Dúısenbi, 19 qarasha 2012 0:49
Shúkir, qazaq jerinde de tabıǵattyń tańǵajaıyp qubylystary az emes. Alaıda qansha bilemiz degenimizben áli beımálimdeý, jaratylysy jaǵynan ózindik sulýlyǵy bóleksheleý tustary jetip artylady. Ádette kózge shetsiz-sheksiz dalalyq aımaq qalypta elesteıtin Arqada da áıgili Kókshetaý men Ereımentaýdy, Qarqaraly men Baıanaýyldy atamaǵanda kórki tánti eter oqshaý oryndar ár qıyrynan kezdesip qalady. Sondaıda saǵym oınaǵan japan túzde kenet kókjıekten kókke kómkerilgen ásem dúnıe aldan shyǵa kelgende tamsanyp-tańyrqaýda shek bolmaı jatady-aý, shirkin.
Dúısenbi, 19 qarasha 2012 0:49
Shúkir, qazaq jerinde de tabıǵattyń tańǵajaıyp qubylystary az emes. Alaıda qansha bilemiz degenimizben áli beımálimdeý, jaratylysy jaǵynan ózindik sulýlyǵy bóleksheleý tustary jetip artylady. Ádette kózge shetsiz-sheksiz dalalyq aımaq qalypta elesteıtin Arqada da áıgili Kókshetaý men Ereımentaýdy, Qarqaraly men Baıanaýyldy atamaǵanda kórki tánti eter oqshaý oryndar ár qıyrynan kezdesip qalady. Sondaıda saǵym oınaǵan japan túzde kenet kókjıekten kókke kómkerilgen ásem dúnıe aldan shyǵa kelgende tamsanyp-tańyrqaýda shek bolmaı jatady-aý, shirkin. Saǵynta kóristirip, janyńdy jadyratyp, kóńil áýenińdi ádemilikke baýrap, sharyqtatyp jiberer mundaı kórinistiń shóleıt ólkede ushyrasýy tipti ǵajap áserge bóler edi. Mine, Arqa men Betpaqdalanyń túıiser tusyndaǵy Qaraǵash ormanynyń ózgeshe bitimi osyndaı sırek qubylystardyń biri deýimizge bolady.
Jalpy, Qaraǵashtyń tabıǵı ereksheligi erteden nazar aýdartqan. О́tken ǵasyr basynda ony jan-jaqty zerttegen natýralıst-ǵalym Iа.Parferov: “Eger osy alqapta Qaraǵash ormany bolmasa, Sarysý ózenin qum basyp, bul jer shól dalaǵa aınalǵan bolar edi”, – dep jazǵanyndaı, ol Sarysýmen qatar Esil, Nura, Qulanótpes boıyn shóldiń jalyn atqan lebinen, jel tursa sýyryla tartar qumynan qalqalaýǵa, soǵan bógesindeı bolý úshin jaratylǵandaı ma dersiz. Shynynda, ájeptáýir aýqymdy oraǵan qalyń orman shóleıt shebine qudirettiń ózi qondyra qoıǵan tabıǵı qorǵan retinde kórinedi. Al odan beri Arqa baýraıyna qaraı aýa raıy da, jer reńi de ózgerip sala beretinin aıtsańyzshy. San alýan ósimdikter dúnıesimen kómkerilgen keń jazıra, Qaraǵash ormanynan esken saıaly samal tynys keńeıtedi, toǵaı ishinen jan-jaqqa taramdanǵan sansyz bulaqtar dalaǵa nár júgirtedi, kenezesi kepken ózen-jylǵalar kemerin toltyrady. Aınaladaǵy tirshilik ataýlynyń bar taǵdyry osynaý ormanmen tamyrlas ekeni sezilgen saıyn onyń “ólkeniń ókpesi” dep teginnen-tegin aıtylmaǵanyna kóz jetkize túsesiń.
Taý-tassyz, topyraǵy da onshalyqty qunarlylaý emes, ashyq dalada jaıqalǵan Qaraǵash ormanynyń bólekshe jaratylysy ǵylymǵa qyzyq qubylys-aq der edik, sondyqtan sóz oraıynda zerttelýi kútip turǵandyǵyn aıtyp ótpeske bolmaıdy. Iá, mundaǵy qumdaýyt jerge aǵashtardyń qalaısha ósip-ónetindigi tek tabıǵattyń ózine málim jumbaq, sirá. Qaı-qaısysy kezdespeıdi deısiz. Kerbez qaıyńdar, sylańdaǵan terekter, kókke shanshylǵan qaraǵaılar, buralǵan arshalar bir-birimen qoıyndasyp, aımalasyp, qushaq aıqastyryp ıin tirese qalǵan. Myna ǵajapty qarańyzshy! Álgi jumbaqtyń bir syryndaı bar jasyl jelektiń nár kózi tomarlar eken. Alystan qaraǵanda túıeniń órkeshindeı bolyp shalynatyn, túbi tereńdep jaıylǵan bul shym tóbeshikter ereksheligi sol, kóktemde qar sýyn boıyna molynan sińirip, jazdyń qurǵaqshylyq kezinde tóńiregindegi aǵashtar tamyryna ylǵal bóletin kórinedi.
Tárizdi qymyz tolǵan qara saba,
Tomarlar bir kez alasa da.
Kúmpıip ón boıyna sý jınaıdy,
Qarańyz myna ǵajap tamashaǵa.
Sol sýdy shoq-shoq talǵa taratady,
Márttigi tomarlarǵa jarasady, á.
Kúz kelgende bos qalǵan torsyqtaı bop,
Japyraıyp, jantaıar qara saba, — dep, jańaarqalyq aıtýly aqyn Erkin Igenberlın jyrlaǵanyndaı, japandaǵy ormanǵa nár berýshi osy tomarlar bolyp tabylady. Ylǵal kózin tabıǵı retteýshi osynaý ósimdik túrin qorǵaý qajettigi týyndap otyr qazir. Eger olardy japyryp ótýge, qoparyp tastaýǵa tyıym salynbasa, Qaraǵash ormanynyń bolashaǵyn boljaý qıyn.
Toǵaı ishindegi oıpań alańdar hosh ıisi burqyraǵan myń boıaýly gúl-shópterden aıaq alyp júrgisiz. Dolana, qaraqat, búldirgen, ıtmuryn, jıdek jaıqalady. Oıda joqta uıasyn baıqamaı basyp ketseńiz, jabaıy aralar tóbeden gý ete túsedi. Anaý bir jyldary Nura jaqta shóp shyqpaı qalyp, úlkenderge ilese Aımysyq, Sulýterek atalatyn qoınaýlarynda omyraýdan asar shalǵyny bar aýmaqqa shalǵy salysqanymyzda, álgi aralardan biraz azap shekkenimiz ormandy aralaǵan kezde esimizge tústi. Biraq, endi olar burynǵydaı emes, azaıyp qalypty. Sondaı-aq kezinde erkin júgirip-ushqany jıi kóriner ań-qustyń da sıreksigeni baıqalady.
Tabıǵatyna qosa tamasha jarastysy – Qaraǵash ormany ashyq aspan astyndaǵy tarıhı eskertkishter orny sııaqty áserge bóleıdi. Ol basqa-basqa, Shoqan Ýálıhanovtyń ózin de qyzyqtyrmaı qoımaǵan. Jıhankez ǵalymnyń joljazbasynda “Qaraǵash pen “Juban ana” mazarynyń arasy 27 shaqyrym”, dep dál atap kórsetilýine qaraǵanda, onyń munda arnaıy soqqandyǵy ańǵarylady.
Uly saıahatshyny ne qyzyqtyrdy eken sonda? Bálkim, ǵundardyń qorǵanyna kóz tikken bolar. Keıinde tabylǵan arheologııalyq zattar bul jer adamdardyń ejelgi mekeni ekenin dáleldedi. Ormandy jaryp ótetin Terisbutaq ózeni jaǵalaýyndaǵy qumqaırańdy úrlep jel ashqanda odan tabylǵan tas quraldar bizdiń dáýirimizge deıingi kezeńge jatatyndyǵy belgili boldy. Al orys arheology A.Kozyrev 1904 jyly Qaraǵash mańynan ǵundardyń aqsúıek áıeli atymen birge kómilgen qabirin tapqanyn búginde bireý bilse, bireý bilmes. Odan arshylyp alynǵan altyn áshekeı buıymdar, kúmisten quıylǵan eki basty aıdahar beınelengen alqa, ókinishke qaraı, búginde qaıda saqtalýǵa qoıylǵany belgisiz.
Osydan on jyl buryn orman mańynan Andron mádenıetiniń úlgileri jáne jaryqqa shyqty. Soltústikke qaratyla tizerlep jerlengender qabirinen tabylǵan altynmen qaptalǵan syrǵalar, bilezikter, qysh ydystar Qaraǵash tarıhy ǵasyrlar tereńine ulasatyndyǵyna taǵy bir aıǵaq boldy. Alaıda, zerttele tússe, talaı syry ashylar bul jaqqa bilikti arheologtardyń sońǵy ýaqyttarda at izin salmaı júrýi ókintedi. Teginde ony birtindep bile berýdiń artyqshylyǵy joq qoı deımiz.
Endi Qaraǵash ormanynyń qazirgi jaı-kúıine toqtalsaq, keshegi aýmaly-tókpeli kúnderde janashyrsyz qalyp, aıaýsyz qoldar keskin-kelbetin qatty tyrnalaǵanyna ishiń ýdaı ashıdy. Qaıda aıaq bassań, jón-josyqsyz otalǵan aǵashtardyń qýarǵan túbirlerine kezigesiń. Munyń bári tóńiregindegi aýyldar turǵyndarynyń budan jeti jyl buryn, ásirese, jas qaıyńdarǵa búıideı tıip jappaı otynǵa qoldanýlary saldarynan shegilgen zardap izi. Máselen, ormannyń túbindegi Yntaly aýylyndaǵylardyń barlyǵy derlik sol kezde kómir ornyna óskin aǵashtardy peshke tópelep jaǵýdy ádet etkenin qaıtersiz. Buǵan qosa qatarynan bes ret qaıtalanǵan órt aılap sozylyp, biraz bóligin jalmasa, Jartoǵaıdaǵy aǵash shoǵyry múldem joıylyp ketti.
Aıtty aıtpady, bul Qaraǵashqa asa qaýip tóngen shaq edi. Mine, osyndaı sátte Jańaarqa memlekettik orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemesin basqarýǵa kelgen Qanat Qoıshybaevtyń shuǵyl da batyl qımyldary bolmasa, onyń qandaılyq kúıinishti kúıge ushyraryn kim bilsin. El “Qaraǵashty qutqarýshy” dep atap ketken osy azamat aǵashtardy otaýǵa tyıym saldy, tabıǵattyń qorǵalýyna talapty kúsheıtti, ormanshylardy óz mindetterin múltiksiz oryndaýǵa qaırattandyrdy. Mekeme qyzmetkerleriniń uzaq ýaqyt boıy almaǵan eńbekaqylary, balalar járdemaqysy tólenýine qol jetkizdi. Asar ádisimen ormanshylar mekeninde mektep, monsha, keńse saldyrdy. Ormanǵa “Qaraǵash memlekettik tabıǵı qoryǵy” mártebesi berilip, erekshe qorǵalatyn aımaqqa jatqyzylýy máselesiniń de sheshilýi el ishine syıly, qaı ortada da bedeli bıik, sózi jerge tastalmaıtyn osy kisiniń iskerlik qyzmetiniń arqasy deýimiz kerek.
Iá, burynǵyǵa qaraǵanda Qaraǵashtyń qamqorlyq qushaǵyna bólenýi jaqsy. Degenmen, aınalasyndaǵy egin egetin, mal baǵatyn sharýa qojalyqtarynyń saldyr-salaqtyǵy, kúzde qaptap ketetin ańshylardyń nemquraıdylyǵy saldarynan basty qater órt bolyp otyr. Byltyr Nura aýdany aýmaǵynda tutanǵan órt aı boıy sóndirilmeı, aqyry Qaraǵashqa qaýip tóndirgende ınspektor Aral Kádirsizov bastaǵan jigitterdiń erlikpen aıqasy jańaarqalyqtar esinen ketpes oqıǵa boldy. Eger ot ormandy sharpysa, apatty aýyzdyqtaý tipti qıyndyqqa soǵatynyn túsingen olar oǵan qaımyqpaı qarsy turdy. Jalyn quıynyn qaıtkende toqtatýǵa jan salynǵan kúreste Aral Kádirsizov erlikpen qaza tapty. Áriptesi Talǵat Ońaevtyń denesi qatty kúıip múgedek bolyp qaldy.
Ormanshylar az ǵana toppen órttiń betin qaıtarýǵa kúsh salyp jatqanda aýdandaǵy 50 órt sóndirý mekemesiniń eshqandaı kómegi tımedi. Muny da bylaı qoıǵanda órtti óz kúshterimen sóndirgendeı bolyp joǵary jaqqa jalǵan aqpar jóneltilýin qaıtersiz. Tilsiz jaýdyń órshimeýine tosqaýyl qoıý tikeleı mindeti sanalǵanymen, olardyń osyndaı tosyn oqıǵalardan syrtqary qalyp, ózgelerge ysyryp tastaýy bir bul emes.
Qynjylarlyǵy sol, órt sóndirgen ormanshylardyń erligi elenbeı keledi. Marqum Aral Kádirsizov memlekettik marapattaýǵa usynylǵan bolatyn. Biraq, ázirge odan eshqandaı habar joq. Múgedektikke ushyraǵan T.Ońaev bolsa, tıesili ótemaqyny áli ala almaı júr.
– Bizdiń salaǵa qatysty máseleler jetkilikti. Sonyń ishinde orman qyzmetkerleriniń eńbekaqysy tym tómendigi ókintedi. Qajetti quraldarmen jabdyqtalý nashar, ásirese, órtti órshitpeı sóndiretin tehnıka joqtyń qasy. Jasyl jelek kólemin kóbeıtýge, jas kóshetter ósirýge múmkindigimiz tar. Kúni keshegishe orman sharýashylyǵynyń qarjy artylsa ǵana qarjylandyrylýy oıdaǵy biraz isterdi qysylmaı atqarýǵa qol qysqalyq jasaıdy.
Aýdandaǵy orman alqaby 15 myń gektardan asady. Toǵaıly jerler bir-birinen alysta ornalasqan. Aýmaǵy 7 myń gektar Qaraǵashtyń ózi qııan túkpirdegi bir búıirde. Kúzetshiler sanynyń azdyǵy, kóliktiń joqtyǵy ormandy suq kózderden saqtaýǵa, órttiń aldyn alýǵa qıyndyq keltiredi. Buryn júrgizilip kelgen ǵylymı-zertteý jumystarynyń umytylǵanyna da birneshe jyl. Orman sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan is-sharalardyń bári qamtylǵan jobalarǵa zárýmiz. Osy oraıda jańadan qabyldanǵan Orman kodeksinde oǵan jeke tulǵalardyń ıelik etý formasy qarastyrylýy jer kórkiniń taǵdyryn ne kútip turǵandyǵy oılantady. Osy salanyń jaǵdaıyn memlekettik turǵyda talqylap, naqty mindetter belgileýdiń ýaqyty jetti emes pe, – deıdi Qanat Qoıshybaev.
Bul pikirge qulaq túrilip jatsa quba-qup, árıne.
Qaraǵashty qyzǵyshtaı qorǵaýdyń úlgisindeı myna bir jaıdy jańaarqalyqtardyń bári biledi, súısine aıtady. El ishin basqarýdaǵy aqyldylyǵy men kemeńgerligine oraı “jaqsylardyń sońy – Telqozynyń Shońy” atanǵan Shoń bı osy aımaqta otyz jyl bolystyq qurǵanda ormanǵa beısaýat mal-jan jolatqyzbapty. HIH ǵasyrdyń aıaq sheninde Reseıden josylǵan qonystanýshylar bul jaqqa da kóz tigedi. Soǵan baılanysty jer bólý komıssııasy Qaraǵashqa shyqpaq bolǵanda Shoń bı onyń maýsym aıynda kelýin yńǵaılaıdy. О́ıtkeni, masa-sonanyń qaptaıtyn kezi osy mezgil eken. Qaıda barsa da qara bulttaı tóne shúılikken jándikterden ábden mazalary ketip, azap shekken komıssııa músheleri Qaraǵashty qonystanýǵa laıyqsyz jer dep taýyp qaıtady. Olaı bolmaǵanda shaǵyn ormannyń qazir ne kúıde bolary belgili.
Japandaǵy jalǵyz orman – Qaraǵash jaıly áńgime, mine, osyndaı. Aıaly alaqanǵa alynǵany qýantady. Ony kórgen adam tabıǵatyna da, tarıhyna da tánti bolary haq.
Aıqyn NESIPBAI,“Egemen Qazaqstan”.
Qaraǵandy oblysy,Jańaarqa aýdany,Qaraǵash qoryǵy.
26 qarasha 2003 jyl.