BIRDE...
Bir orys eliniń qatyny
Ceıit Kenjeahmetuly Qazaqstan egemendik alǵan alǵashqy jyldary Torǵaı oblysynyń qazaq tili qoǵamynyń tóraǵasy qyzmetin atqardy. Sol jyldary qoǵamnyń úlken jınalysy bolyp, jınalysta sóz alǵan Seıit:
– Bizdiń Torǵaı oblysynda Nadejda Krýpskaıa atyndaǵy sovhoz bar, N.Krýpskaıa atynda mektep bar, N.Krýpskaıa atynda kóshe bar, N.Krýpskaıa atynda drýjına bar, N.Krýpskaıa atyndaǵy otrıadtar bar. Bir jigit aǵasyna renjigende: «Bundaı aǵanyń inisi bolǵansha, jeńgemniń sińlisi bolǵanym durys edi» depti. Sol jigit aıtqandaı, bizdiń Qobylandy, Alpamys, Keıki batyrlarymyz, Mirjaqyp, Ahmet atalarymyz: «Bundaı qazaq degen eldiń batyrlary bolǵanymyzsha, bir orys eliniń «qatyny» bolǵanymyz artyq eken» dep júrgen joq pa eken? – degen eken.
Arqalyq Ýkraınanyń jeri me?
2000 jyldary Seıit Arqalyq qalasy ákimshiliginiń jınalysyna qatysyp otyrypty. Minberge qalalyq oqý bóliminiń bastyǵy A.Krıvenko shyǵyp sóz sóılepti. Odan keıin qalalyq jylý bóliminiń bastyǵy N.Bogochenko sóılepti, onyń sońynan qalalyq úı-kommýnaldyq sharýashylyq mekemesiniń bastyǵy V.Kýharchýk shyǵyp sóılepti, munan keıiń qalalyq qurylys-arhıtektýra bóliminen Stepanchýk sóılepti... Bunyń bárin kórip-bilip otyrǵan Seıit qasynda otyrǵan mýzeıdiń dırektory Jumaǵalı О́mirbekovke qarap:
– Mynany kórgen bóten adam: «Bul Arqalyq ózi Ýkraınanyń jeri eken» dep oılap qalatyn shyǵar á, – degen eken.
Qaıynaǵamen qaljyń
Seıit Kenjeahmetulyna aqsha qajet bolyp qalady. Instıtýttyń bas esepshisi Toqtarbaıǵa barǵandar qur qol qaıtyp jatady. Ony bilgen Seıit kirip baryp óleńdete jóneledi:
– Erteden er týǵyzǵan qaıran babam,
Toqtarbaı sonyń biri jaırańdaǵan.
Dollardy salyp alyp qaltasyna
Astana, Almatyda saırandaǵan.
Buryńǵy erkekterdiń jolymen
Qyzaryp qyzdy kórse taırańdaǵan.
Ataqty Quljan atam urpaǵynyń
Jomarttyq isterine qaıran qalam.
Kelgende qurby-qurdas aqsha surap
Pa, shirkin bir sekónt te oılanbaǵan, – degende Toqtarbaı:
– Qane, qansha kerek edi? – degen eken.
Jasulan SEIITULY
ASTANA
Ákimdi árkim bıleıdi
Otyrady oryntaǵy keńsede,
Sóılegende kózge tústi belsene.
«Horoshomen» qaryq qylyp tastaıdy,
Bala-shaǵa, shal-shaýqandar kelse de.
«Aýyl ishi, másele kóp eskirgen,
Aıqysh-uıqysh jel sóz de bar estilgen.
«Jumys degen kemshiliksiz bolmaıdy,
Jasyratyn syrymyz joq eshkimnen...»
Deıdi-daǵy, óz «pushpaǵyn» ıleıdi,
Otqa salsań órtenbeıdi, kúımeıdi.
Jan-jaǵynda ilik-shatys, aǵaıyn,
Sol ákimdi árkim kelip bıleıdi.
«Bez óshıret» úı alyp berem»
Túlki quıryq bir qatyn,
Áńgimesi jyr qatyn:
«Bez óshıret» úı alyp berem,
Kiltin qoldaryńa salyp berem,
Mynaý qujattarym mór soqtyrǵan
Men emespin bireýdi jer soqtyrǵan...» –
Dep, talaıdyń alyp aqshasyn,
Allanyń atymen sendirdi,
Eshqaıda da qashpasyn.
Biraq aýyzdary ańqıyp,
Qulaqtary qalqıyp
Adamdar sandalyp qaldy,
Úı de joq, kúı de joq,
Sur jylanǵa arbalyp qaldy.
Alty aı ótti sotqa berdi
Qatynnyń sońynan toptap erdi,
Bergen «puldaryn» joqtap erdi...
Al alaıaq qatyn júkti eken,
Tanystary da myqty eken,
Shartty jazamen qutylyp ketti.
Al, taltúste «qoıyn aldyrǵandar»,
Aıqaý-shýmen jańǵyrǵandar –
Esteri aýyp, qutyryp ketti,
Aqsha qatynmen birge jutylyp ketti.
Ázirbaıjan QONARBAEV
Mańǵystaý oblysy
Aqyl aıtaıyn ba?
– Men shahmat klýbyna baryp júrmin. Biraq bir kúni utyp, bir kúni utylyp qalamyn.
– Onda, oǵan utatyn kúni ǵana bar.
***
Birde qazaq jigiti Fransııaǵa barmaqshy bolady. Biraq ol fransýz tilin bilmegendikten, dosyna kelip, aqyl suraıdy.
Sonda ol:
– Onyń nesi qıyn, sózdiń basyna «f» árpin qoıyp sóıleı ber! – depti.
Birer aıdan soń álgi jigit Fransııaǵa ushady. Sodan Parıjdiń kóshelerinde júrip, abaısyzda adasyp ketedi. Amal joq, alǵash kezikken jigitten jón suraýyna týra keledi:
– Faýarym, ful faı foshe? – deıdi abdyrap.
Sóıtse, álgi jigit:
– Fratan, fózim de filmeımin! – dep jaýap qaıtarǵan eken.
***
– Kitap oqýdy qoıaıyn dep júrmin. О́ıtkeni qolǵa alǵan kitabymda keıipkerler kóp, oqyǵan saıyn adamdardan shatasyp, kimniń kim ekenin bilip bolmaısyń.
– Onda «Robınzon Krýzony» oqyǵanyńyz jón...
***
Advokattyń eki túri bolady. Biri zańdy jaqsy biledi, al bireýi sotty jaqsy biledi.
***
Kók shaıdyń kómegimen aryqtaýdyń durys joly – taý-shatqaldarǵa shyǵyp ony terip ákelý.
Ǵasyr qupııasy
– Anaý turǵan keremet danyshpan adam!
– Apyr-aı,á! Shamasy ǵylym jolynda basyn taýǵa da, tasqa da soǵyp, talaı ǵylymı jańalyqtar ashqan ǵulama ǵalym boldy ǵoı.
– Joq, á. Siz qaıdaǵy-jaıdaǵyny aıtpańyzshy. Onyń ǵylymmen esh sharýasy joq. Biraq akademık.
– Akademık deısiz be? O, onda ońaı adam bolmaǵany ǵoı. Qazaqstan akademıkteriniń qataryn tolyqtyryp jatsa, bul elimiz úshin óte qýanyshty emes pe?!
– Túý, siz aqyrynyraq sóıleńizshi, anaý estip qalmasyn. Estip qalsa, bulqan-talqan bolyp ashýlanady.
– Nege?
– Qazaqstan sııaqty halqynyń sany 17 mıllıonnan aspaıtyn “shaǵyn” memlekettiń akademıgi bolý – ol úshin qulaq estimes uıat, qorlyq, ólim. Ol –140 mıllıonnan astam halqy bar Reseı Ǵylym akademııasynyń qurmetti akademıgi.
– Astapyralla, ne deıt! Sonda bul ǵulamańyz Qazaqstandy qoıyp, Reseı sııaqty alyp eldiń ǵylymyn damytýǵa ólsheýsiz úles qosyp júrgen keremet danyshpan bolyp tur ǵoı.
– Túý, men sizge qashanǵy aıtamyn. Onyń ǵylymmen esh sharýasy joq.
– Sharýasy bolmasa, qalaı akademık atanyp júr?
– Bul endi búgingi ǵasyrdyń “qupııasy”. Ony eshkimge aıtýǵa bolmaıdy.
Men sizge bul ǵulamanyń bir ǵana qyryn aıtyp turmyn.
– Nemene, ekinshisi de bar ma?
– Bolǵanda qandaı! Bul danyshpan –Jazýshylar odaǵynyń múshesi. Biraq ómirinde birde-bir kórkem shyǵarma jazyp kórmegen.
– Ne deıt?! Kórkem shyǵarma jazyp kórmegen deısiz be? Sonda qalaı bolǵany? Osy Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna kim bolsa sol ótip jatyr dep bireýler birdeńeni byqsytyp júrýshi edi. Sol ras bolǵany ma?
– Túý, siz Qazaqstan Jazýshylar odaǵy dep bul ǵulamany taǵy da qorlap tursyz ǵoı. Aqyrynyraq sóıleńizshi ózi, estip qalmasyn. Pálesinen aýlaq, estip qalsa, talaǵy tars aıyrylyp, tap osy jerde ıt terińizdi basyńyzǵa qaptaýy múmkin.
– Sonda qalaı, bul ǵulamany taǵy da Reseı Jazýshylar odaǵynyń múshesi demeksiz be?
– Joq, á. Bizdiń bul “áýlıemiz” Reseıden de asyp ketken. Bul –Reseıdiń de, Qytaıdyń da, Amerıkanyń da emes, Halyqaralyq Jazýshylar odaǵynyń múshesi. Siz ózi “halyqaralyq” degen sózdiń maǵynasyn túsinesiz be? Iаǵnı bul bizdiń ǵulamanyń talantyn búkil álem, búkil dúnıe júzi, muhıttiń arǵy-bergi jaǵy, jerdiń “asty-ústi”, tipti sonaý Afrıkanyń ný ormanyndaǵy butyna japyraq baılap júrgen jartylaı jabaıy taıpalaryna deıin tanydy, moıyndady degen sóz. Senbeısiz be, senbeýge qaqyńyz joq.
– Sonda birde-bir kórkem shyǵarma jazyp kórmegen bul ǵulama Halyqaralyq Jazýshylar odaǵyna múshelikke qalaı ótip ketken?
– Mana aıttym ǵoı, bul endi ǵasyr “qupııasy”. Ony tis jaryp eshkimge aıtýǵa da, buǵan kúmán keltirýge de bolmaıdy.
Bul ǵulamańyzdyń aty-jóni kim?
– Hasan ǵoı, Hasan Tólekeıuly.
– Sonda bul ǵulamaǵa joǵarydaǵy ataqtar ne úshin qajet?
– Osyndaı da suraq bolady eken-aý. Oıbaı-aý, bul ataqtar ol úshin úlken abyroı, bedel emes pe! “Akademık kele jatyr, jol berińder!”, “Halyqaralyq Jazýshylar odaǵynyń múshesi kele jatyr, durystap qarsy alyńdar!”, “Aý, akademık-jazýshy 60-qa kelip qaldy, el bolyp, úkimet bolyp at shaptyryp, toılaýymyz kerek!” dep halyq quraq ushpaı ma? Ánekı, ne úshin kerek?!
– Siz endi, keshirińiz. Meniń ǵulamaǵa sálem berip, qasıetti qolyn súıý baqytyna ıe bolǵym kelip tur. Múmkin, “birdeńesi” juǵar.
– Qudaı saqtasyn! Siz ne aıtyp tursyz? Ǵulamanyń qolyn súıetindeı siz kimsiz? Aý, ózińizge qarasańyzshy. Reseı sııaqty alyp eldiń akademıgin, búkil álem moıyndaǵan Halyqaralyq Jazýshylar odaǵynyń múshesin olaı qorlamańyz, qorlatpaımyz. Ony renjitpeńiz, ashýlandyrmańyz. Ol qazir úlken oı ústinde tur. Biz aıtyp otyrǵan eki ataq ol úshin az. Tap qazir ol Halyqaralyq kosmanovtar uıymyna qalaı múshe bolýdy oılap tur.
– Sonda qalaı, kosmosqa ushyp kórmese de me?
– Ol úshin ushý mindetti emes. Ol almaıtyn qamal joq, ol tappaıtyn amal joq. Bul sizge de, bizge de – ǵasyr “qupııasy”.
Damır ÁBIShEV
Qostanaı
Múıisti júrgizetin Berik SADYR