– Esmuhan aǵa, ómirbaıanyńyzǵa úńilsek, rejısserlik pen ákimshilik-basqarý isinen basqa jumys istep kórmegen ekensiz. Instıtýt rektory, mınıstrliktegi komıtet tóraǵasy, teatr dırektory – basshy bola júrip shyǵarmashylyqtan qol úzbegen daǵdyńyzben jumysyńyzdy áli de jalǵastyryp kelesiz. Burqyldap qaınap turǵan belsendiligińizdiń syryn bilsek bola ma?
– Qudaıǵa táýbe, sońǵy spektaklimdi qoıyp, tynystap otyrǵanyma on bes-aq kún boldy. «Baǵym ba, sorym ba, Qarabaıdyń qyzy ekenim de ras, baǵym ba, sorym ba Baıan ekenim de ras» deıdi arý qyzymyz «Qozy Kórpesh – Baıan sulý» deıtin pesada. Sol aıtqandaı, baǵym bolsa da, sorym bolsa da, osy «óner» deıtin alabóten álemdi aralap, qyzyǵyna toımaı júrgenime alpys jyldan asypty. О́nerdi sonsha súıip, osy kásipti tańdaǵanym aldymen, el men jerdiń qasıetiniń arqasy bolsa, sodan keıin Asqar Toqpanov sekildi uly ustazǵa jolyqqanymnyń nátıjesi dep bilemin. Barmaqtaı bala kúnimnen dalanyń dybysyna ǵashyq boldym, sýdyń syldyrap aqqany, qardyń únsiz ǵana japalaqtap jaýǵany, ıttiń ulyǵany, tulpardyń dúrkirep shapqany, qyl aıaǵy tańnyń aǵaryp atyp, qyzaryp batqany meni oılantyp qoıatyn. Tipti dańǵyrlaǵan daýyspen qatty sóıleıtinim de taý balasy bolyp tabıǵatpen etene óskendigimnen bolar. Kegen deıtin jerde, taýdyń bergi jaǵynda biz turamyz, al taýdyń arǵy jaǵy – tunyp turǵan arman álemi edi. Mundaı armanshyldyq sezim sózsiz ánge qumar bolýǵa, ádebıetti, sulýlyq ataýlyny súıýge, jalpy rýhanı álemmen dos bolýǵa erte bastan úıretedi. Alty jasymyzdan bastap aǵalarymyzben birge tańǵy besten turyp tegin eńbek ettik. Endi oılap qarasam, bizdiń azamat bolyp qalyptasýymyzǵa tabıǵattyń ózi tikeleı qatyssa, aq qar, kók muz demeı, el ishin aralap jas talanttardy tabý úshin aýylymyzǵa kelgen Toqpanovqa jolyqqan taǵdyrym meni ónerge alyp kelgen eken. Sodan beri, ónermen, teatrmen «aýyrǵanyma» alpys jyl bolypty, endi jazyla qoıýym da neǵaıbyl shyǵar. Bul aýrýdyń bir jaqsy jeri, ashtyqty da, joqtyqty da bildirmeıdi. Jaqsy-jaısańmen birge júrgenińe, jaqsy sóz estigenińe janyń semirip toq bolasyń.
– Búgingideı kommýnıkasııanyń damyǵan kezeńinde alys-jaqyn degen uǵym umytylyp barady, astana men aýyl aralasyp-quralasyp jatyr. Siz Semeı teatrynda jıyrma jyl jumys istegen kezde mundaı múmkindik joq edi, biraq sonda da tanyldyńyz, sonda da astanaǵa keldińiz. Qalaısha?
– Mádenıet mınıstrligindegiler: «oıbaı, rejısser Báıten Omarovtyń orny bosap jatyr, Almatydaǵy aılyǵyń tolyq saqtalady, úıiń kútip turady, sen Semeıge baryp, bir jyl jumys istep kele ǵoı» dep jiberip edi, ne kerek, sol ketkennen jıyrma jylǵa bir-aq kettim ǵoı. Alǵash «IаK-40» degen ushaqtan túskenimde, kózime jas kelip, erekshe tolqyp edim. О́ńi túsken eski shalbar, qaqyrap, basy ashylyp ketken báteńkemmen topyraǵyn basyp turyp, aınalama uzaq qaradym. «Abaıdyń eli! Muhtardyń eli! Qasıetti uly jer! E, Qudaı, qudiretińe kózim jetsin, qoldashy, qoltyqtashy meni, osy elden baqyt tabýǵa kómektesshi!» dep edim sonda tebirenip turyp. Qudaı sol tileýimdi bergen bolýy kerek, tuńǵysh kásibı teatr óneri ýyǵyn qadaǵan ordada úlken akterlermen birge jumys istep shyńdaldym, óstim, bolashaq jarymdy kezdestirip, otbasyn quryp, balaly-shaǵaly boldym. Qalaı aıtsaq ta, 1916 jyly Oıqudyqta M.Áýezovtiń ózi sahnaǵa shyǵyp «Eńlik-Kebekti» oınaǵan qazaqtyń kásibı teatrynyń kóshbasshysy – Semeı teatry. Sol Semeıge men sumdyq ǵashyq boldym. О́ıtkeni Semeıdiń qara tory sulýyna ǵashyq boldym. Jumysqa alǵash barǵan kúni-aq 4-5 qaradomalaq balany ertip alǵan bıdaı óńdi ádemi qyz teatrǵa kirip kele jatyr eken. Gúr-gúr etken daýysymmen «Nege kiresiz teatrǵa balalaryńyzben?» dep aıǵaı saldym. Birinshi tanysqanymyz. «Aǵaı, qaldyratyn jer joq edi» dep kózin tómen saldy. Sóıtsem, ol osy teatrdyń aktrısasy eken. Álgi balalar týysynyń balalary, óz inileri. Gúrildegenimdi qaıteıin, taban astynda daýysym jerdiń astynan shyqqandaı jýasydym da qaldym, bir kórgennen jaqsy kórip qalǵanymdy, bolashaq jarymmen taǵdyr jolyqtyryp turǵanyn birden túsindim. Jas bolsam da esimim atyshýly Ázirbaıjan Mámbetov, Báıten Omarov, Qadir Jetpisbaev, Jaqyp Omarov, Maman Baıserkenovtermen qatar atala bastady. 24 jasymda «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen óner qaıratkeri» ataǵyna ıe boldym. Sheneýnik bolsam da, shyǵarmashylyqtan qol úzgen jerim joq. Kózi kórip, qulaǵy estip, basy jumys istep tursa, rejısserlik eshqashan qartaımaıtyn mamandyq.
– Siz M.Áýezov teatrynda on eki jyl dırektor boldyńyz. «Bir kisi taqqa otyrsa, qyryq adam atqa qonatyn» qazaqy daǵdy osy Obaevtyń tusynda júrmedi. Bul aǵaıyn-týysy túgili, bala-shaǵasy, baýyrlaryn da teatrdyń mańaıynan júrgizbedi, eshqaısysyn jumysqa almady. Bul jaǵynan Esmuhan taza adam» deıdi teatrdaǵy sizdi biletinder. Sońynan shubyrǵan komandasyn ertip júretin ádet ol ýaqyttyń saltynda joq pa edi, siz nege óıtpedińiz?
– Men óıtkeni shákirtterimdi ózimnen artyq jaqsy kóremin jáne ómir boıy solarmen dos bolyp ótemin. Myna búgingi jasy jetpiske kelgen Ǵazıza Ábdinábıeva, Tilektes Meıramov, Baqyt Janǵalıeva, Shaıza Ahmetova, bári de halyq ártisteri, bári meniń shákirtim. Eń kishkentaıy Berik Aıtjanov pen Erkebulan Daıyrov dep maqtanǵaly otyrsam, olar da jigit aǵasy bolyp qalypty. Jasy bulardan áldeqaıda kishi Ǵalym Ospanov, Ajarlym Baqytjanova sekildi oqýshylarym da teatrdyń aldyńǵy qatarly ártisterine aınalyp úlgeripti. Qazaqstannyń ózge teatrlaryn aıtpaǵanda, ózimizdiń ákemteatrdaǵy shákirtterimniń sany elýden asyp jyǵylady eken, ishinde 4 halyq ártisi, 6 eńbek sińirgen qaıratker bar. Búgingi kúni jumys istep turǵan 17 kásibı teatrdyń 11-niń dırektory meniń oqýshylarym. Bári tulǵa. Men osylarmen maqtanamyn. «Eldiń bárin jarylqaıtyn jomarttyǵyń óz týysyńa kelgende túgesilip qala ma, myna Obaevtardyń bireýin alsańshy jumysqa» deıtin marqum áıelim shyj-byj bolyp. Áýletimizde «Obaev» degen famılııamen júrgen 64 adam barmyz. Otbasyndaǵy birge týǵan on eki balanyń ony osy Almatyda turady. Men tek aǵalarym men inilerimnen taraǵan balalardy ǵana aıtyp otyrmyn, qyzdar jaǵynan sanasam, odan da kóp. Osy ónerdiń ǵana tóńireginde júrgen bes Obaev bar. Nege ekenin bilmeımin, solardyń bireýin jumysqa alý týraly oı qaýashaǵyma kirip te shyqpapty. Týysyn ertip júrý degen tirlik meniń kóńilime eshqashan jaqqan emes. Adam týysymen taza qarym-qatynas ustaýy tıis, shamasy kelgenshe, aıalap, qurmet tutýy tıis. Al ujym ortasyndaǵy qarym-qatynas, jumystaǵy jaǵdaı sol adamı móldir sezimge kóleńkesin túsirmeı qoımaıdy.
– Dırektor bolyp turǵanyńyzda akterlermen arasalmaq ustandyńyz ba, álde ol kezde de dál osyndaı keń be edińiz?
– Qyzmet, laýazym buldap, arasalmaq ustaný degen sumdyqty, mine, jasym jetpistiń jeteýine aıaq basty, qyzmetimniń qyry etip kórmeppin. Ár sózin tisiniń arasynan syzdyqtatyp shyǵaryp, syzdaný, salmaǵyn sezdirý úshin shirenip, shekeden qaraý – bizdiń ustanym emes. Bizdiń ustanym: «úlkenge qurmet, kishige izet». Aınalamdaǵy adamdarmen qaljyńdasyp, oınap-kúlip júrgendi jaqsy kóremin. Bálkim, bul týabitti minez de shyǵar, kún saıyn jumysyma kúlip kelemin, kúlip ketemin.
– Ártistermen suhbattasqanda, olardyń keıbiri: «anaý spektakldegi ánebir keıipker meniń rólim edi, átteń, maǵan bermedi», «óziniń oqýshysyn» nemese «óziniń jerlesin oınatty» dep rejısserdi kinálap, ókinishin bildirip, ókpelep jatady. Ról bólýdiń basy-qasynda ózińiz de kele jatyrsyz, eshkimge qııanat-obal jasaǵan joqsyz ba?
– Joq. Ulylardyń úni qalǵan qarashańyraqtyń astynda otyrmyn, akter ról surap kelip, meniń betin qaıtarǵan kezim bolsa, kelsin de aıtsyn. О́tirik aıtpaı-aq qoıaıyn, jasy kelgen apalarymnyń ról suraǵanyna, áli de sahnaǵa shyqqysy kelip umtylatynyna qarsy ekenim ras. Kezinde sahnanyń shańyn shyǵaryp turyp armansyz oınady, boıyndaǵy baryn, nárin berdi, talantynyń arqasynda tanyldy, ataqty boldy. Sol dáýren basta máńgi turady deıtin bolýy kerek, aptyǵy basylmaǵan alyp-ushqan qý kóńil áli de arynyn basa almaı, alyp-ushyp turady. Ár róldiń degradasııasy, entik basatyn eń aqyrǵy núktesi bolady. Aǵa býyn bárin de artyǵymen oryndady. Al búgingisi qaıtalaý ǵana bolady, qaıtalaǵanda da osal, nashar nusqasymen qaıtalaıdy. «Úlkenderimiz dalada qalmasyn» dep, «Júreıik júrek aýyrtpaı», «Otyz ulyń bolǵansha», «Úmit úzgim kelmeıdi», «Uly men ury» degen sııaqty bes-alty spektakldi sahnaǵa arnaıy daıyndadyq. Burynǵydaı betke bes eli grımdi jaǵyp sahnaǵa shyǵa salýǵa bolmaıdy, qazir oıdyń, talǵamnyń basty orynǵa shyqqan kezeńi. Oı bolmasa, spektakl qoıýdyń qajeti de joq. Ras, jaqsy rólge árkimniń-aq bar talasy. Akterdiń qalaý-tilegi bar da, múmkindigi, shama-sharqy degen nárse taǵy bar. О́kpelese de, ókpelemese de, óz basym akterdiń naqty shamasy men qabilet deńgeıin anyqtap baryp, oınap shyǵa alatynyna kózimdi jetkizgen soń ǵana ról beremin. Eń aldymen, onyń talantyna ishki túısigim senýi kerek. Akterdiń burynǵy oınaǵan rólderin, ósý kezeńderin tutas esepke alamyn. Sebebi onyń bir róli bir róline uqsamaýy kerek.
– M.Áýezov teatry klassıkany tym tóńirektep ketken joq pa? Ásirese bir maýsymda «Anna Karenına», «Vanıa aǵaıdy» shyǵaratyndaı, orys klassıkasyna zárýlik neden týdy?
– 1930 jyldardaǵy zobalańnyń qurbany bolyp, atylyp ketken Maǵjan Jumabaev qaıta ashylyp jatqan kezde Maǵjan týraly nege spektakl qoımasqa? Búgingi táýelsizdik úshin, búgingi urpaqtyń ómiri úshin basyn báıgege tikti emes pe? «Júz jyldyq jalǵyzdyq» – osy máseleniń jaýaby. «Júreıik júrek aýyrtpaı» – úıi joq, kúıi joq, sharasyz qarttardyń basyndaǵy shyrǵalań. Búgingi kúni sheteldermen baılanys jandanyp, bári de óz elin, óz ultynyń ónerin, mádenıetin tanytýǵa jantalasyp jatyr. Biz de sonaý Lıtvadan Ionas Vaıtkýs degen álemdik abyroıy zor rejısserdi shaqyryp «Qorqytty» qoıdyrdyq. Al Áýezov teatry «Qorqytpen» qaıda barmaı jatyr? Barǵan jerin tamsantyp, tańyrqatyp, qazaq teatr óneriniń búgingi bıigin kórsetip keledi emes pe? R.Otarbaevtyń «Beıbarys sultany» da sondaı deńgeıdegi týyndy. Mýzykalyq klassıkadan búkil álem teatrlary talasa-tarmasa qoıatyn «Arshyn mal alan» nege qazaq sahnasynda júrmeske? «Júregimniń ıesi», «Qoshtasqym kelmeıdi», «Sergeldeń bolǵan seriler» «Úmit úzgim kelmeıdi» – búgingi kúnniń taqyryby. Iаǵnı, ákemteatrda klassıka men búgingi qoǵamdyq áleýmettik máseleni qozǵaıtyn zamanaýı taqyryptar teń dárejede qatar qoıylyp keledi. Ár teatrdyń óz repertýarlyq saıasaty bar, sondyqtan biryńǵaı klassıkany ǵana baǵdar etip, álemdik dramatýrgııanyń jaýharyn súzip alyp, sonyń sońynda ketýdiń de qajeti joq. Máskeýde 420 teatr jumys istep tur, biriniń repertýaryn biri qaıtalamaıdy, qaıtalasa da, múlde basqa janrda, basqa pishinde qalyptaýy múmkin. Almatydaǵy aınaldyrǵan eki teatr – Áýezov teatry men Músirepov teatry da solaı, repertýarǵa kelgende derbes saıasat ustanady. Bizdiń óz baǵytymyz, onyń óz joly bar.
– «Anna Karenına» demekshi, Annanyń róline N.Qarabalınanyń bir ózin ǵana oınatqanyńyz spektakldiń artyqshylyǵy bola ala ma? Nege Nazgúldiń ekinshi quramda oınaıtyn sahnalyq seriktesi joq? Seriktesi bolǵanda, biz bul aktrısanyń artyqshylyǵyn ıakı kemshiligin birden baıqaǵan bolar ma edik...
– Nazgúl ulttyq dramatýrgııadaǵy, álemdik klassıkadaǵy geroınıalardyń bárin de oınady, iri beıneler jasady, biraq ózindik sebepterimen tórt-bes jyldaı teatrdan tysqary júrdi. Qarymy mol aktrısa Annany jalǵyz ózi oınaǵysy keletinin birden aıtty. Sol sebepti «Annany» ózine arnap, benefıs spektakl sııaqty sahnaladyq. Ańǵarǵan adamǵa spektakl dekorasııasynyń, kostıýmderiniń óte baı, qymbat ekeni kórinip tur. Sebebi dekorasııa, kostıým úshin de demeýshi taýyp, kómektesken Nazgúldiń ózi. Áıtpese Annanyń kózdiń jaýyn alatyn qyzyldy-jasyldy qymbat kóılekterin tiktirýge teatrdyń jaǵdaıy kótermeıdi de. Spektaklde Nazgúlden ózge akterlerdiń bári, tipti shaǵyn epızodtaǵylardyń ózi qosalqy qurammen oınaıdy.
– Búgingi kıno jaǵalap júrgen akterlerdi spektaklden op-ońaı bosata salasyz ba?
– Baıaǵyda aspandap turǵan teatrdyń abyroıyn alasartyp alǵymyz kelmedi me, jetekshi aktrısalarǵa «qoıa tur» dep balaly bolýyna ruqsat bermegenimizdi biz búgin qynjyla otyryp moıyndaımyz. Farıda Sháripovada jalǵyz ul, Núketaı Myshbaevada jalǵyz qyz, basqa aktrısalar da birdi-ekili balamen shektelip, kúndiz-túni osy teatrdyń otymen kirip, kúlimen shyqty. Oılasań, obalyna qalǵandaı, opynasyń kádimgideı. Aktrısalarymyzdyń kópshiligi óner úshin jeke basyn, analyq baqytyn qurban qyldy. Qudaıǵa táýbe, qazirgi aktrısalardy olarmen salystyrýǵa bolmaıdy, úıdiń de, túzdiń de sharýasyna qatar shapqylap, bárine úlgerip jatady. Dál osy kúnderde Áýezov teatrynyń toǵyz aktrısasy dekrettik demalysta otyr. Teatrda táýir rólder oınap, kınoǵa da belsenip túsip júrgen Janargúl Janamanova degen aktrısamyz jaqynda tórtinshi balasyn dúnıege ákeldi. Adamnyń jas kúni qıyndyqsyz bola ma, akterlerimiz páterden-páterge kóship qınalyp júrse de, úsh-tórt balanyń basyn qurap, shetinen baspanaly bolyp ta jatyr. Sondyqtan jeke bas máselesine túsinistikpen qaraý kerek. Azamattar jeke ómiriniń máselesin ózi sheship, ózi rettemese, olarǵa basqa kim kómektesip jatyr? Kınosyna da tússin, jarnamanyń da juldyzy bolsyn, biraq olar úshin teatr sahnasy basty orynda ekenin ózderi de esinen shyǵarmaıdy.
– Sahnaǵa shyǵarǵan qoıylymdaryńyzdyń ishinde bir qaınaýy ishinde ketti-aý, asyǵys jasap, osaldaý shyǵardym-aý dep qaısysyn aıtar edińiz?
– Ondaı spektaklder joq emes, bar. Jurt «durys» dep baǵa berse de, óz basym «Jaýjúrekti» shıkili-pisili shyqqan dúnıe sanaımyn. Sahnadan qaıtalap kórgen saıyn kemshiligimdi baıqap, «áttegen-aı» dep otyramyn. Jalpy, rejısser retinde, ósip, bıiktegen kezim dep men TIýZ-da istegen jyldarymdy aıtar edim. О́ıtkeni ol jerde Ámına О́mirzaqova, Saıda Sattarova, Muqtar Baqtygereev, Mákil Qulanbaev, Atageldi Smaılov, Altynbek Kenjekov sııaqty uly akterler jumys istedi. Sol kezde qoıǵan «Qashqar qyzy» maǵan áli kúnge ystyq. Sháken aǵama ilesip júrip qoıǵan «Jas Abaı» jadymnan eshqashan shyqpaıdy. «Aı tutylǵan tún», «Shuǵa», «Sertke – sert», «О́zińdi izdep júrmin», osylardyń bári meniń otyzdan asar-aspas kezimdegi shabytty shyǵarmashylyǵymnyń jemisi.
– Sol kezde me sizge Sháken Aımanovtyń «pozornık» dep at qoıatyny?
– Sháken Aımanov, Mákil Qulanbaev, Muqtar Baqtygereev kezdese qalsa boldy, otyra qalyp preferans oınaǵandy jaqsy kóretin. Ol kezde men jas rejıssermin. Úlken aǵalarym men apalaryma shaı ázirlep beremin, qulaǵym qalqıyp áńgimesin tyńdaımyn, áıteýir úıirilip solardyń aınalasynda júremin. Preferansqa kelgende, bul top arnaıy bolsa da, aıaq asty bolsa da, birige qalady. Keıde bireýdiń sharýasy shyǵyp qoly tımeıdi, bireýi oıynǵa keshigip qalady. Sondaı kezderi Sháken aǵa «Esmuhan otyr, otyr da oına» dep, meni janyna otyrǵyzyp qoıady. Sháken aǵanyń qaltasynda preferansqa arnalǵan bes somdyq aqsha býma-býma bolyp júredi. Kúrekteı qolyn salyp jiberip, qaltasynan ýystap turyp shyǵarady. «Mynadan alasyń» dep kókqaǵazdardy janyma taý ǵyp úıip qoıady. Aınalamda kileń kimmen oınasa da, sheshindirip alyp, jalańash qoıa beretin karta oıynynyń «uly akademıkteri». Qudaı atqanda, men oınaı almaımyn, olardyń oıynyna astar bolýǵa da jaramaımyn. Bir oınaımyn – utylamyn, eki oınaımyn – utylamyn. Sonda baryp Sháken aǵa: «Pozornık! Sen oınama karta» deıdi kúndeı kúrkirep. Kartany sol boıy úırene almaǵan kúıi kettim. Men odan da, dýyldasyp áńgime aıtqandy, qyrdyń basyna shyǵyp alyp eńiske kóz salyp qaraǵandy jaqsy kóremin. Bireý asyǵyp barady, bireý júgirip barady, bireý qaıǵyryp barady, bireý julqynyp barady. Osylardyń bárine ne jetpeıdi? Bári bir-bir taǵdyrdy arqalap alyp alasuryp qaıda bara jatyr? Jaýabyn taba almaımyn da, keıde jylap ta alamyn. Men ózi sondaı názik kóńil kúıdiń adamymyn...
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»