Qylmys jazasyz qalmaıdy

Kúdiktilerdiń ýaqytsha turyp jat­qan mekenjaılaryn tintý kezinde olar­dan óte qýatty jarylǵysh zattar ázirleýge arnalǵan kóp mólsherdegi kom­ponentter, sondaı-aq qarý-ja­raq pen oq-dáriler tabylǵan. Ter­geý boljamyna saı, ustalǵan tul­ǵalar sheteldegi ILIM/DAISh so­dyr­la­rynyń tapsyrmasymen jáne solar­dyń bas­shylyq etýimen áreket etken. Ja­rylǵysh zattar men atys qarý­laryn qoldaný arqyly Almaty qa­la­synda halyq kóp shoǵyrlanatyn oryn­darda shabýyl jasaýǵa oqtalǵan. 

Memleket basshysynyń tapsyrmasymen jaqynda ǵana «Jýsan» at­ty kúrdeli operasııa ótip, Sırııadan bir top otandasymyzdyń elge qaı­ta­rylǵandyǵy belgili. Naǵyz so­ǵys pen qaqtyǵystar ortasynan jer­lesterimizdiń aman oralýyna az kúsh jumsalǵan joq. Bul gýma­nı­tarlyq operasııany qazir álemdik qoǵam­dastyq joǵary baǵalaýda. 

Al ótken jyldyń qazan aıynda Bas prokýratýra sotqa júginý arqyly «Iaqyn Inkar» uıymyn ekstremıstik dep tanýǵa qol jetkizgen bolatyn. Atalǵan uıymnyń Qazaqstanda tyıym­ salynǵan «Tablıǵı Jamaǵat» eks­tremıstik uıymynyń negizinde qu­rylǵany anyqtalyp, Astananyń Esil aýdandyq sotynda dálelin tap­qan. 

Uıymnyń astyrtyn jymysqy oıy jekelegen memleketterde, so­nyń ishinde Qazaqstan aýmaǵynda kon­s­­tıtýsııalyq qurylysty kúshtep ózgertý, egemendikti buzýdy boljaıtyn «halıfat» qurý bolǵan. Osy ıdeıalaryn júzege asyrý jolynda uıymnyń aldymen kózge, sonan soń qolǵa túsken birqatar músheleri bas bostandyqtarynan aıyrylǵan eken. Bul mysal elimizdiń aýmaǵynda teris aǵymdardyń jetegine ilesip, soıylyn soǵyp, adasyp júrgen aǵaıyndardyń áli de bar ekendigin dáleldeı túsedi. 

О́tken jyldyń qazan aıynda Ult­tyq qaýipsizdik komıteti Al­maty qala­synyń, Aqmola, Almaty jáne Qaraǵandy oblystarynyń 10 tur­ǵy­nyn ustady. Olar ınter­nettiń áleý­mettik jelileri men mes­sendjer­lerinde júıeli túrde ekstre­mıstik kon­tentti taratý jolymen ter­rorızmdi nasıhattady jáne dinı alaýyzdyqty qozdyrdy degen kú­dikke ilikken. Dinı materıaldar ornalastyrylǵan chattar men qo­ǵam­dastyqtarda Qazaqstannyń 15 óńiriniń dindar turǵyndary qata­rynan barlyǵy 180-nen artyq qaty­sýshy tirkelgen bolyp shyqty. Sony­men qatar ustalǵan adamdardyń ter­rorızmdi qarjylandyrý men ózge de kómek kórsetýge jeke qatystylyǵy týraly derekter tekserilýde.

Saýatsyz «ǵulamalar» zamany

Jalpy, joǵaryda atalǵan «Iaqyn Inkar» bolsyn, basqalary bolsyn qaqtyǵysqa alyp kelý múmkindigin bile tura ózge dinderdi joqqa shyǵarý arqyly kózge ońaı túsedi. Degenmen, ata dástúrimiz ben salttarymyzdy qyzǵyshtaı qorǵaǵan halqymyzdyń boıynda belgili bir jat aǵymdarǵa qarsy ımmýnıtet qalyptasyp qaldy. 

Teologtardyń aıtýlaryna qaraǵan­da, tipti otbasyndaǵy janjaldyń sal­darynan jaqyndaryna eregisip teris aǵymǵa boı uryp jatqandar da kez­desedi. Máselen, «Nur-Mú­barak» Egı­pet Islam mádenıeti ýnıver­sıteti, Ekstremızmniń aldyn alý sala­­syndaǵy mamandardy qaıta daıar­laý ınstıtýtynyń basshysy, ıslamtaný­shy Asqar Sabdınniń aıtýyn­sha, jas­tar­dyń essizdiginiń astary tereńde jatyr. 

– Dindi jeleý etken ekstremızmniń qaınary áleýmettik ádiletsizdikke, adam quqyqtarynyń shektelýine, de­mo­­kratııanyń joqtyǵyna jáne ha­lyq­tyń kedeılenýine baılanys­ty degen pikirler bar. Alaıda sol de­mo­­kratııasy kemeldengen jáne áleý­mettik jaǵdaıy jaqsy Eýropa elderi, onyń ishinde Belgııa, Ger­manııa, Fran­sııa, Shvesııa, tipti Shveı­sarııa mem­leketteri ILIM-tiń qata­ryn sodyrlarmen tolyqtyrýda kedeılengen Batys Afrıka elderinen asyp tústi. Máselen, atalǵan elderden shyqqan sodyrlar sany 5700 adam bolsa, Batys Afrıkadan soǵysqa ketkender sany 5300 adam, – deıdi dintanýshy. 

Sonda, tońyp sekirgender kóp pe, toıyp sekirgender kóp pe? Demek, eldegi jumyssyzdyq pen ádi­let­sizdikti syltaý qylyp, basbuzar­lardyń teris qylyǵyn aqtap alýǵa tyrysý aqylǵa syıa ma? 

Statıstıkalyq málimetterdiń birinde 2014 jyldan bastap elimizden Sırııaǵa 800-ge jýyq adamnyń attan­ǵandyǵy kórsetiledi. Bala-shaǵasyn shu­byrtyp, soǵys oshaǵyna attanǵan adamdardyń kóksegeni ne? 

– Jıhadty bázbireýler «qasıetti soǵys» dep aqtap alǵylary kelip, jas­tardyń sanasyn ýlaýda. «Qasıetti soǵys» degen uǵym Quranda, hadıs­terde múldem kezdespeıdi. Bir de bir ıslam ǵalymy «qasıetti soǵys» degen tirkesti eshqashan qoldanbaǵan. Bul musylmannyń da sózi emes, – deıdi A.Sabdın. 

Búginde soǵys oshaǵyna aınalǵan Sırııa men Irak halqynyń jaǵdaıy biraz jyl buryn kimnen kem edi? Ár­túrli jeleýmen osy elderge basyp kirgen saıası-áskerı kúshter mıl­lıondaǵan halyqtyń qyrylýyna sebep bolyp, kektengen urpaqty, adas­qan jaqtastarynyń jınalýyna túrt­ki boldy. Biraq bul soǵystarǵa qazaq jigitteriniń qandaı qatysy bar?

 Astyrtyn áreketter túrlenip keledi

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, elimizde ekstremızmge, lańkestikke qarsy kúresýshi organdardyń jumysy qarqyndap keledi. Parlament qabyr­ǵasynda aı saıyn alys-jaqyn shet memlekettermen qylmyskerlerdi qaı­tarý, ustap berýge baǵyttalǵan sharttar qabyldanyp jatyr. 

Máselen, tek byltyrǵy qazan aıy­­­nyń ishinde ǵana Bas prokýratýra­ men Ulttyq qaýipsizdik komıteti eli­­mizdiń aýmaǵynda terrorıstik áre­ketpen baılanysty qylmystar jasady degen kúdikke ilingen 36 jastaǵy Dastan Haısındi Grekııadan, al 2011 jyly Atyraý qalasynyń aýmaǵynda terrorıstik qylmystardy jasaǵan degen kúdikpen halyqaralyq izdeý jarııalanǵan Eldos Kúnshyǵarovty Túrkııadan elge ákelip, qamaýǵa aldy. Kúdiktilerdiń ýaqytsha qonysy men turǵylyqty jerin anyqtaýǵa, us­taýǵa jáne Qazaqstanǵa jetkizýge sol memleketterdiń arnaýly organdary men elimizdiń elshilikteri jár­demdesken. Osy derekterge qarap otyryp, qylmyskerlerdi, ásirese ter­rorıstik is-qımyldarǵa qatysy bar delingen tulǵalardy ustaýǵa álem el­­deriniń kúsh biriktirgendigin ańǵarý qıyn emes. 

Bul arada taǵy bir atap ótýge turar­lyq másele bar. Osydan bir­neshe jyl buryn jat aǵymdardyń jaq­tastaryn jurttan oqshaýlaıtyn syrtqy belgilerimen el bolyp kúresti bastadyq. Kúres barlyq baǵytta jú­rip jatyr. Osy oraıda jat aǵym­nyń ókilderi de azǵyrýdyń ádis-tásil­derin jetildire túsýde. Qazirgi kúni olar aqparattyq tehnologııanyń múm­kindikterin keńinen paıdalanýǵa kó­ship, astyrtyn is-qımyl júrgizýdi belsendirgen. Máselen, 2016 jyly Aqtóbe qalasynda qarý-jaraq dúkeni men áskerı bólimge shabýyldaǵan sodyrlardyń «kósemi» Dmıtrıı Tańatarov ınternette bar-joǵy bir aıǵa ashyq qalǵan saıttardyń birinen sheteldik ustazdarynyń soǵysqa shaqyrǵan úgitin jazyp alyp úlgergeni aıtylady. Onyń sońy naqaqtan qan tógilip, eldi dúrliktirýge ákelgeni belgili. 

Jýyrda ǵana aqparat qural­da­rynda Sırııadan elge qaıtýǵa bel býǵan qazaqstandyq qyz-kelin­shek­terdiń aqsha úshin bir-birin óltir­gendigi týraly aqparattar jarııalandy. Tipti, marqumdardyń birin aqtó­belik otbasy ózderiniń qyzy dep joramaldaıtyndyǵy týraly jazyldy. Mine, adasýdyń sońy otbasyn oıran qylyp, ata-anasyn zar ıletip qoıýǵa soqtyrýda.

Serik ÁBDIBEK,

«Egemen Qazaqstan»