Parıjdegi qupııa kezdesý

Parıjdegi qupııa kezdesý

Jeksenbi, 4 qarasha 2012 0:47

Keshegi  totalıtarızm zamanynda ulttyq múdde men namysty qorǵaǵan kez kelgen kisiniń aıaq astynan “ultshyl” degen úreıli ataqqa tańylyp shyǵa kelgeni barshaǵa aıan. Keńestik ıdeologtar pikirinshe, “qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym” dep qana qoımaı, kúlli túrki jurtynyń tileýin tilep, namysyn jyrt­qan belgili qoǵam qaıratkeri Mustafa Shoqaı sondaı “ultshyldardyń” biri bolatyn.  1919 jyldyń aıaǵynda shetelge asyp ketken uly baba emıgrasııada júrip-aq týǵan eli – Túrkistandaǵy bolyp jatqan jaǵdaı­larǵa tolyq qanyǵyp, kezinde oǵan óziniń baǵalaryn berip otyrǵan. Buǵan onyń Keńes ókime­tiniń sol kezderi Orta Azııada júrgizgen otarshyldyq saıasatyn áshkerelegen “Jańa Túrkistanda”, “Ashar­shylyq” atty jáne basqa da kóptegen maqalalary dálel.

 

Jeksenbi, 4 qarasha 2012 0:47

Keshegi  totalıtarızm zamanynda ulttyq múdde men namysty qorǵaǵan kez kelgen kisiniń aıaq astynan “ultshyl” degen úreıli ataqqa tańylyp shyǵa kelgeni barshaǵa aıan. Keńestik ıdeologtar pikirinshe, “qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym” dep qana qoımaı, kúlli túrki jurtynyń tileýin tilep, namysyn jyrt­qan belgili qoǵam qaıratkeri Mustafa Shoqaı sondaı “ultshyldardyń” biri bolatyn.  1919 jyldyń aıaǵynda shetelge asyp ketken uly baba emıgrasııada júrip-aq týǵan eli – Túrkistandaǵy bolyp jatqan jaǵdaı­larǵa tolyq qanyǵyp, kezinde oǵan óziniń baǵalaryn berip otyrǵan. Buǵan onyń Keńes ókime­tiniń sol kezderi Orta Azııada júrgizgen otarshyldyq saıasatyn áshkerelegen “Jańa Túrkistanda”, “Ashar­shylyq” atty jáne basqa da kóptegen maqalalary dálel.

Álbette, halqyn súıgen qaıratkerdiń bul mate­rıal­dardaǵy derekteri men tujyrymdary kommý­nıstik qoǵam qurýshylarǵa áste unaı qoıǵan joq. Dál soǵan oraı 1924 jylǵy 4 qazan kúni Qazaq Respýblıkasynyń Birikken Bas saıası basqarmasyna (OGPÝ) resmı qaǵaz joldandy. Ony QazSIK Tóraǵasy Seıitqalı Meńdeshev jazdy. Endi sol áıgili hattyń tolyq mátinin oqyp kóreıik.

“Qaz. KSR boıynsha BBSB

Kashırın joldasqa (jeke ózine).

Belgili qyrǵyz (qazaq degeni – Á.B.) emıgranty Mustafa Shoqaevtyń (“Qoqan úkimeti” degenniń burynǵy uıymdastyrýshysy jáne basty qaıratkeri) qalamynan týyp, “Dnı” gazetinde jaryqqa shyqqan, ózim sizdiń nazaryńyzdy aýdarýǵa turady dep esepteı­tin onyń “Ashtyq” degen maqalasyn qosa joldap otyrmyn.

Maqalanyń mánine kelsek, onda shyndyqqa janas­paıtyn jáne múldem durys emes nárseler óte kóp. Shetelde osynysymen óıtip-búıtip tabys taýyp júrgen Shoqaevtyń áreketin aıǵaqtap, áshkereleý qıynǵa túspeıdi. Baspasóz betterinde maqalanyń bul tarmaqtaryn joqqa shyǵarý ońaı.

Qyzyq, Shoqaev sol aqparattardy qalaı alady. Álbette, oǵan Túrkistannan “jazyp” turady. Demek, onyń túrkistandyqtarmen belgili bir baılanysy bar. Onda, bálkim, munyń (Shoqaev­tyń) Qoqan úkimetiniń qaldyqtary saq­talyp qalsa kerek.

Másele onyń qazaq ga­zetteriniń má­li­metin qa­laı paıdalana alǵanynda. Munda ol “Bostandyq týy” (Aqmola gýbernııasy) men “Qazaq tili” (Semeı gýbernııasy) gazetterine senetin sııaqty.

Budan basqa, ol qazaqtyń qoǵam qaıratkerleriniń “aıryqsha kómek komıtetin” qurýǵa áreket jasap jatqany týraly maǵlumat keltiredi. Bul áreketter Aqmola jáne Semeı gýbernııalaryndaǵy  buryn “Alashordanyń” ókilderi bolǵan keıbir qyzmet­kerlerden shyqqan. Ras, biz olardyń áreketterin separa­tızmdi shaqyratyn tirlik retinde jaýyp tastaǵanbyz. Bul týraly, eger men umytpasam, gazetterde jazylǵan joq. Demek, Shoqaev tek gazet materıaldaryn ǵana emes, sol sııaqty ózine kelip túsetin basqa mánbelerdi de paıdalanady. Maǵan “Shoqaevtyń qolyna bizdiń “Bostandyq týy” jáne “Qazaq tili” gazetteriniń redaksııalaryna kelip túsetin materıaldar tımeı me eken” degen oı keledi. Shoqaev maqalalary osy tektes boljamdarǵa ıtermeleıdi.

Osylardyń bárin habarlaı otyryp, Kashırın jol­das, men sizden Shoqaevtyń Túrkistanmen baılanysyn anyqtaýǵa qajetti qadamdar qabyldaýdy, sondaı-aq “Bostandyq týy” jáne “Qazaq tili” gazetteriniń redaksııalaryna udaıy baqylaý ornatýdy ótinemin.

Joldastyq sálemmen QazSIK Tóraǵasy S.Meńdeshev.”

Bul alty alashtyń ardaǵy Mustafa Shoqaıdy syr­ty­nan qaralap, oǵan qatysy bar kisilerdi qýdalaýdyń basy edi. Keıin qaýipsizdik organdary “Frans” atty arnaıy operasııa júrgizip,  alǵa qoıǵan maqsatyn júzege asyrýǵa shyndap kirisedi. Keńestik ókimettiń jazalaǵysh tetikteri osydan keıin birden iske qosylyp júre berdi. Osylaı qansha jazyqsyz jandardyń naqaqtan-naqaq japa shegip,   qoǵamnyń qaraqulaqtary atanyp, el-jurtynan bezýine, al endi bireýleriniń jaryq jalǵannan baz keshýlerine bastap baratyn  súrginge jol ashyldy. Respýblıka basshysynan álgin­deı nusqaý alǵannan keıin OGPÝ-dyń janalǵyshtary   álekedeı jalanyp,  sheti-shegi kórinbes qanquıly tirlikke bet qoıdy. Áýeli Birikken bas saıası basqarma Mustafanyń týystary men joldastaryn izdep, tabý jóninde jergilikti organǵa tapsyrma beredi. Biraq, buıryq birden oryndalǵan joq. Aıtýly áýlet adamdary jazalaýshy máshıne oqpanyna túsý úshin arada  talaı jyldar zyrǵyp ótti. Osy aralyqta GPÝ-diń jergilikti býynyna kóptegen jańa tapsyrmalar men nusqaýlar jóneltilip jatty. Úshbý sálemderde jaýlardy anyqtaý sylbyr júrip jatqany basa aıtyldy. Biz bul jerde joǵarydaǵy gazetter redaksııalarynyń qyzmetkerleri qandaı zardap shekkenderi týraly áńgimelep otyrǵan joqpyz. Shynymyzdy aıtsaq, onyń jaı-kúıi bizge beımaǵlum. Biraq, aınalymnyń qalaı qarqyn alyp ketkenin jobalaımyz.

Endi sóz qurǵaq bolmas úshin keıingi nusqaýlardyń birimen tanysqanymyz jón shyǵar.

“Birikken Bas saıası basqarma

Ońtústik Qazaqstan bóliminiń bastyǵy Severgın joldasqa.

Biz buryn Parıjde emıgrasııada júrgen Mustafa Shoqaevtyń osy jerdegi baılanystaryn baqylaýǵa alýdy buıyrǵanbyz. Jumys mańyzy zor bolǵandyqtan, sizderge birneshe eskertý jasap, tapsyrmany oryndaýdy talap ta ettik.

Bizdegi málimetter boıynsha Qyzylorda okrýginde turatyn Mustafa Shoqaevtyń týystary men joldas­tary, ıaǵnı onyń týǵan inisi Shoqaev Nurtaza, nemere aǵasy Qozymbetov Myrzaket, týysy Torǵaev Alshy, jaqyn tanysy Dáletov Nurtaza jáne joldasy Úsenov Jorabek onymen hat alysyp turady. (Atalǵan kisiler­diń aty-jónderi arhıv qujattary boıynsha berilip otyr – Á.B.).

1930 jyly qamaýǵa alynǵan alashordalyq M.Ty­nysh­paev, J.Dosmuhamedov, S.Aqaev jáne Qyzylordada turýshy Qońyrqulja Qojyqov buryn Mustafa Sho­qaev­pen baılanysta bolǵan, oǵan qarjylaı kómek­tes­ken. Sondyqtan bul baılanys Mustafa Shoqaevtyń týystary arqyly qazir de jalǵasyp keledi deýge tolyq negiz bar.

Osyndaı jaǵdaıǵa qaramastan, ne operatıvti sek­tordan, ne oblystyq bólimnen bizge eshqandaı málimet kelip túsken joq. Sol sebepti tómendegi nusqaýdy neǵurlym qysqa merzimde oryndańyzdar:

– Joǵaryda kórsetilgen Mustafa Shoqaevtyń týys­tary men tanystarynyń turatyn jerlerin anyq­tap, olardyń barlyǵyn baqylaýǵa nemese tekserýge alyńyzdar.

– Tekserý barysynda olardyń Mustafa Shoqaevpen baılanysy bar ma eken, bar bolsa, ol qalaı júrgizilip keledi, hat nemese adam arqyly Mustafa Shoqaev qandaı málimetter alyp jatyr jáne odan qandaı nusqaýlar kelip túsýde? Osylardy anyqtańyzdar.

– Osy attary atalǵan adamdardyń Almatydaǵy jáne basqa jerlerdegi ultshyldarmen baılanystary bar ma? (Ásirese, Qyzylor­dada turýshy Qojyqov pen Aqaevtyń baılanystary muqııat tekserilsin).

Bul jumystardyń nátıjesin arnaıy hatpen bizge habarlańyzdar.

Savıskıı.”

Osydan keıin jergilikti “qyraǵy kózder” isti kóp kesheýildetken joq.  О́te tez aralyqta  Mustafaǵa áıteýir bir qatysy bar kisilerdiń   tizimin jasap shyqty. Sóıtip, S.Aldabergenov, J.Isaev, A.Permý­hamedov, A.Esembaev, N.Shoqaev, Sh.Ýrýmov, M.Toq­muhamedov (aty-jónderi qujattar boıynsha keltirildi- Á.B.) degen kisiler baqylaýǵa alyndy. Bulardyń barlyǵy keıin, 30-jyldardyń ekinshi jartysynda qýǵyn-súrginge ushyrap, kópshiligi qurban bolyp ketti.

Tap osy jyldarda Mustafa Shoqaımen Parıjde bolǵan saparynda bir júzdesip qalǵan   ataqty ánshi Ámire Qashaýbaev ta Birikken bas saıası basqarmanyń nazaryna ilikken edi. Endi qolda bar tergeý qujattary men basqa da mánbelerge súıene otyryp, Ámire Qa­shaý­baev qalaı jazalaý organdarynyń kózine túskenin baıandap bereıik.

Barshaǵa aıan, orys ánshileri Dolıva-Sabotnasıı men Kovaleva, ózbek ánshisi  Karı Iаkýbov pen bıshi Tamara Haným, Ázirbaıjan ánshisi Shavket Mamedov bar keńes delegasııasynyń quramynda Ámire 1925 jylǵy 27 mamyrda Parıjde ótken dúnıe júzi kórmesiniń etnografııalyq konsertine qatysty. Kelesi kúni ol turyp jatqan meımanhanadaǵy nómirge Mustafa Shoqaı ádeıi izdep kelip, ekeýi biraz áńgi­melesedi. Árıne, kezdesý Birikken bas saıası basqar­manyń baqylaýynan tys qalmady. Osy jasyryn júzdesýdiń aqyry “qazaq dalasynyń bulbuly” úshin keıin kóp qaýip-qater men zobalań alyp keldi.

Bul kezdesýden soń bizdiń OGPÝ organdarynda Mustafa Shoqaı men Ámire Qashaýbaevqa qatysty mynadaı alǵashqy  habarlama paıda boldy:

“ShUǴYL AQPARAT

Ulttyq qazaq ánshisi Ámire Qashaýbaev Parıjden kelip, gýbernııalyq “Qazaq tili” gazetiniń redaksııasyna kirip, Parıj sapary týraly aıtyp berdi. Sonda emıgrant Shoqaevty (kórnekti alashordashy) kórgenin aıtty. Sońǵysy, Qashaýbaev sózine qaraǵanda, Qyrǵyz­stan (Qazaqstan – Á.B.) ómirine qatty qyzyǵyp, ol jaıly jan-jaqty surastyrǵan. Sóziniń arasynda oǵan (Shoqaevqa) bizdiń Turaqty ýákil Krasınniń KSRO-ǵa oralýǵa usynys jasaǵanyn, biraq óziniń repressııadan qorqyp, bas tartqanyn aıtqan.

Qashaýbaevta Shoqaevtyń fotosýreti bar. Qashaý­baev ákelgen teatr gazeti Shoqaevtyń sońǵy aýdarmasy týraly resenzııa jarııalapty.

Áńgimege qatysýshylardyń bári Shoqaev jaıynda bilýge qatty qumartyp, Qashaýbaevqa onyń is-áreket­teri men kózqarastary haqynda suraqtar qoıǵan. Qa­shaý­baev jaýaptan jaltaryp, shyn máninde onymen bu­lar týraly áńgimelesken joqpyn, sondyqtan bilmeımin degen…”

Jar astynan jaý izdeıtin GPÝ-dyń qandyqol qasapshylaryna tıtteı bir jeleý bolatyn sebeptiń ózi jetip jatyr edi. Áıgili ánshiniń basynan ótken myna oqı­ǵa olar úshin sondaı izdegenge – suraǵan, taptyr­maı­tyn jáıtterdiń biri bolyp shyǵa keldi. Bulardyń san­dyraǵy boıynsha endi Mustafa Shoqaev  Keńester Oda­ǵy aýmaǵyndaǵy ultshyl-býrjýazııalyq uıymdar­men Ámire Qashaýbaevtyń tikeleı kómegi arqyly baı­la­nys jasap turypty-mys. Joǵarydaǵy málimetterdi de ánshi joldap otyrypty-mys. Arada az ýaqyt ótken­de, álgindegi aqparatty negizge alǵan taǵy bir qujat ómir­ge keldi. OGPÝ memorandýmy atanǵan ol bylaı saıraıdy:

“№2 MEMORANDÝM

Emıgrant Mustafa Shoqaevty arnaıy taldaý.

1925 jylǵy 1 qazandaǵy málimetter boıynsha.

Tamyz aıyndaǵy №1 Memorandýmǵa qosymsha, Semeı gýbernııalyq organynyń agentýralyq málimetteri boıynsha, ánshi Ámire Qashaýbaev Semeıdegi “Qazaq tili” gazetiniń redaksııasyna kirip, redaksııanyń hatshysy Smaǵulovtyń, qyzmetkeri Dónentaevtyń jáne basqa­lardyń qatysýymen óziniń Parıjge barǵan sapary jáne onda kórnekti emıgrant Mustafa Shoqaevpen kez­desýi týraly aıtqan… (Budan ári joǵaryda keltirilgen shuǵyl aqparattaǵy málimetter keltiriledi – Á.B).

Qozybaǵarov pen Belgibaevtyń sol málimetteri boıynsha, Parıjden oralǵan Qashaýbaev onda Mustafa Shoqaevty kórgenin aıtqan. Sońǵysy jýyrda Berlın­nen kelgen. Qazirgi tańda túrli baspasóz organdarynda qyzmet isteıdi, Otanǵa oralýǵa úlken yqylasy bar, bi­raq qýǵyn-súrginnen qaýiptenedi. Qashaýbaev Belgi­baev­qa Shoqaev pen óziniń Parıjde túsken sýretin usynady.

Operatıvti málimetter boıynsha, 1924 jyly kúzde Tashkentke Germanııadan  oqýda bolǵan stýdent Lapın-Muńaıtpasov (ólkelik RKP (b)-nyń jaýapty hatshysy Qojanovtyń qaınysy) qaıtyp keldi. Lapın-Muńaıt­pasov birqatar tanystaryna Mustafa Shoqaevtyń shet jerde turyp jatqanyn, birde Germanııada, birde Fransııada júretinin jetkizgen. Materıaldyq jaǵy­nan jaǵdaıy nashar, aq gvardııashyl gazetterge qyzmet etedi. Lapın-Muńaıtpasov, Qojanovtyń kepildigimen Máskeý qalasyndaǵy sharýashylyq mekemeleriniń birine ornalasqan.

Tamyzdyń jartysynda Nurtaza Shoqaev (inisi) Mustafa Shoqaevtyń atyna  mynadaı hat jiberdi: “Sizdiń hatyńyz der ýaǵynda alyndy, biraq meniń bolmaýyma baılanysty qolyma sál keshigip tıdi. Jergi­likti jurt aman-saý. О́tken qysta aǵańyz Janǵara qaıtys boldy. Aǵańyz Ahan aman-saý. Bıylǵy jyly aǵyn sý bolmaǵasyn, egin shyqpaı qaldy. Basymyz aman bolǵansyn, buǵan qaıǵyryp otyrǵan joqpyz. Nurtaza.”

Nurtaza 23 qyrkúıekte Parıjdegi aǵasy Mustafa Shoqaevtan Parıjde hat alady. Mustafa Shoqaev “endi oqýdyń sáti” kelgenin aıtyp, inisine balalaryn mektepke ornalastyrýdy usynady. Sońynda barlyq joldastarǵa sálem aıtýdy suraıdy…

Bizdiń málimetterimiz boıynsha, Tashkentte Mus­tafanyń jaqsy dosy bolyp keletin kórnekti ulttyq qaıratker Úbaıdýlla Hodjaev turady. Bir kezde Shoqaev shetelden Hodjaevpen baılanysyp turǵan”.

Ýysyna ilikken kisiden ońaı qutyla salý qaýip­sizdik organdary qyzmetiniń saltynda joq edi. Joqtan bar, bardan zor shyǵaryp, bos aýany úrleı biler júıe bul joly da ánshini bosata salǵysy kelmedi. Osy sezikti bekite túsý maqsatynda qaýipsizdik qyzmetiniń qyrandary 1927 jylǵy 14 mamyrda Ámireniń úıine tintý júrgizip, antıkeńestik mazmundaǵy kitaptar men qoljazbalar izdegen. Saıasatpen eshqandaı shataǵy joq, ózi jartylaı saýatsyz ánshiniń úıinde ne bolsyn, taýdaı úmitpen barǵan timiskileýshiler muny aıǵaqtar birde-bir mánbe tappaı, qur qol qaıtady. Sonda da bolsa, olar belgili aqyn Isa Baızaqovtyń eki poemasyn ózderimen ala ketedi. Sol kúni Ámire men Isa Birikken bas saıası basqarmanyń bastyǵy Kashırın joldasqa hat jazyp, poemalardyń qoljazbalaryn qaıtarýdy suraıdy. Bizdiń qolymyzda sol hattyń da kóshirmesi tur.

“Búgin, ıaǵnı 14-mamyr kúni sizdiń ýákilderińiz bizdiń úıge tintý júrgizdi. Tintý kezinde Isa Baızaqovtyń eki poemasy (óleńderi) alyndy. Nege alǵany bizge múldem belgisiz. Osy baıandalǵan jaǵdaıǵa baılanysty tintý kezinde alynǵan poemalardy qaıtarý jóninde nusqaý berýińizdi suraımyz jáne ne sebepti tintý júrgizilgenin habardar etseńizder.

Qol qoıǵandar: Baızaqov pen Qashaýbaev.”

О́kinishke qaraı, basqarma bastyǵynyń ótinishke nendeı jaýap qaıtarǵany, shyǵarmalardyń qaıtqan-qaıtpaǵany bizge belgisiz. Belgilisi, osydan keıin, 1927 jylǵy 6 maýsym kúni Ámire Qashaýbaev basqarmaǵa shaqyrtylyp, tergeýshiler aldynda jaýap beredi. Al sol tergeýdegi ánshiniń jaýabynyń hattamasynan úzindi keltirsek, myna joldardy oqýǵa bolady:

“…1925 jyly maýsym nemese shilde aıynyń birinde men barlyq ulttyq respýblıkalardan jınalǵan 14 aktermen birge Parıjge bardym. Barǵan boıda “Dorııa” oteline ornalastym. Ekinshi kúni qonaq úıge Mustafa Shoqaev kelip, menimen áńgimelesti. Ol Qazaqstanda bolyp jatqan jaǵdaılardy surady. Arasynda: “Úkimet basynda kimder tur? Qazaqtar bar ma?” degen saýaldar da qoıdy. Men “bar” dep jaýap berdim. Biraq, olardyń kimder ekenin aıtqanym joq, ol da menen suraǵan joq. Sosyn ol meniń bilimimdi surady. Men oǵan “eshqandaı bilimim joq” dep jaýap berdim. Áńgime ústinde ol Ahmet Baıtursynov pen Mirjaqyp Dýlatovtyń hal-jaǵdaılaryn jáne nemen aınalysyp júrgenderin surady. Men: “Baıtursynov Qyzylordada muǵalim, al Dýlatov ádebıetpen aınalysyp júr”, dedim. (Keıin bul kisilerdiń nege alǵashqylardyń qatarynda repressııaǵa ushyraǵany da endi bizge túsinikti – Á.B.).

Mustafa óziniń Sulýtóbede týyp-óskenin jáne sol jerdegi týystarynan hat alyp turatynyn, sonymen birge Keńes Odaǵyna barǵysy keletinin aıtty. Keńes odaǵynyń elshisi Krasın oǵan elge qaıta kelýdi usynǵan eken. Biraq, ol jolǵa kóp qarajat kerek ekendigin jáne ózine qaýipti bolatynyn eskertti.

Taǵy bir joly Mustafa Shoqaev meımanhanaǵa kelip, akterlerdiń bárin restoranǵa qonaqqa shaqyrdy. Biraq, akterler ár túrli sebepterdi syltaý etip, res­to­ranǵa barýdan bas tartty. Onymen birge restoranǵa tek men ǵana bardym. Restoranǵa barǵan soń ol eki sap­ty­aıaq syra satyp aldy. Ekeýmiz nebári on bes mınót­teı birge bolyp taradyq. Keterinde ol Ahmet Baıtur­sy­nov pen Mirjaqyp Dýlatovqa sálem aıta bar dep óti­nish bildirdi. Sóıtip, óz qolymen meniń qoıyn kitap­shama olardyń aty-jónderin qazaqshalap jazyp berdi.

Parıjden Qyzylordaǵa kelgen soń men Dýlatov pen Baıtursynovqa birneshe ret jolyqtym. Olarǵa Mustafa Shoqaevtyń joldaǵan sálemin jetkizdim. Ekeýi  de onyń sheteldegi hal-jaǵdaıyn, ómir súrýge qarajatty qaıdan alyp jatqanyn surady. Men Mustafa Shoqaevtyń Parıjdegi fransýz jáne orys baspalarynda qyzmet atqaryp júrgenin aıttym. Biraq olarǵa Mustafanyń hatyn kórsetken joqpyn, umytyp ketippin. Keıinnen kitapsham iz-túzsiz joǵalyp ketti, izdep taba almadym. Bul hatpen buryn Qyzylorda qalasynda “Eńbekshi qazaq” gazetiniń qyzmetkerleri Ahmet Elshibaev pen onyń eki joldasy tanysqan. Sońǵy ekeýiniń aty-jónderin bilmeımin…”

Mine, Ámire Qashaýbaevtyń tergeýge bergen jaýaby osy ǵana. Eger sońǵy kezde baspalarda jarııalanǵan derekterge kóńil bólsek, Mustafa Shoqaı Parıjde jáne Maındaǵy Frankfýrtte Ámiremen birneshe ret jasyryn kezdesip, onymen ashyq áńgime júrgizgen sııaqty. Sol kezdesýlerde ol ánshige qazaqtyń biraz halyq ánderin oryndatyp, sher tarqatqanǵa uqsaıdy. Biraq, Ámire tergeýde bul týrasynda aýzyna almaıdy. Shamasy, janalǵyshtardyń áreketterinen qoryqqan, sosyn belgili derekterdi ǵana aıta bergen. Osyǵan oraı GPÝ tergeýshileri de ony jıi shaqyryp, qaıta-qaıta tergep turǵan. Sondaı bir kezekti tergeýden soń áıgili ánshi mynadaı qolhat jazyp qaldyrypty.

“QOLHAT

Men, tómende qol qoıýshy azamat Ámire Qashaýbaev, Qazaqstandaǵy Birikken bas saıası basqarmanyń ókiletti ókiline jaýapta kórsetilgen málimetterdi, ózimniń Parıjde bolǵanymdy, Mustafa Shoqaevpen kezdesýimdi, onyń Baıtursynovpen jáne Dýlatovpen baılanysy bar ekenin qupııa saqtaıtynyn aıttym, oǵan Baıtursynov qyzmet istep, Dýlatov ádebıetpen aınalysyp júr dedim.

Mustafa Shoqaev óziniń Sulýtóbede týyp-óskenin, sol jerdegi týystarymen hat alysyp turatynyn aıt­ty. Sonymen qatar bul jóninde eshqandaı jaǵdaıda da eshkimge aıtpaımyn. Eger bul qol qoıǵan shartty buzatyn bolsam, qylmystyq kodekstiń baptarymen qylmystyq jazaǵa tartylatynym eskertildi.

Osyny rastap qol qoıamyn.

Qashaýbaev.

5. VI. 27 j.”

Osylaısha qansha ant-sý ishse de, qaýipsizdik organ­dary Ámire Qashaýbaevqa onshalyqty sene qoımaǵan. Sondyqtan ony ańdýdy odan ári jalǵastyra túsken. Komıtettiń “qupııa” degen arnaıy belgi soǵylǵan qujat­tarynyń birine mynadaı buryshtama jazylypty: “Za Kashaýbaevym ýstanovleno nablıýdenıe s selıý vyıavlenııa – ne prıvez lı on komý-lıbo perepıský ot Chokaeva ı ne polýchıl lı ot nego bolee sereznye sve­denııa ılı zadanııa.” Ne degende de, jazalaýshy top Qazaqstannyń qaıdaǵy bir tirlikte joq, qııalda turǵan ultshyl-býrjýazııalyq uıymymen Mustafa Shoqaı baılanysty Ámire arqyly júrgizip otyrǵan degen bol­jamdy oıdan shyǵaryp alǵany osy tergeý materıal­darynan aıdan anyq ańǵarylady. Arhıvtik derekterge qaraǵanda, Ámire Qashaýbaev, Alashorda uıymynyń múshesi retinde Isa Baızaqovpen jáne Muhtar Áýezov­pen birge bir tergeý isinen ótedi. Olardan osy máselege oraı birneshe ret jaýap alynady. Tergeý kóbinese túngi mezgilde alynǵan jáne ár joly olar 3-4 saǵatqa deıin sozylyp, jaýapqa tartylǵandar tún jarymynan aýa qaıtarylǵan. Bir táýiri, atalmysh tulǵalar jaýap alý kezderinde qanshama qysym men qııanat kórgenderimen, ózderine jaǵylǵan  jalany moıyndamapty.

Degenmen, osy úsheýdiń ishinde áıgili ánshiniń shek­ken zardaby bizge basym kórinedi. Sebebi, joǵary­daǵydaı tergeýlerden keıin ol úlken sahnaǵa kóp jibe­rile bermeıdi. Shyn máninde Ámire óz qyzmetinen shet­tetilip, qoǵam ómirinen tys qala bastaıdy. Bul – bir. Ekinshiden, uzaq ýaqyt boıy OGPÝ organdarynyń baqylaýynda júrýi zamandastary arasynda ony sol qaýipsizdik qyzmetimen baılanysy bar, degen kúdik týyndaýyna birden-bir sebepshi bolady. Sóıtip, qaıran ánshi eki jaqtan kúıedi. Aqıqatyn aıtsaq, Ámire eshqashan GPÝ-ǵa qyzmet jasaıtyn jansyz bolǵan joq edi. Parıjde Mustafa Shoqaımen bir ret kezdesemin dep, sonshalyqty zobalańdy bastan keshken ol 1934 jyly aıaq astynan, jumbaq jaǵdaıda baqılyqqa ozyp júre berdi. Bar-joǵy bir sapardyń barysyndaǵy kezdesýden týǵan dúrbeleń osyndaı bolatyn.

Ámirhan BÁKIRULY,UQK-niń otstavkadaǵy polkovnıgi.

QYZYLORDA.

28 sáýir, 2004 jyl.