Dýal daýy saıası teketireske ulasty

Shatdaýn tyǵyryqqa tiredi

Daýdyń basy prezıdent Do­na­ld Tramptyń saılaýaldy baǵ­darlamasynda AQSh pen Meksıka arasynda dýal salýǵa baılanysty bergen ýádesinde jatyr. Bıyl osydan eki jyl burynǵy jahanǵa jar salǵan ýádesi mazalaǵan D.Tramp óz josparyn júzege asyrý maqsatynda atalǵan qurylysqa Kongresten 5 mlrd dollardan asa qarajat talap etti. Bul usynysqa demokrattar óre túregelip, AQSh prezıdentiniń sózi ótpeı qaldy. Esesine, olarǵa eregisken Donald Tramp jańa bıýdjetke qol qoımaı, eldegi bıýdjettik daǵdarysqa jol ashty. Sonyń saldarynan, qatarynda Memlekettik departament, Ishki qaýipsizdik mınıstrligi, Ádilet mınıstrligi jáne Aq úı ap­pa­ratynyń bir bóligin qu­raıtyn birqatar qurylymdar qarjydan qaǵylyp, 800 myńdaı memlekettik qyzmetker aqysyz jumys isteýge nemese aqysy tólenbeıtin demalysqa ketýge májbúr boldy. Demokrattar dýal úshin Tramp suraǵan 5,6 mlrd dollardyń ornyna ári ketkende 1,3 mlrd dollar bólýge yń­­ǵaı bildirgenimen, qos tarap mámi­­lege keler emes. Tvıtterde D.Tramptyń sońǵy málimdemeleri negi­zinen bıýdjet, dýal jáne demo­­krattardyń qarsylyǵyna arna­lyp otyr. Eń bastysy, bıýdjet­ke qol qoıylmaǵan kúnde eld­e tótenshe jaǵdaı jarııalaýǵa quzy­reti bar AQSh prezıdenti álip­tiń artyn baǵyp, demokrat­tar qar­sylyǵynyń tońy jibıtin­di­gine senimin joǵaltpaǵan sy­ńaıly. 

Sonyń ózinde CNBC telearna­syna suhbat bergen S&P kompa­nııasynyń bas ekonomısi Bet Bo­vıno bul shatdaýn Amerıkanyń ishki jalpy ónimine aptasyna 1,2 mlrd dollar kóleminde zalal keltirip otyrǵanyn málimdedi. 

Osyǵan qaramastan, degeninen qaıt­qysy kelmegen taraptar elde tótenshe jaǵ­daıdyń ja­rııa­lanýyna deıin sharpysýy múm­kin. On­daı kún týǵan sátte D.Tramp dýal qurylysyna qajetti qara­jatty Kongrestiń keli­siminsiz-aq ból­dire alady. Alaıda demokrattar ondaı sheshimdi sotqa berýge ázir. Al 2020 jyly Amerıka Qurama Shtattarynda kezekti prezıdent saılaýy ótetindigin eskersek, ekinshi merzimnen úmitti Tramp alǵan betinen qaıtpasy anyq. 

Qarsylyq údep barady

Donald Tramp AQSh pen Mek­sıka arasynda ushqan qustan basqany beı-bereket ótkizbeýge be­kinip, dýal salý týraly 2016 jyldyń sońyndaǵy, ıaǵnı prezıdent saılaýy aldyndaǵy bastamasyn byltyr qaıta kóterdi. Ol osy bıik qabyrǵa arqyly esirt­ki tasymaly men zańsyz kóshi-qonǵa tosqaýyl qoımaq. Káni­gi kásipkerge tán ójet minezi bar D.Tramptyń dýalǵa baılanys­ty esebi de túgel. Eldegi shatdaýnǵa baılanysty halyqqa beıne­málimdeme jasaǵan AQSh prezı­denti dýal shyǵyny tez aqtala­tyny jóninde dálelderin usyndy.

– Shekaradaǵy dýaldyń shy­ǵyny tez qaıtady. Zańsyz esirtki tasymalynyń quny (AQSh-qa áke­linetin) jylyna 500 mlrd dollardan asady, bul biz Kongresten surap otyrǵan 5,6 mlrd dollardan áldeqaıda kóp. Sondaı-aq dýaldyń shy­ǵyny bizdiń Mek­sıkamen arada qol qoıǵan jańa saý­da kelisimderimizdiń esebinen de óteledi, – dedi AQSh prezıdenti. 

Áýelgide AQSh pen Meksıka ara­syn­daǵy dýaldyń adam quqyq­ta­ryn shekteı­tin­digin alǵa tart­qan demokrattar, qazir jaǵdaı ýshyq­qan saıyn D.Tramptyń usy­­nys­taryn kózge iler emes. Onyń ishin­de, AQSh saıasatynyń ká­nigi suń­­ǵylasy, 78 jas­taǵy Nen­sı Pe­losı tizgin alǵan boı­da D.Tram­pqa salmaqty qarsylasqa aı­naldy. 

Saıasatker telearnalardyń bi­rine bergen suhbatynda «Dýalǵa kók tıyn da joq» dep, kesimdi sózin qysqa qaıyrdy. 

– Ol (prezıdent Tramp) biz­di on jerden úgittese de, mıl­lıard­taǵan dollar rá­sýa bolatyn jobany qoldamaımyz, – dedi N.Pelosı. Sonymen qatar D.Tramp­tyń saılaýaldy úgit-nası­hat jumystary kezinde dýal qu­rylysyn Meksıka tarapy qar­jy­landyrady degen sózderin eske saldy. 

Al Pelosıdiń áriptesi, senator-demokrat Chak Shýmer AQSh Kongresiniń shekarany be­ki­týdi qarjylandyrý jobasy­na dýal turǵyzý máselesi engi­zil­megendigin kóldeneń tartty. Dýal qurylysyna Qurama shtat­tardyń ekologtary da qarsy shyq­ty. Olardyń pikirinshe, sheka­radaǵy qamal qorshaǵan orta­ǵa zalal keltirip, ósimdikter dú­nıesin joıyp jiberedi jáne jan-janýarlardyń tabıǵı qozǵa­lysyna keri áserin tıgizbek. 

Bul ahýalǵa baılanysty tal­daý jasap, áleýmettik suraý sal­ǵan Washington Post basylymy men ABC News telekompanııasy halyqtyń basym kópshiligi úkimet jumysynyń toqtap qalǵandyǵyna prezıdent Donald Tramp pen kongrestegi Respýblıkalyq par­tııa ókilderin aıyptaıtyny­na kóz jetkizgen. Sonymen qa­tar bul zertteýler áleýmettik saýal­na­maǵa qatysýshylardyń 42 paıy­zy AQSh pen Mek­sıka arasynda dýal salýdy qol­daı­ty­nyn, al 54 paıyzy qarsy ekenin kór­setken. 

О́z kezeginde Meksıka pre­zı­­denti An­dres Manýel Lopes Ob­ra­dor shekaradaǵy qu­ry­lys AQSh-tyń ishki isi ekenin málim­dedi.

Osynaý qaıshylyqtarǵa qaramastan, qu­rylysy bastalyp ketken bolat qabyr­ǵa­nyń jobasyn bekitip, dýaldyń berikti­gine súı­sinip, tipti shekaraǵa arnaıy bar­ǵan D.Tramp ta alǵan betinen qaıtar emes. 

Sózden iske kóshýdiń amaly

AQSh prezıdentiniń jospary boıyn­sha shekarada dýal turǵyzýǵa shama­men 10 myńdaı qurylysshy jumyl­dy­rylýy tıis. Bastapqyda, D.Tramp bul jobaǵa Meksıka tarapy da qar­jy bóledi degenimen, keıin bul áńgi­me sıyr­quıym­shaqtanyp ket­ti. Sondyqtan bar salmaq Ame­­rıka salyq tóleýshileriniń moınyna artylatyn túri bar. О́z kezeginde USA Today basyly­my Pentagonǵa sil­teme jasaı otyryp, mınıstrlik sheka­rada­ǵy kedergilerge qolushyn sozý­dan qashpaıtynyn jazdy. Osy­ǵan oraı, dýal qurylysyna sa­pyn­da 37 myń áskerı men azamat­tyq mamandyq ıeleri bar AQSh ınje­nerlik áskeri (United States Army Corps of Engineers) kiri­sýi múm­kin. Olar negizinen áske­rı nysandar, bógender men gıdro­teh­nıkalyq quryl­ǵylar qury­lysy men qorshaǵan ortany qorǵaýǵa mamandanǵan. 

Tramptyń paıymdaýynsha, qor­ǵa­nysqa laıyqtalǵan dýaldyń uzyndyǵy 1000 mıl (1609 km) bolýy tıis. Ol bul josparyn júzege asyra almaǵan kúnde 2020 jylǵa belgilengen saılaýda jaqtastarynyń ózi teris aınalýy múmkin. Jalpy, AQSh pen Meksıka arasynda dýal turǵyzý tek qurylyspen ǵana shektelmeıdi. Keshendi jumystardyń aıasyna geodezııa, jer telimderin satyp alý, jol ótkelderi men ózge de ın­fra­­qu­rylymdar engizilgen. Sony­men qatar dýalǵa zamanaýı sensorlyq qurylǵylar men ba­qylaý jabdyqtary ornatylady. 

Bir qyzyǵy, NBC tele­ar­nasynyń habarlaýynsha, shekarada ornatyla bastaǵan dýaldyń beriktigin tekserip kórgen AQSh ishki qaýipsizdik mınıstrliginiń ókilderi qorshaýdy qarapaıym aramen kesip tastaýǵa bolatynyn málimdegen. Alǵashqyda dýaldyń segiz úlgisi jasalyp, onyń bolat temirden quıylǵan túrine prezıdenttiń ózi tańdaý jasaǵan. Biraq ishki qaýipsizdik mınıstrligi onyń da beriktigine kúmán keltirýde. 

Jalpy, AQSh pen Meksıka ara­syn­daǵy memlekettik sheka­ranyń uzyndyǵy 3200 shaqyrymdy quraıdy. Bul – álemdegi jolaý­shylar aǵyny kóp ótkelderdiń biri. Jylyna zańdy túrde 350 mln adam men 5 mln jeńil jáne júk kólikteri ótedi. Bul aýmaqty 20 myńdaı shekarashy kirpik qaqpaı kúzetedi. Sonymen qatar keıbir esepteýler boıynsha atalǵan shekarany jylyna 1 mıllıonnan asa adam zańsyz kesip ótedi eken. Oǵan resmı ótkelderdi aınalyp ótetin myńdaǵan tonna esirtkini qossaq, Tramp pen onyń jaqtastarynyń alańdaıtyn jóni bar. 

Shekaradan zańsyz ótetin­der­diń deni – meksıkalyqtar. Olarǵa Latyn Ame­rı­kasynyń turǵyndary da qosyla­dy. Osynyń saldarynan AQSh shekara­lyq áskeri qarjylandyrý men jaraq­tan­dyrýdyń kemshindigine udaıy nazar aýdarýda. Shekaranyń uzyn­dyǵyna baılanysty AQSh tara­pynyń árbir metr saıyn kúzet qoıýǵa shamasy jetpeıdi. Tipti shekara syzyǵy ótetin shól jáne shóleıt, taýly aımaqtardaǵy she­karalyq baqylaý múldem álsiz.  Alaıda, mundaı keleń­siz­dikterge Mek­sıka tarapy kóz juma qarap, tipti emı­gra­sııaǵa toqtaý salýǵa da qulyqsyzdyq tanytyp keledi. О́ıtkeni emıgranttar ota­nyna jyl saıyn mıllıardtaǵan dollar jóneltýde, oǵan qosa emıgrasııa eldegi jumyssyzdyq deńgeıin tómendetýge oń áserin tıgizýde. 

Árıne, mundaı jaǵdaıda dabyl qaǵa­tyn organdarǵa qoǵamdyq uıymdar da qo­sylyp ketti. Adam quqyǵy men erkin­digin daýlap, saýdalap júrgender de osy mańnan tabylady. Olarǵa Amerı­kanyń aýyl sharýashylyǵy kompanııa­lary da ún qosýda – arzan jumys kúshi­nen aıyrylyp qalý qaýpi bar. Sebe­bi aýyl sharýashylyǵyndaǵy qara jumys­shy­lardyń 45 paıyzy elge zańsyz kelgender eken. 

Mine, mundaı sıfrlarmen qatar, saılaýshylardyń qaha­rynan seskengen Do­nald Tramp ótken aptada ǵana dýal sa­lý­ǵa qar­jy bólinbegen kúnde eldiń oń­tús­tik shekarasyn múldem jaýyp tas­taı­tyn­dyǵyn jazyp, Tvıtterdi taǵy shý­latty. 

Jalpy, shekarada qazirdiń ózinde saly­na bastaǵan bıiktigi 4-5 metr bolatyn temir dýal bastamashylardyń úmitin qan­shalyqty aqtaıtyndyǵy belgisiz. Bir anyǵy – saılaýdan saılaýǵa deıin­gi ýá­delerdi amerıkalyqtar prezıdent­teri­nen talap etýge tolyq quqyly jáne óz múm­kin­dikterin qur jibermeıtindigi aıdan aıan. 

Qalaı desek te, osydan azǵan­taı ýaqyt buryn zańsyz kóshi-qon daǵdarysyn tek Eýropanyń ish­ki isi dep baǵalap kelgen AQSh ta­rapynyń ózine de syn saǵaty jetti.

Serik ÁBDIBEK,

«Egemen Qazaqstan»