǵynan esh negizi joq.

 Ultty jeke ǵalymdar, ne saıasatkerler, nemese assambleıalar qalyptastyrmaıdy. Ulttyń qalyptasýy – obektıvti tarıhı prosess. Ult – tutas tarıhtyń, ǵasyrlardyń jemisi. Ult bolyp qalyptasý úshin model oılap bas qatyrýdyń