Bekbolattyń anasy

Bekbolattyń anasy

Dúısenbi, 24 jeltoqsan 2012 0:56

Qazaq jasy úlkenniń sózine uıyǵan halyq. Sonyń ishinde eline súıeý bolatyn perzent syılaǵan analardy, atalardy aıryqsha ardaqtaǵan halyq. “Erdiń anasy – eldiń anasy” degen  sóz sondaıdan aıtylǵan. Ultymyz úkilep ustaıtyn uldyń biri – Bekbolat Tileýhan. Biz gazet tilshisine Bekbolattyń anasymen áńgimelesýdi tapsyrǵanda ataq-abyroıdan kende emes Bekbolatty taǵy bir kótermelep qoıýdy maqsat tutqan joqpyz. Áıgili ánshiniń kóp balaly otbasynan ósip-óngenin eskerip, Bekbolattyń anasy urpaq tárbıesi, halqymyzdyń keleshegi týraly oı tolǵasa dedik.  Oılaǵanymyz oryndalǵandaı.

Dúısenbi, 24 jeltoqsan 2012 0:56

Qazaq jasy úlkenniń sózine uıyǵan halyq. Sonyń ishinde eline súıeý bolatyn perzent syılaǵan analardy, atalardy aıryqsha ardaqtaǵan halyq. “Erdiń anasy – eldiń anasy” degen  sóz sondaıdan aıtylǵan. Ultymyz úkilep ustaıtyn uldyń biri – Bekbolat Tileýhan. Biz gazet tilshisine Bekbolattyń anasymen áńgimelesýdi tapsyrǵanda ataq-abyroıdan kende emes Bekbolatty taǵy bir kótermelep qoıýdy maqsat tutqan joqpyz. Áıgili ánshiniń kóp balaly otbasynan ósip-óngenin eskerip, Bekbolattyń anasy urpaq tárbıesi, halqymyzdyń keleshegi týraly oı tolǵasa dedik.  Oılaǵanymyz oryndalǵandaı. Bul áńgimeni bir kisiniń jeke pikiri dep qaraýdyń tipti de jóni kelmeıdi. Elbasymyz halqymyzdyń sanyn kóbeıtýdi memlekettik saıasattyń mańyzdy máselesi retinde mindet etip qoıyp otyrǵan qazirgideı tusta  bul sózdi qadirmendi qarııalarymyzdyń orta býynǵa, jastarǵa aıtar ortaq sózindeı qabyl alǵaısyz, qadirmendi oqyrman!

Ananyń dıdaryn-aı, shirkin! Jadyrap nurlansa janyńa jylý daryp, ón boıyńdy shýaq jylata­dy. Ájim qatpary kóbeıip, qatý­lansa sezimi bar júrek: “Aıybym, qane! Kem-ketik sózim nede? Perzenttik paryzdan, urpaqtyq qaryzdan jańyldym ba?” dep dir etedi. Ańǵarmaǵanǵa báribir – jol jorǵa júris.

Qaraǵandy oblysynyń Jańa­arqa óńirinen kelgen ulylardyń órnegin buzbaı, ómirsheń qazaq ónerin óristetip kele jatqan­dar­dyń biri de biregeıi, aýzyn ashsa jez tańdaıynan kúmis áýen tógil­gen, qobyz ustasa ol qońyr únimen ja­rasym taýyp ketetin týma ta­lant, tuǵyry bıik, arqaly azamat, qarǵadaıynan qarshyǵadaı bolyp qos qanatyn teń qaqqan, topshysy bekip, topty jaryp shyqqannan keıingi  ataq-laýazymyn tizseń biraz jerge baratyn, ulttyń uly, urpaqqa úlgi, segiz qyrly, bir syr­ly Bekbolat Tileýhannyń anasy Aınagúlmen áńgime-dúken quryp otyrǵanda qara sózdiń has sheberi Ǵabıt Músirepovtiń “Ana týraly ańyzdaryndaǵy” analar beınesi kóz aldyńnan ótedi. О́tip qana qoımaıdy, olar: “Jer ústinde adam balasy bolýdan qasıetti ne bar deısiń. Tek qandaı adamnyń balasy bolý kerek, sony aıt. Buǵan qosatyn bir sóz – adamdy ezetin adamnyń balasy bolma, adamdy ezetin adamdy adamǵa da sanama” deıdi.

Aınagúl ananyń sózine uıyp, uly qalamgerdiń uly shyǵar­malarynyń jelisi oıdan ketpeı otyrǵanda ol kisiniń:

– Áı, qaraǵym, bir áýletke tutqa, bir elge bas bolǵan analar az ba qazaqta,– degen daýysy túz qyranyndaı sańq ete qalady.– Ana bolyp jaralǵan soń artyńa urpaq qaldyrmasań ómiriń ómir emes– kóktemde qaýyz jaryp, jaz ortasyna jetpeı jaırap qalatyn, ýaqytsha kóz aldaıtyn qysqa ǵumyr gúlmen teń. Beınetke etiń aýyrmaq túgil, jaınap  túsetin jastyǵyń – kóriktiń jeline,  shoqtyń qyzylyna pispegen jasyq, borkemik bos ótken kúńgirt tirlik. Osy kúni keıbir kelinder bala dep óbekteıdi, bir-eki balany úlpildetken bolady. Basynan qus ushyrǵysy kelmeıdi, durys-aq. Biraq sol úkideı úlpildetip otyrǵan bir-eki balanyń arty-aldyndaǵy beıkúná sharanalar kókteı solyp, pyshaqtyń ushynda týralyp ketip jatqanyn qaıtersiń. Osy meniń janymdy jegi qurttaı jeıdi. Jurt meni Bekbolattyń anasy deıdi.  Bolashaq bekbolat­tardyń jatyrdy jaryp shyqpaı, qýysynda qurdymǵa ketip jatqany tóbe shashymdy tik turǵyzady. Kári júregime ınedeı qadalady, qara­ǵym! Dúnıede baladan artyq ne nyǵ­met bolýy múmkin. Osy kúni má­shıne alyp toı jasa, úı alyp toı jasa, jumysqa turyp toı jasa – Qudaı keshirsin, áı, osy da toı ma eken? Toıdyń úlkeni urpaq toıy, sábı toıy, súndet toıy emes pe? Artyq ketsem Alla keshirsin, aınalaıyn, úı men máshıneń bir apattyq. Máńgiligiń – urpaǵyń. Anaǵa ómirge urpaq ákelgennen ar­tyq ne bar,  men ózimnen keıingige osyny ósıet etýmen kelemin. Qar­ǵys­tyń jamany: “tuqymyń tuzdaı qurysyn”. О́risińdi keńeıtetin ondaǵan ajary ashyq, altyndaı ul, qonysyńdy kóbeıtetin kúmis­teı qyz ósirmeı, bir-eki balany alaqanda ustap, jıǵan dáýletińniń paıdasy shamaly. Onyń opa berýi de ekitalaı. Osy jerde men óz sózimnen góri babalardan qalǵan ataly sózdi keltire ketsem dep edim:

“On uly bardyń

han ordasynan nesi kem?

Toǵyz uly bardyń tóreden

nesi kem?

Segiz uly bardyń

sultannan nesi kem?

Jeti uly bardyń jeli

ońynan soqpaı ma?

Alty uly bardyń armany

bar ma?

Bes uly bardyń

sóziniń jalǵany bar ma?

Tórt uly bardyń teńdik

almaı qalǵany bar ma?

Úsh uly bardyń

alym-berim áli bar,

ókpe-baýyr jaly bar.

Eki uly bardyń shaq-shaq

qana áli bar

Jalǵyz uly bardyń

shyǵar-shyqpas jany bar,

Uly joqtyń tirliginiń

qandaı sáni bar?!”

Shesheıdiń sózin tyńdaǵan adam Bekbolattaǵy sheshendik qaıdan kelip jatqanyn uqqandaı bolady. Áńgimesin tyńdaı bergiń keledi. Suraqtarymyzdy da irikpeı qoıyp otyrdyq.

– Munyń bári zamannyń jańa­ryp, ýaqyttyń ózgerýinen, qıyn­dyqtyń da az bolmaı turǵanynan bolar.

– “Táýba qylsań maǵan, taǵy berem saǵan” degen Allaǵa táýbe keltirip, shúkirlik etseń pendesin qury tastamaǵan. Zaman deısiń. Qıyndyq deısiń.  Bul ekeýi de  oıyn­shyqtaı  oınatar adamnyń qo­lyndaǵy nárse. Biz qıyndyq kór­medi dep saǵan kim aıtty?  Al­lanyń kórsetken nyǵmetine qı­naldym deý kúpirlik bolady. Isher­ge tamaq tappaı ashtyqtan baý­daı túsip  qyrylǵanda da qa­zaqtyń táýbesinen jańylmaǵanyn kórgenbiz. Odan keıin qyryn kelgen qyrǵyn soǵys tusynda da úmit úzip, úrikken qoıdaı bolmaı, erteńine umtylyp, barǵa  qanaǵat qylǵan  halyq edik qoı. Ol kezdegi bizdiń oı-sanamyz múldem bólek bolatyn. Otan dedik, el dedik, ata­qonys jer dedik. Otyn alyp, shóp shaýyp, egin oryp júrip bala tý­saq, Qudaı berdi dep etekke sal­dyq. Qýlyq qylmadyq, aıla jasa­madyq, týa berdik. Bul jaǵynan kelgende el aldynda da, urpaq aldynda da bizdiń arymyz taza. Úı suramadyq, kúı tańdama­dyq. Qu­daıdyń quly, Muhammed­tiń úmbeti degenge  uıydyq. Dúnıe qýmadyq, sán-saltanat izdemedik, demalys­tyń ne ekenin oılap ta qoımadyq. Qaıtsek artta iz qalady, urpaq qalady dedik. Ol kezde baladan bas tartý degen nyspy ǵoı. Qaraǵym-aý, zamannyń ıesi adam emes pe? Onyń aldynda beıshara bolý qasiret qoı. Qasiretke basybaıly baǵyný  qurdymǵa ketý. Bizdiń de zamannyń óz qıyndyǵy bolǵan. Ýaqyt deısiń. Qıyndyqtyń kókesi soǵys degen sumdyqta adamǵa adam­nyń kezerip turyp oq atýy­nan, áıeldiń jesir, balanyń jetim qalýynan, qasiret-qaıǵy ar­qala­ǵan  qara qaǵaz kelip, arysy­nan aı­rylǵandardy, jarynan kóz jaz­ǵandardy  kórýden asqan qıyn­dyq bar ma? Sonda da solar rýhyn ól­ti­rip, ómirden túńilmedi, baz kesh­pedi. Endi men kimge kerekpin demeı, kóziniń jasyn tógip júrip, qara jumystan qol úzbedi. E-e, biz sondaı zamandy da bastan ótker­dik. Sóıtip júrip, Qudaı qosqan qosaǵym, elý jyldaı otasqan Ká­keńnen on tórt qursaq kóterdim. Tórteýi jer qushaǵynda, alty ul, tórt qyz óz qushaǵymda edi. Tuıaǵy bútin tulpar, qanaty bútin suńqar qaıda bar, shyraǵym! Bekbolattyń ózine tete aǵasy Bekzatym 22 jasynda máshıne apatynan qaıtys boldy. Ah uryp, analyq júregim qars aıyryldy. Kózimdi jas torlap, kóńilimdi sher kernedi. Biraq “О́mirin bergen Qudaıym, ajalyn da beripti, taǵdyryna tábdıl joq, táýbe qylsaq kerek-ti” dep Abaı danyshpan aıtqandaı Qudaı berse qýanyp, ózi alsa qaı­typ qar­sylyq kórsetersiń. Táý­beme kelip, Allaǵa shúkirlik etip, qalǵandarynyń amandyǵyn, bereke-birligin tilep, eńse tiktedim. Qudaı isiniń burýy joq qoı. Ony kótermeıtin mende ne qudiret bar. El aman, jurt tynysh, beıbit tirlik bolsa, qalǵanynyń bári birtindep ornyna keledi eken.

– “Erin syılaǵan esikte qalmaıdy” degen bar halqymyzda. Kákeń dep qadir tut­qan Qanaı ákemizdi aýyzdan tastamaısyz. Soǵan qaraǵanda janyńyzǵa erekshe jaqyn bolǵan-aý…

– O ne degeniń, qalqam. Imany sala­mat bolǵyr  Kákeń –  aǵynan jarylǵan  asyl jarym edi ǵoı.  1932 jylǵy alapat ashtyqta alty baladan  jalǵyz aman qalǵan asyldyń synyǵy, tulpardyń  tuıaǵy bola­tyn. Menen segiz jas úl­kendigi bar edi. Soǵystan jaraly bolyp oralǵan. Úlkenderdiń degenine kónip, on jetige jańa shyqqan shaǵymda bir dep bileginen, eki dep eteginen ustap, Kákeńe  turmysqa shyqtym. Alla­ǵa shúkir, myń bir táýbe. Jaman bol­ǵamyz joq. Ul-qyz ósir­dik. Qazir kelin­de­rime, qyzdaryma: “Oı, úpilmálikter óńkeı!” dep qoıamyn, ázil-shyny aralas. Biz bosana salyp, qaıratqa minip, eńbekke aralasyp ketýshi edik.  Ol da bir ot sha­shyp, muz bú­rik­ken kezeń eken ǵoı.

Osy kúni jer ba­syp júrgen, pánı dúnıeden baqı dúnıege ketken meniń zamandastarym ómirge urpaq ákelýden Alla aldynda kúnásiz. Kákeń zeınetke shyqqanǵa deıin aýdan kóleminde prokýror, raıspolkom, potrebsoıýz, taǵy basqa biraz laýazymdy qyzmetter istedi. О́kimet jumysyna shyn berilgen, bireýdiń ala jibin attamaıtyn, zańdy qııa bas­paıtyn, tek ádildikti ǵana pir tutqan óte adal adam edi. Úı tirligi me­niń moı­nymda boldy. Balalar óse bas­taǵanda qorjyn úı tarlyq etti. Keńeıtýge  umtylsam: “Meni bir pálege ushyra­tasyń”,– dep azar da be­zer bolatyn. Onyń sózine qulaq qoı­ǵanmen aınalama qarasam, ásirese  nemis kórshilerdiń irimshikteı úı-jaılary kózdiń jaýyn alady. Olar solaı eńbek etip jat­qanda men qalaı qol qýsyryp qarap oty­ra­myn.  Jatqan jeri jannat bolǵyr enem­di ápke deýshi edim. Ol kisi meni qoldaıdy, eki bilekti túrip, iske kirisemin.

Týystar­dy, qaıyndardy ákelep-kókelep jumysqa jumyldyramyn. Sóıtip, bitirgen úıim bir-eki jyldan soń, taǵy tarlyq etedi. Sebebi, balalar ósip keledi. Eski ádetime basyp úı salýdy bastaımyn. Keıde aıaǵymnyń aýyrlyǵyna qaramaı balaqty túrip jibe­rip, balshyq ıleıtinimdi qaıtersiń. Mun­daıda sharshaý jaıyna qalyp, jadyrap ketemin. Shaıǵa bir qanyp alsam, sergip shyǵa kelemin. Áıesi (balalary Kákeńdi áıem deýshi edi. Men de kóbine solaı atap, áıesi deıtinmin) eneme estirtpeı kúıip-janady. Men er adamnyń ana syılaý úlgisin  Kákeńnen kórip, tánti boldym. Dúnıe kúıip ketse de ol anasynyń betine jel bolyp tımeıtin. Aıtqanyn eki etpeı oryndaıtyn. Jeńeshe deýshi edi sheshesin, marqum. “Jeńeshemniń sózinde qapy bo­lýshy ma edi!” dep otyratyn.

Onyń ústine ápkem de ómirdiń ótkelderin kóp kórgen, sodan túıgeni mol, ár sózin, isin  tarazy basynda teńshep, temirden túıin túıgendeı ekshep otyratyn. Júzine ıman úıirilgen, aqylyna parasaty saı adam edi. Bizdi kisi­likke, ımandylyqqa úıretken sol enem. Ár balamdy týǵan saıyn: “Balam, Qudaı beredi.  Ár balanyń óz nesibesi bar, bir toq­tyǵa qudaı bir túp jýsandy artyq jaratady”,– deı­­tin. О́zge elde osyndaı sóz bar ma, joq  pa bilmeımin, men úshin osy uly uǵym boldy. Namazyn qaza jiber­meı­tin taqýa bolatyn. Meni de 27 jasymda namazǵa jyq­­qan sol kisi edi. Jaqsy ene týǵan ana­dan kem bolǵan ba?! Zerdesinde bar kelindi  kelsap emes, kelin etetin sol ene ǵoı. Anasynyń yqpaly, ózge de sanasy sáýle shashqan jandardyń áseri bolar, Kákeń ımandylyq jolǵa erte tústi.

– Sonda qylyshynan qan tamǵan Stalın zamanynda namazǵa jyǵylyp, qudaıǵa qulshylyq etken be?

– Iá, qalqam. Nıetińdi túzep, qubylaǵa bet qoısań  esh qudiret tosqaýyl bola almaıdy eken.

Kákeń syrt kózge minezi jumsaq, birto­ǵa momyn kóringenmen, namaz oqyp, ıman­dylyq jolǵa den qoıǵanda eshkimge des bermedi.  Sońyna ańdý da saldy. Partbıý­ro talqysyn da kórdi. Ii qanbapty, ılep ıin qandyramyz degender de jyrtylyp aıryldy. Olarǵa Kákeńniń bar bergen “jaýaby” – basyn ızeý. Biraq namazyn tastamady. Dinge uıýyna myna bir jaǵdaı da se­bep boldy-aý. Tal­dybulaqta Jumash degen bira­dar qudasy turatyn. Elýinshi jyldar­dyń basyn­da otaǵasy sol úı­ge baryp  qo­naq bo­lady. Surqaı saıa­sat, qı­ly kezeńder qansha jerden qy­ryna alsa da Qu­daı­ǵa senip, ıman­dylyqtan tanbaǵan álgi kisi tereńnen áń­gime qozǵap, te­bi­ngisi terge mal­shy­n­­ǵandarǵa: “Kim­de kim osy ja­hıl kezde, kápir zamanda namaz oqysa, eki dúnıede de nyǵmetke keneledi”, depti. Sol sóz qamshy bolyp, ol keshki qutpan nama­zyn birge oqypty. Qyryq jyl ishinde kóz­ge shyqqan “súıeldeı” bolsa da bul fánı dúnıeden baqı dúnıege ozǵansha ol aýzynan Alla­syn, bes ýaqyt namazyn qaza etpedi. Sodan da shyǵar artynyń berekeli bol­ǵany. Toǵyz bala qazir –  toǵyz úı, toǵyz – Otan. Qudaı kóp kórmesin, olar­dan taraǵan nemere-shóbereler de bar­shylyq.

On tórt balanyń kóbiniń atyn Quran ashqyzyp qoıdyq. Keıingilerin ýaqytqa qaraı ıkemdedik. Jalpy, men balalarym­dy qulsha jumsadym. Qazir bıshe baqylap otyrmyn. Tatý júrińder, kishiń úlkenińdi syıla, úlkeniń kishińe qamqor bol deıim. Olar ony buryn da, qazir de buljytpaı oryn­dap keledi. Tuńǵyshymyz Muhamed­jan burynǵy-sońǵynyń jolymen eneme tán bolyp ósti. Áli de sol anasynyń bala­sy­myn deıdi. Jastaıynan óner qýdy, áke­si de qurqol emes edi. Kákeń sońyna tús­pese de án aıtyp, kúı tartatyn. Sol tól­ba­­symyz alǵash ákesinen Toqanyń “Tórt  tol­ǵaýyn”, “Bozaıǵyryn” úırendi. Bertin kele Toqa, Daırabaıdan bastap Arqa, ózge de óńir kúılerin túgelge jýyq meńgerdi. Meńgerip qana qoımaı, tyńdar qulaqqa jetkizip keledi. Ramazanym general, Qaraǵandy oblystyq qarjy polısııasyn basqarady. Bátıma, Ábsámát, Qadısha, egizim Aıman, Sholpan,  Beksamat – bári de ózderine tıesili jumysta. Al Bekbo­latym ultynyń uly bolyp júr ǵoı. Ony qazir menen góri sender jaqsy bilesińder.

– Ultynyń uly bolǵan sol Bekbola­tyńyz sút kenjeńiz kórinedi.

– Iá, qalqam, boıdy balap, ákesi pá­len, ózim túgen jasqa keldim demeı, Alla bergen perzenttiń bárin jaryq dúnıege ákel­dim. Bekbolat ákesi elýdi eńsergende ómirge keldi. Elý bes jasynda zeınetker­lik­ke shy­ǵyp kenjesi qolyna erkin tıdi.  Eske saldym-aý shamasy, otaǵasynyń ónerli bol­ǵanyn. Ol aıtatyn qıssa, jyr-dastan­darda esep joq-tyn. “Cal-sal”, “Zarqum”, “Dárı­ǵa qyz”, “Eńlik-Kebek”, “Qalqaman-Mamyr”, “Batyr Baıan”, “Naýryzbaı”, “Qanshaıym”, taǵy taǵylar.  E, “Sátbek batyr” da bar. Ándetip bárin jatqa aıtatyn. Sol asyl muralardy ýyzynda qanyp estigen osy uly boldy. Bekbolatqa kúı shaldy­ryp, án aıtqyzyp qana qoımaı, namazǵa da baýlydy. Aıtpaqshy, arabsha jazýdy da ol áke­sinen úırendi. Taqyr jerge shóp shyq­paıdy. Qulazyǵan qý dalaǵa el turmaıdy. Sý men ný ǵoı el men jerdiń kórki. Bekbo­lat­tyń naǵashy jurty da shetinen ónerli edi. Olar­dyń bárin bul arada tizbelemeı-aq qoıaıyn.

Osy kúni tanys-bilis adamdar: “Bek­bolat­ty  ánshilikke arnaıy tárbıeledińizder me?” deıdi. Shyny kerek, ulymyzdyń ártis bol­ǵanyn qalaı qoımadyq. Eskiniń ada­mymyz ǵoı. Túsinbegen shyǵarmyz. Ásirese, ákesi balalarynyń óz jolyn qýǵanyn oılady. Alty-jeti  jasynan án aıtyp, kúı tartqan Bekbolatty kórgen jurt: “Bul ba­lańyz ártis bolady” dese, “Qudaı saqta­syn, ártisi nesi, beti aýlaq”, deıtin ákesi. “Ártis dese janyńyz túrshigedi, sonda ózińiz jaqsy kóretin Manarbek, Júsipbek, Ǵarıfolla, Qaırat, Jánibegiń – bári ártis emes pe?” degenderge: “Olar ártis emes,  ánshi ǵoı”, dep otyratyn. Aqyn Kákimbek Salyqovqa degen iltıpaty bólek edi.

Bekbolattyń tunyp turǵan ónerine qara­maı, bizdiń sózdi jyqpaı, alǵash Almatydaǵy polıtehnıkalyq ınstıtýtqa baryp júrgeni de sodan. Shyr etip jerge túskende peshe­nesine jazylǵan óner jolyna ol keıin tústi.  Shúkir, onysy jaman bolǵan joq. Qudaı berip, dúnıege men ákelgenmen, osy kúni halqynyń balasy boldy. Eli syılap, aıtqan  ánine jurty tolǵanyp jatady. Ana úshin budan asqan baqyt, sirá, joq ta shyǵar-aý! “Quldyrańdaǵan qarlyǵash qanat, quly­nym!” dep qoıam keıde ishteı ǵana.

– Qazaqta ata-enege, qaınaǵaǵa izet kórsetip, abysynmen, qaıyn, qaıyn sińlimen syılas, syrlas bolýdyń ulttyq úlgisi týraly aıtaryńyz az bolmas dep oılaımyz.

– Basyńa úki taǵyp, úlpildetip ósirgen erke kúnniń artta qalyp, ózge bosaǵany atta­ǵannan keıin saǵan artylar júk, aıty­lar syn az bolmaıdy.  Erińe ǵana emes, kelgen elińe tastaı batyp, sýdaı sińip, otymen kirip,  kúlimen shyǵýyń kerek.  Bul qul bolý emes, óz qyzmetińdi kórsetý. Kórgen tálim-tár­bıeńdi tanytý. Sol áýlettiń týyn kóte­rip,  aınymas adal adamy bolý. Áke-shesheń, ata-eneń ótken jol. Bul qoryqqan­dyq, ózińdi qor sanaǵandyq emes, qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrdaǵy syılastyqtyń belgisi. Árıne, tórkinińdi de umytpaý kerek. Biraq “tórkini jaqynnyń tósegi jıylmaı­dydan” aýlaq bolǵan lázim. Men qyzdaryma alǵashqy kúnnen barǵan jerińniń baǵyn ash dedim. Erińdi esikke otyrǵyzba, áıeldiń jumysyna aralastyrma, er adamnyń kıesi bolady, totydaı túlet dedim. Áıel quramasa erkek seldeı aǵyzyp, nóserdeı tókkenmen shyr kirmeıdi, qumǵa sińip, qurdymǵa ketedi dedim. “Ketken qyz shıden tysqary” dep qyzdarymnyń úıine kóp qona qoımaımyn. Kelse kúlip qarsy alamyn. Barymdy beremin. Otyń basqa, Otanyń basqa, shánıip jatatyn baıaǵy kúniń kelmeske ketti, kelgen izińmen bara ǵoı deımin.

Táýbe, men de osy kúnge aldyńǵynyń úl­gisimen jetip otyrmyn. Top etip kókten túse qalǵam joq. Bizdiń ata-babalarymyz ómirdiń ótkinshi eke­nin bilgen. О́t­kinshi ómirde óter paryzyń dúnıe jınap, bárin qam­tý emes, artyńa urpaq qaldyrý dep ósıet etken. Ár isiń Allaǵa laıyq bolǵanyn qalaǵan. Ishken shaıy, tapqan  balasy, kútken kúıeýi, baqqan ata-enesi – osynyń bárin  Allanyń  rıza­lyǵy úshin istegen. Men osy joldy ustadym. Sondyqtan da bolar baqytqa kenelip, ómirdiń qyzyǵyn kórip otyrmyn, qaraǵym. Qazir aıaq astynan baqyt, baq izdeıtinder kóbeıgen sekildi. Sál qıyndyq bol­sa, Qudaıǵa da, adam­ǵa da til tıgi­zip, bárimen at quı­ryǵyn kesisip shyǵa keledi. Ba­synan sóz assa qynabynan qylyshyn, bolmasa júzi japyryl­ǵan, tot basqan, topyraq tústengen kezdigin sýyryp alady. Munyń bári nelik­ten? Tákapparlyq keýdege kirip, shaıtan oıdyń jeteginde ketkendikten, ımandy­lyqtan bezgendikten. Dúnıede ımandylyq­tan asqan nárse joq. Dúnıe buzylsa, ıman­syzdyqtan buzylady. Qalyń qaýymǵa qaı­talap aıtarym, men es toqtatqan kezeńnen bergi ǵumyrymda perishte emes, pende bolyp jurt qatarynda astamshyldyqqa, asylyqqa barmaı,  týra baǵyttan aýytqymaı kelem.

– Ene men kelin arasyndaǵy izet, ınabat azaıyp, bastańǵy jasap, bas qosa qoıatyn abysyndar arasynda báseke, kelinder ortasynda keris baıqalady. О́zińiz  aıtqandaı, otbasynyń ǵana emes, eldiń altyn dińgegi – áıel ekenin eskersek, buǵan ne der edińiz?

– Suraǵyń tereńnen tamyr tartyp tur-aý! Bir men emes kópke oı salǵandaı. Ene men kelin týraly joǵaryda ushqyndatyp aıttym, shamasy. Qandaı ata-ana balasyn jaman bolsyn deıdi. Kelin de balań, urpa­ǵyńnyń anasy. Búginginiń sońy, erteńginiń basy. Aıtsań jaqsy bolsyn dep aıtasyń, aıtý úshin de aqyl kerek. Aqylsyz aıqaı til shyǵarady. Eneniń oryndy talaby kelindi jınaqy júrýge, berekeli bolýǵa jet­kizedi. Balam, sen  ishten shyqtyń, jaqsy­syń, kelin sen syrttan keldiń, jamansyń deýge eneniń qandaı qaqysy bar? Jetpegenin jetkiz, bilmegenin bilgiz. Adamnyń jamany joq, júregine úńil, kóńilin tap. Men kelin­derime kóbine osy jaǵynan kelemin. Qatańdyǵym da bar, árıne. Qatańdyqtyń jóni osy dep oryndy  orynsyz urynsań, utylasyń. Kelin­derimniń bultara almaıtyn, aqtalýǵa shamasy jetpeıtin qylyǵyn kórsem kúıeý­leriniń kózinshe kilemdeı qaǵyp, kóz jastaryn “móldiretip” jiberemin. Qaladaǵy­la­ryma: “Qalanyń tik baqaılary” dep te alamyn. Quda-qudaǵılaryma rızamyn. Keı­bireýler qusap araǵa túspeıdi. Qaıta qoldap, qýattaıdy. О́z balalaryna úlgi etip júredi. Biraq balalardy pysh-pyshtap aıdap salýǵa joqpyn. Qaıta olar jónsiz soqtyqsa arasha­shymyn. Baq básekede emes, syılastyqta deımin. Ornymen oınap, kúlýlerine kedergi jasamaımyn.  Móńke bıdiń: “Ishine shyntaq aınalmaıtyn, ejireı degen ulyń bolady, aqyl aıtsa aýyryp qalatyn, bejireı deıtin qyzyń bolady” degen sózinen sabaq alyp, ul-qyzymdy jat qylyqqa jibermedim. Er­kektiń jaqsy atyn da, jamanatyn da shy­ǵaratyn áıel, qaraǵym. Áıel berekeli, rız­dyqty, qonaqjaı bolsa, erkektiń shańyra­ǵyna qyzyr qonady, baq darıdy. Al áıeli berekesiz, sóıte turyp, qabaǵy qatyp, úıinen yzǵar ysqyrsa  qut qashady.  Onda basy al­tyn, arty kúmis degen   erkektiń de, kúni kún emes, tún. Júz myńdap  tapqany quralmaı­tyn baqytsyz sorly, baǵy ashylmaǵan beıshara, sharýasy shaıqalǵan músápir. Nesin aıtasyń, qaı zamanda da taltańdaǵan talaı áıel men degen talaı erkektiń saǵyn syndy­ryp jibergen. Men balalarym qalap alǵan qalyńdyqtary qalypqa túskenshe qatal qaradym dedim ǵoı. Alǵashynda úrikken tana­daı údireıdi. Artynan analyq jana­shyrly­ǵymdy túsindi. Meni buǵan ıterme­legen álgi danyshpan Móńke babamyzdyń: “Aldyńnan kes-kestep ótetin, kekireı degen keliniń bolady” degen sózi edi. Táýbe, nıeti­me qaraı ma, tárbıeme oraı ma, kelinderim­niń bári ker­deń emes, bııazy, kishipeıil  kisilikteri mol bolyp kezdesti. Ár ata-ana, ene, bas bil­meı­tin taılaqtaı bulǵaqtaǵan ul-qyzyna, kelinine osylaı talap qoısa, teris baspaıtynyna ımanym kámil.

– Jasyratyny joq, osy kúnderi qazaq­tyń biraz “kempir-shaly” bala-shaǵalary jan-jaqqa ketip, ekeýara kúńkildesip qalatyn bol­dy. Mundaıdy buryn ózge ulystardan kó­rip, tańqalatyn edik.  Árıne, ýaqytqa qaraı tirlik keshý de kerek. Áıtse de ata-ana men ba­la­nyń qoıan-qoltyq júrgenine ne jetsin. Osyny úlkenniń kinási, álde urpa­ǵynyń rýh­syz­dyǵy deımiz be? Bolmasa, “atańa ne qyl­sań aldyńa sol ke­ledini” umytqandyqtan ba eken.

– Osy bir ultymyzǵa jat  nárse, halyqtyq qasiretke aınalyp kete me dep men de qatty qaýiptenemin. Luqpan hakim  aıtpaqshy, myń jasaý syılastyqta, urpaq jalǵastyǵynda ǵoı. Jalǵasqan urpaq kúsh-qýatyń qaıtqanda jalǵyz-jarym tastap ketse baq emes, sor. Atalarymyz áke-sheshe otbasynyń kıesi, kenje bala úı ıesi deýshi edi. Ol otyrǵan úı qaraorda, ózge­le­riniki úlken-kishi otaýlar sanalatyn. Qazir bul salt joıyl­ma­sa da azaıyp bara jat­qan­daı. Munyń astaryn bir-eki balamen shektelý­den izdegen jón-aý.  Jas kezińde bir-eki bala kóz qýany­shyń bolǵanmen, eseıgende  janyń tyr­naǵyńnyń ushyn­­da, eki aıaǵyń jar shetin­de júredi. Kóp bala birin biri tár­bıeleıdi, birine biri qarap ósedi. О́zimshil emes, kóp­shil, baýyrmal bolady. О́risińdi keńeıtedi. Aralarynda jaqsylyǵyn qyzyq­tap júresiń. Bıyl osyny naýryz aıynda, Astanada ótken aıtys ústinde top aldyna shyǵyp, ómirimdi ónege etip, shyryldap turyp aıttym.

Men balalarymdy qatty aınalyp-tol­ǵanyp súıgen emespin. Mańdaıynan ǵana ıiskeımin. Qazir nemerelerime de solaımyn. Ishteı jaqsy kóremin. Atam qazaq: “Balaǵa tónbe, kózben tesilip qarama” deıdi. Sile­keıińdi shubyrtyp súıseń, balanyń perish­tesi shoshıdy. Onyń ústine jónsiz erkelet­seń, erkinsıdi. Kóktegini áper dep álek salady. Basyń pálege qalady. Bala men ata-ananyń arasynda shet pen shek bolýy kerek.

Osy kúni balany betinen qaqpa, erkine jiber deıtin boldy. Táńirim-aý, quryq tıme­gen, buǵalyq salmaǵan shý asaý opa berip pe edi. Sol sekildi balany táıt demeseń, ták demeseń ne bolady.  Erteń qolyń jetpeı qalmaı ma? Erke totaı balań erke totaı qyz alsa, seni qaıtsin. Kempir-shaldyń ekeýara kúńkili degen sodan týady. Qataldyqtan bala azyp-tozbaıdy. Búgin túsinbegenmen erteń túsinedi.  Túsinbegen kúnniń ózinde óz urpaǵy­nan “taıaq jegende”  “oı, sor mańdaı” dep barmaǵyn shaınaıdy.

Bári tárbıege baılanysty. О́ziń tárbıe­siz bolyp turyp, ósıettiń ornyna ósek qozdatsań, ózińdi-óziń jubatyp “bıdaıdyń sýy” dep araq iship otyryp, balańa araq ishpe deseń, kók tútinge kómilip otyryp, te­meki tartpa deseń, kóringenmen bet jyrty­syp, jaǵalasyp júrip túzý júr deseń balań­nyń qulaǵyna kirer me? О́ziń Qudaıǵa senbeı, qoryqpaı otyryp, balańa Qudaıǵa sen, qoryq, Allaǵa uıy, ımandy bol deseń ol kó­ner me? О́ziń tilińdi, dinińdi, dilińdi qadir­lemeı, úlkenge qurmet, kishige izet kórsetpeı,  jylaǵandy jubatyp, kembaǵalǵa qaraspaı, oqtaý jutqandaı qaqıyp turyp balańa osynyń bárin orynda deseń oryndar ma? Til týraly kóp aıtasyńdar. Balanyń tili sheshesine qarap shyǵady.  Sheshesi tilge kelgende shermende bolsa, balasy qaıtyp qazaq tilin bile qoısyn. Aınalyp kelgende balanyń taǵdyr-táleıi ata-ananyń qolynda. Tárbıesizdikti bireýden kórýdiń esh jóni joq. Alaqanda aıalap baqqan tárbıeli bala qartaıǵan ata-anasyn tastamaıdy. Sanattan shyǵarmaı, qanatyna qondyryp júredi. Mine, qaraǵym suraǵyńa jaýabym osy.

– Qazir túrli-túrli úrdis kóbeıdi. Sony jalaýlatyp, ózgeristi alǵa tartyp, ulttyq tárbıeni qaǵa beriste qaldyryp bara jatqan sekildimiz. Búgingi úlpershekteı ul men búldirshindeı qyzǵa kóńilińiz tola ma? Álde usaqtap ketken urpaq jaıly Abylaı han­nyń boljam túsindeı ul men qyz azyp bara ma?

– Halqyna, tý­ǵan Otanyna degen ár adamnyń peıili men meıiri adal bol­sa, esh úrdis jetegi­ne erte almaıdy. Kóbi kórseqyz­ar­lyq­qa, básekelestik­ke, kórgennen kózaqy alýǵa  baıla­nysty. Men aqylym asqandyq­tan, kúshim  tasqan­dyq­tan emes, azdy-kópti kórgenim bolǵan soń ǵana suraqtaryńa jaýap berip otyrmyn. Alda kele jatqan bizge de artylar júk az bolmaı tur. Sondyqtan shy­ryldaı­myn. Árkim óz degenin istesin dep buǵyp qalmaı alysty boljaǵan atalary­myzdyń parasatymen, jurt yntymaǵyn saq­taǵan atalarymyzdyń týra jolyn jalǵap, jastar­dyń jaqsysyna súısinip, jaman qylyq­taryna: “Qa­raq­tarym, olaı emes, bulaı júr”, deý mindet sekildi. Onyń ústine ezgiden qutylyp, el bol­dyq. Sol eldi bas­qar­ǵan El­basymyz bar. Endeshe eldiń erteńi bárimizge or­taq. Keler urpaq úl­ken-kishi demeı jaýabyn bárimizden suraıdy. Qudaı kóp kórmesin, dushpan kóz tikpesin, táýel­sizdik alǵaly jet­ken jetistigimiz az emes.  Áıt­se de qaýip qylyp aıtar tus ta barshy­lyq. Ba­sylymdar­dy qarap, teledıdardy kórip oty­ramyn. О́r­kenıetke kele jatyrmyz deıdi. Biraq qyzyl-jasyly kóp. Eliktep solyqtaý basym. О́zimizdikinen góri ózgeniń qyzylyna jyǵyla salamyz. Tórtkúl dúnıe­niń jaqsy-jaman úlgisi qazaq jerinde júr­gendeı kórinedi maǵan. Shańy joq qalanyń jas-kárisi ony jalyqpaı qýyp júr. Áı, jetkiz­beıdi-aý! Jetkizgen bylaı tursyn, qazaqtyń ádet-ǵu­ryp­taryn jutyp qoımasa jarar edi. Halyqtyq qasıetimizdi kúndelikti ádetke, ádepke aınaldyrmaı sóz júzinde aı­typ, toı jıynda kórsetýmen, ilgeri damyta almasy­myz anyq. Bizdiń bul qylyǵymyzdy kelip-ketip jatqandar qalaı túsinetinin, qaıdam. Dál osy tusta, bılik qolǵa tıgen­de ulttyq úlgini shyńyraýdan shyńǵa kóte­rýimiz kerek-aq edi, amal ne! Burynǵy surqııa saıasattyń ornyn jylanbaýyr jymysqylyq  basyp bara ma degen bir kúdik qylań beredi. Teledıdaryńnyń sıqy anaý. Bala-shaǵanyń kóretini bet shydamas beıádep, kórgensizdik, atys-shabys, masqarashylyq. Dúnıe-pále birinen keıin biri shyǵady. Jat dindi tyqpalap júrgen­der, nasha degen kesapat jáne bar. Solardyń áseri me, urpaq sanasy buzylyp barady. О́ziń  aıtqan Abylaı han atam túsi shynǵa aınalmasa eken.

Qaıtalaı bersem aıypqa buıyr­mańdar, eldi ósiretin de áıel, óshiretin de áıel. Qaladan bastalǵan sum­dyqtar aýylǵa da jetip jatyr. Kóshege shyqsań qyzdardyń kıimi japyraq japqandaı, shomylýǵa bara jatqandaı, ashyq-shashyq. Qaraqtarym-aý, barlyq adamnyń  janary nur shashyp turǵan joq qoı. Kórikti qyz ben ke­listi áıelderdiń áýretine, súmbildeı sulý denesine, túımedeı kindi­gine qadalǵan suq kóz ońdyra ma? Uryp jyqpaı ma? Qasıeti ketpeı me? Qasıeti ketken tánnen týǵan bala ońama ma? Uıat joq, aıat joq óńkeı shaıtandardy kórgen­deı bolasyń. Shaıtannan urpaq týyp ja­ryta ma? Nege bulaı? Bul ıman joqtyq­tan, Qudaıdan qorqyp, pendeden uıalma­ǵandyqtan. Ata-enelerimiz “qyzǵa qyryq úıden tyıym, qala berse qara kúńnen tyıym” dep otyrýshy edi. Jol jaǵa­la­ǵan­dardy tún­gi kóbelek­ter dep kólkil­detip júr­sińder ǵoı. Bul shekten shyqqandyq. Haıýanǵa para-parlyq. Olardy soǵan aparǵan­darǵa, buzyp júrgenderge qashan tos­qaýyl qoıy­lady? О́zde­rimen ketpeı, ar­tynda­ǵylardy da qur­typ biti­redi ǵoı. Etek jaıa berse el bolýdyń múm­kindigi ke­tip qala ma dep qorqa­myn. Buǵan basqa­syn qaıdam, meniń aıtar emim – ıman­dylyq qana. Bizdi osy áletke jetkiz­gen ıman­dylyq edi. Úlkender Qudaıdan qo­ryq, adamnan uıal dedi, oryndadyq. Urpaq ósir dedi, maqul kórdik. Ol kezde de keki­rik atqan keremet zaman bolmaǵan. Degen­men myna zamannyń bet alysy sekem aldyrtady, shyraǵym. Dendep kirip, demdi taryltyp bara jatqan jat ádet-qylyq­tarǵa buǵalyq salmasa bolmaıdy, aına­laıyn­dar-aý?! Osy Bekbolattardyń qaıda qaraıtyndaryn bilmeımin, bastyq­pyz deıdi, anaýmyz deıdi, mynaýmyz deıdi. Tamyryn qurt jegen aǵash kóktemeıdi. Kóktese de kózdi aldap, túbi qurǵap tyna­dy. Urpaq ta sol sekildi. El bolyp, jurt bolyp jegi qurttyń jelkesin qııaıyq ta!? Ul-qyzyna tyıym bolmaǵan eldiń erteńi  tumandy da kúmándi, bolashaǵy kúńgirt.

Anaý ǵasyrlarda, keregemiz bútin turǵanda qyz oń bosaǵada bosanyp qalsa, mańdaıǵa tańba, betke shirkeý bolatyn. At atalyp, súıek syndy deıtin. Ana jyldary  “mat odınochka” degendi zańdastyryp alyp edik. Áli jalǵasyp keledi. Buǵan et úırenip barady. Ony taǵy da zamanǵa telip, aqtalǵan bolamyz. Qyz buzylsa, el buzylady, kórki ketedi. Otbasynyń uıytqysy, altyn dińgegi bola almaıdy, dińgek shirise, shańyraq ortaǵa túsedi.   Men osydan qorqamyn.

“El buzylsa, tabady shaıtan órnek,”– demeı me Abaı.

Shaıtan keýlegen qoǵamda, sor saltanat qurady, qaraǵym. Odan bolashaq kútýdiń ózi qıyn. Osynyń bárin jeńetin sáýlesi bar adam sanasy. Men kindigimnen taraǵan ul-qyzyma, kelin, kúıeý balala­ryma, es toqtatqan nemere-shóberelerime – ómirdiń qyzyǵy kıgen kıim, ishken tamaq,  kirgen úı, mingen máshıne emes, bala deımin. Sony ımandy da ıbaly etip ósirińder deımin. Qudaı bergen dáýletke maqtanyp, az kúndik joqqa jasymańdar deımin. Balanyń ózi mańdaı ter tókpeı jatyp qymbat dúnıege áýestendirmeńder,  óz qoly óz aýzyna jetkenshe kózden tasa etpeńder deımin. Bul meniń sózim emes, bu­rynǵydan qalǵan ónege. Ata-enem qula­ǵyma sińirgen áńgime. Qudaıdyń bergen balasyn týa berseń, arasynan tulpar da, suńqar da shyǵady. Azdyń arty taıaz.

On balanyń ortasynda, aýyl men qalanyń arasynda kóp júremin. Shirkin, qazaqtyń keń dalasy-aı! Burynǵylar myń­ǵyrtyp mal ósirgen qonystyń kóp jeri qańyrap bos jatyr, adamǵa qashan toltyrar ekenbiz?  Bir-eki balamen shek­tel­meı, kemi alty-jetige jetkizsek qoı. Bir-eki balanyń ata-anasy, shóp basyn syndyrmaı, as-sý daıyndaýǵa  qyzmetshi ustaǵan, serkeliginen erkeligi basym qazirgi  Gýlıa-sýlıalar men Qudaı bergen dáýletti ózim taptym dep júrgen Jasulanchık pen Armanchıkter de kempir-shal bolady. Oǵan deıin myna jan aıqaıymdy olar qaıdan túsinsin. Bir kezderi Alla jetkizip, men qusap seksenniń seńgirine shyqsa, áı, sol kempirdiń “zary” shyndyq eken-aý dep, janar­lary  jer súzer. Qazir “Erkek­tiń aty erkek” degen pále shyqty. Erkekti óıtip qumjilik qylyp, qasıetin ketirýge bola ma? “Altyn basty áıelden baqyr basty erkek artyq” degen qaıda qaldy. Erkek dese áıelder úrke qaraıdy. Bul ýaqytsha nárse. “Qum jıylyp, tas bol­maıtyny” tárizdi erkeksiz el bolyp pa, táıiri!?

Eki áıel alý jóninde áńgime aıtylyp qalady. Eki áıel alatyn erkektiń jón-josyǵy bólek. Aýzymen qus tistep,  para­saty artyp, shyn máninde eki áıeldi ustaı alsa, aıtqanyna kóndirse, syıy ótip otyrsa, qane. Eligip, jeligip, toıynǵannan ne isterin bilmeı, áıelin, balasyn tastap, otbasyn oırandap,  búldirip júrgender – buzylǵandar. Al elim, jurtym degen, taǵdyrdyń jazmyshy, Qudaıdyń basqa salǵanynan ekinshi áıel alǵandarǵa Allanyń nury jaýsyn. Ata salttyń jóni bólek. Bárin aqylmen aqyldasyp sheshken. Ol jaqsylyǵymen jańǵyryp jatsa bul qalaı dep eshkim aıta qoımas. Pendeniń jaýy nápsiqumarlyq. Jamandyqqa barý sol nápsiqumarlyqty tııa almaýdan. Bylaıǵy jetim óz aldyna,  ul-qyzyn  tiri jetim etip júrgenderdiń kúnási úlken. Jetim jylasa, jer jylaıdy.

Qıyndyq bar deıdi. Men baıqaǵan qıyndyq urpaq tárbıesinen, bala sanyn kóbeıtpeýden baıqalatyndaı.  Keıbir jurt bul kempir on  balanyń ortasynda júr, ne qıyndyq kórip otyr der. Otbasynda otyrsam da, meni kóp nárse tolǵandyrady. Ul týǵanǵa kúnniń  týatyny ras. Degenmen ózim kórgen ashtyq, surapyl soǵys esime tússe, kóz aldymnan ótse, elge tynyshtyq, bereke-birlik ber deımin.  Kákeń ekeýmiz ot jaǵyp, otaý kótergende qystan qalǵan soǵymnyń bir aıaq aýzyndaı jaıa etine nandy mol etip salyp úlken­derdiń aldyna tartyp, qalǵandarynyń shaıyna qýyrylǵan un seýip berip batasyn alyp edik. Oǵan qaraǵanda osy kúngi tirshilik shúkir ǵoı. 200 jyldyǵyn toılap jatqan Mahambet aqyn:

О́temisten týǵan on edik,

Onymyz atqa mingende,

Jer qaıysqan qol edik, – depti. Qazir de ár otbasynan osyndaı on bala ósse, jer qaıysqan qol emeı, ne? En dalaǵa el tolmaǵanda qaıtedi. Shirkin, sol kúnge jetsek, qazaq kimnen qaımyǵyp, kimnen kemmin demek.

Nesin aıta bereıin, qaraǵym. Gaz­et­teriń durys jazyp jatyr. Kóbeımesek kó­segemiz kógermeıdi. Sony jetkizińdershi halyqqa!

Súleımen MÁMET,“Egemen Qazaqstan”

30 qyrkúıek 2003 jyl.