1765 jyly Anglııada Djeıms Hargrıvs «Djennı» urshyq mashınasyn oılap tapty. Ol 5 urshyq ıiretin adamdy almastyra alatyn. Mine, sodan beri adamzat damýynda jumysshyny óndiristiń kóptegen salasynan yǵystyra alatyn mashına, apparattar oılap tabyldy. Endigi kezek – robottarda.
Genrı Ford HH ǵasyrda kólik óndirisin jappaı konveıerge qoıǵanda, zaýytta adam men tehnıkanyń básekesi artty. Biraq 1970jj deıin álemniń iri óndiris oryndarynda adamnyń úlesi kóp boldy. Máselen, sol Djeneral Motors, Ford Motorstarda 595 myń jáne 260 myń kisi qyzmet etti. Keńes Odaǵynyń iri kombınat-gıganttarynda da on myńdaǵan jumysshy boldy. Alaıda 1990jj álemdik ındýstrııada aýtsorsıg (outsourcing) prosesi bastaldy. Iri kompanııalar óz kásiporyndaryn damýshy elderge kóshirdi. Sebebi olarda jumys kúshi arzan edi, keıde jergilikti jerden shıkizatty da tabýǵa bolatyn. Osylaısha, Qytaı, Vetnam, Malaızııa jáne basqa da Azııa elderinde ishki ındýstrııa damı bastady.
Aýtsorsıng.Alaıda olarǵa taýar qunynyń eń az mólsheri tólenetin. Máselen, kezinde bir iPhone 3G smartfony 500 AQSh dollary baǵasymen satyldy. Onyń shyǵyny 179 dollar bolsa, taza paıda 321 dollar edi. Sol ár iPhone-nan Qytaıǵa 6,5 dollar tússe, Japonııaǵa 50 dollarǵa jýyq qalatyn. Iаǵnı, osydan-aq mamandardyń qundylyǵyn túsinýge bolady. Jalpy zaýyt, fabrıkalardy aýtsorsıngke shyǵarý kóptegen álemdik brendterdiń shyǵynyn azaıtty. Alaıda damyǵan memleketterdegi jumys oryndarynyń jabylýyna ákelip soqty. Máselen, tek AQSh-taǵy zaýyttar damýshy elderge kóshýine oraı 2003 jyly 140 myń jumys orny jabyldy. Damýshy elderdiń úkimetteri óziniń mıllıondaǵan halqyn jumyspen qamtý úshin aýtsorsıngpen kelgen ınvestorlarǵa jaǵdaı jasady.
Aýtsorsıngpen qatar nıashorıng (nearshoring) prosesi de qatar júrdi. Iаǵnı, joǵary tehnologııaly óndiris damyǵan elderden alysqa emes, mańyndaǵy kórshi memleketke kóshedi. Mysaly, AQSh-taǵy avto ındýstrııanyń gıganttary kólikti irgedegi Meksıkada qurastyra bastady. Nátıjesinde, Meksıka jylyna 3,6 mln kólik shyǵaratyn elge aınaldy. Nemese Batys Eýropanyń iri kompanııalary sosıalıstik qursaýdan shyqqan Shyǵys Eýropaǵa meken aýystyra bastady. Ol tıimdi bolatyn: mádenıeti uqsas, jumys kúshi arzandaý, bilimdi qyzmetker kóp.
Reshorıng.Degenmen 2010 jyldan bastap bul jaǵdaı túbegeıli ózgere bastady nemese reshorıng (reshoring) prosesi bastaldy. Iri kompanııalar óndiris oryndaryn óz elderine nemese damyǵan elderge qaıtara bastady. Nege? Oǵan birneshe sebep bar. Birinshiden, qazir damýshy elderdegi jumys kúshi 20 jyl burynǵydaı arzan emes. Olar da joǵary jalaqy, áleýmettik paketti talap ete bastady. Shyǵyn artty. Ekinshiden, óndiris oryndaryn elge qaıtarý úshin damyǵan elderde kompanııalarǵa salyq azaıyp, jaǵdaı jasala bastady. Úshinshiden, óndiristi robottandyrý prosesi bastaldy. Burynǵydaı zaýytta myńdaǵan kisi ustaý mindet emes.
Elge oralý?Robotty basqaratyn sanaýly jumysshyny qýatty memleketten de tabý qıyn emes. Máselen, Taıvandyq Foxconn kompanııasy 10 mlrd dollar turatyn iri zaýytty Chıkagoda salmaq. 3 myń jumys orny ashylady. Mersedes AQSh-tyń Alabama shtatynda quny 1 mlrd dollar turatyn avtozaýyt ashpaq. 600 ǵana jumysshy qajet. Jeńil ónerkásip te bul trendten qalmaq emes. Adıdas kompanııasy 2015 jyly óndirisin Germanııadaǵy Ansbah qalasyna ákeldi. SpeedFactory zaýyty jylyna 500 myń jup aıaqkıim shyǵarady. Biraq 160 adam ǵana isteıdi. Sebebi óndiris prosesi tolyq avtomattandyrylǵan. Budan bólek, iri kompanııalardyń joǵary tehnologııany damýshy eldermen bóliskisi kelmeıtin nıeti baıqalady. Biraq negizgi másele shyǵynǵa kelip tireledi. Sebebi kásipker aldymen qoǵamnyń jumyspen qamtylýyn emes, óz shyǵynyn azaıtýdy oılaıdy. Bir mysal - Ford kompanııasy Meksıkanyń San-Lýıs-Potosı jerinde quny 1,6 mlrd dollar turatyn josparlaǵan zaýytyn salmaıtyn boldy. Onyń ornyna AQSh-tyń Mıchıgan shtatynda 700 mln dollarǵa jańa zaýyt ashylmaq jáne oǵan 700 ǵana qyzmetker qajet. Bul proses biraz Azııalyq kompanııalardyń AQSh-qa kóshýine túrtki bolyp jatyr. Qytaıdyń Tianyuan Garments kompanııasy AQSh-tyń Arkanzas shtatynda jylyna 23 mln jeıde shyǵaratyn fabrıkasyn ashpaq. Osyndaı iri óndiriske olarǵa bar – joǵy 400 kisi kerek. Sebebi kıim tigý isi munda da tolyq robottanǵan.
Robottar.О́zderińiz kórgendeı, damýshy elderge jaı zaýyttar oralyp jatqan joq. Robottanǵan ári az qyzmetkerdi talap etetin óndiris oryndary. Kompanııalar óz salasyna robottardy engizýge nege qushtar? Sońǵy 20 jylda AQSh-ta kólik shyǵarýdy avtomanttandyrý nátıjesinde ónim 53% - ǵa artypty, al jumys kúshi 28%-ǵa azaıǵan. Iаǵnı, robottardyń jumys ónimdiligi joǵary. Az shyǵynmen kóp nátıjege jetýge bolady. Olar shyǵyndy azaıtady. Robot aýyrmaıdy, jumystan keshikpeıdi ne suranbaıdy, qatelespeıdi, tek berilgen buıryqty oryndaıdy. Jalaqy, áleýmettik paket, 1 aılyq demalys suramaıdy. Jumys berýshige eń qajet qyzmetker sııaqty. Endeshe kompanııalar ony óz salasyna nege engizbeske?
Robot qater me?Alaıda ekonomıkany robottandyrýdyń ózindik qaýip-qaterleri az emes. Ádette, bir robot jumysta úsh adamdy almastyrady eken, ıaǵnı, úsh qyzmetkerdi jumyssyz qaldyrady degen sóz. Máselen, Ulybrıtanııada robottandyrý 800 myń jumys ornyn japqan. Alaıda 3,5 mln jańa jumys ornyn ashypty. Tek ol oryndarǵa qabileti joǵary mamandar kerek. Ataqty «Why nations fail» kitabynyń avtory D.Asemoglýdyń jáne Restreponyń zertteýine sensek, óndiristi robottandyrǵanda orta bilimdi azamattar jumystan aırylyp, jalaqasy azaıady eken. Sebebi ádette robottar úlken aqyldy talap etpeıtin, kúndelikti qaıtalanatyn mehanıkalyq áreket jasaıtyn jumystardy almastyrady. Máselen, qorapshany jınaý, tasý, kóliktiń bólshegin ornalastyrý jáne taǵysyn taǵylar.
Reseılik ǵalymdar da óz ekonomıkasyna zertteý júrgizip, robottandyrý prosesi bastalsa, eńbek naryǵyndaǵy 49-50% azamat (42 mln) jumyssyz qalýy múmkin deıdi. Sebebi Reseıde áli kúnge dástúrli qyzmet kórsetetin mamandyqtar az emes. Aıtalyq, dúken satýshysy, taksı júrgizýshisi, nesıe sarapshysy, rıeltor jáne basqalary. Olardyń jumysyn keleshekte avtomattandyrýǵa nemese jasandy ıntellekt arqyly saıttarǵa aýystyrýǵa bolady.
Robot múmkindik pe?Jalpy Búkilálemdik ekonomıkalyq forým 2022 jylǵa qaraı robottar adamdardan 75 mln jumysty «tartyp alyp», 133 mln jańa jumys oryndaryn ashady dep boljam jasaıdy. Bul ekonomıkasy bir salaǵa beıimdelgen elder úshin qaýipti. Máselen, Bangladeshtiń 70% eksporty kıim. Eger osy eldegi kásipkerler fabrıkalaryna jappaı robottardy ornatatyn bolsa, onda mıllıondaǵan adam kóshede qalýy múmkin. Endi suranysta tehnologııamen, úlken málimettermen jumys isteı alatyn data-sarapshylar, baǵdarlamalaýshy-ınjenerler, elektrondy saýda mamandary, SMM-shiler bolýy múmkin.
Jalpy robottandyrý, jasandy ıntellekt bıznestiń de túrlerin ózgertip tastady. Mamandyqtardyń joıylýy, jańa qabileti bar qyzmetkerlerdiń talap etilýi sonyń tek saldary ǵana. Máselen, birde bir jeke kóligi joq Uber álemdegi eń iri jolaýshy tasıtyn kompanııaǵa aınaldy. Al ıeliginde páteri ne qonaq úıi joq Airbnb nemese Booking qazir jahan boıynsha jurtty ýaqytsha baspanaǵa jaıǵastyrýshy eń iri kompanııanyń biri. Iаǵnı, tehnologııa naryqty ózgertti, klıent pen bıznestiń arasyndaǵy deldaldar azaıyp barady. Sonyń bir dáleli – týrıstik agenttikter. Jurt saıahat úshin buryndary agenttikterge júginse, qazir barlyǵyn úıden shyqpaı, saıt arqyly rásimdeı alady. Máselen, AQSh-ta 1990j 132 myń týrıstik kompanııa bolsa, 2014 jyly olardyń sany 74 myńǵa túsken. Basqasha aıtqanda, týrıstik agenttiktiń keńsesin izdep baryp, bılet satyp alatyn adam azaıǵan.
Sońǵy 20 jylda Batys Eýropa men AQSh-ta robot sany 5 ese ósip, 1,5 mln-ǵa jetken. Búginde álemde óz ekonomıkasyna robottardy engizýden Ońtústik Koreıa, Sıngapýr, Germanııa álem aldynda keledi. Tek Koreıada 10 myń jumysshyǵa shaqqanda, 631 robottan keledi. Biraq osy qos eldiń kórsetkishine qarasaq, jumyssyzdyq tómen deńgeıde. Sebebi robotızasııa ekonomıka men jalaqynyń ósimine ákeledi eken. Sonymen qatar, orta bilimdi personaldyń qysqaryp, qabileti joǵary mamandardyń suranysyn týdyrady. Sáıkesinshe, eger robottyń «kesirinen» dalada qalǵan ortasha bilikti mamandy qaıta oqytsa, qabiletin joǵarylatsa, onda jumyssyzdyqtyń aldyn alýǵa bolady.
3D prınter. Jalpy tórtinshi ındýstrııalyq revolıýsııa barysynda tehnologııalyq damýdyń bir kórsetkishi ári jumys oryndarynyń qysqarýyna sebepshi bolatyn faktor – 3D prınterler. Búginde olar kádimgi qýyrshaqtan bastap ushaqtyń bólshegine deıin basyp shyǵara alady. Polımer plastıkten qalaǵan fıgýrany quıyp beredi. Eger bul baǵyt jaqsy damysa, onda keleshekte, aıtalyq, bir kólik qurastyrýǵa qajet detal, bólshekterdi 20-30 zaýyttan bólek tapsyrys berýdiń qajeti joq. Basym bóligin ár avtozaýyt ózi 3D prınterlerde basyp shyǵara alady. Iаǵnı, bir jaǵy bıznestiń shyǵynyn azaıtady, ekinshi jaǵy saýda aınalymyn, óndiriske tapsyrystardy tómen túsirip jiberýi haq. Máselen, Adıdas kompanııasy 2015 jyly Berlınde kez-kelgen adam aıaǵyn skanerlep, sport aıaq kıiminiń qalaǵan dızaınyn tańdap, sońynda ony 3D prınterde basyp shyǵara alatyn dúken ashty. Bıznes osylaısha jappaı taýar shyǵarýdan jeke, ár adamǵa arnalǵan, eksklıýzıvti taýar degen formatqa aýysýy múmkin. Bul mendegi kóılek basqa eshkimde bolmasyn dep oılaıtyn qyzdar úshin jaqsy múmkindik.
Qazaqstan she? Búkil álemde osyndaı tehnologııalyq, ındýstrııalyq ózgerister júrip jatqanda, Qazqastan olardan shet qalmasy anyq. Byltyr Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstri Nurjan Áltaev eldegi 600 kompanııa sıfrovızasııa prosesi aıasynda birshama jumys oryndaryn qysqartýy múmkin ekenin aıtty. Al «Báıterek» holdıngine qarasty "Qazyna Kapıtal Menedjment" kompanııasy 2017 jyly "Vıst Grýpp" kompanııasyna qarajat quıǵan edi. Maqsat – ken óndirý salasyn robottandyrý. Bul bir jaǵy tehnologııanyń damýy, odan qashyp qutylý múmkin emes. Ekinshi jaǵy, jumyspen qamtý salasyna úlken synaq. Máselen, Arsellor Mıtall Temirtaý, Qazaqmys sekildi iri kásiporyndarda jumysshy sany 30 myń men 40 myńnyń arasy. Eger erteń osy ken óndirý, metallýrgııa salasynda robottandyrý, avtomattandyrý prosesi bastalsa, onda myńdaǵan adamnyń qara kúshi kerek bolmaı qalady. Iаǵnı, olar kóshede qalady degen sóz. Úkimet únemi bul kompanııalardyń basshylaryn jumysshylardy jumystan shyǵarma dep suraı almaıdy. Progress júrip jatyr. Sol úshin Ulttyq ekonomıka mınıstrligi, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń sondaı táýekelderge jaýap qadamdary bar degen úmittemin. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda, jumysshy jurt qyzmetsiz qalsa, Ortalyq Qazaqstan áleýmettik turaqsyz óńirge aınalýy ábden múmkin.
Ekonomıkanyń robottanýy tehnologııalyq progrestiń bir kezeńi ǵana. Aldyńǵy óndiristik revolıýsııalar kezinde de adam tehnologııamen jumys orny úshin kúresti. Nátıjesinde, ónim artyp, eki jaq jaqsy úılesti. Koreıa men Germanııanyń tájirıbesi kórestkendeı, óndiristi robottandyrýdan úrkýdiń qajeti joq. Robot birshama ındýstrııadaǵy prosesterdi adamsyz jyldam atqara alady. Tek jaǵdaıǵa beıimdelip, jumyssyz qalǵandardy jańa mamandyq, baǵyt, qarym-qabiletke der kezinde oqyta bilý kerek. Oǵan qosa, ár maman da erteń meni robot aýystyrmaı ma? Eńbek naryǵynda, jumysta suranysta bolý úshin ne isteýim kerek, qandaı bilim, qabiletke ıe bolýym qajet degen suraqty ózine qoıyp, soǵan jaýap taba bergeni abzal.
Nurmuhamed BAIǴARA,
“Egemen Qazaqstan”