El edik ejelden eńseli

Shynynda da biz, Alty alash óz qadir-qasıetimizdi ózimiz baǵalaı bilemiz be?! Túsingen janǵa, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti qalyń qazaǵyna, ásirese óskeleń keleshegine arnap, baıybyna bara alsaq, týǵan elimiz ben jerimizdi erekshe maqtan eter dáıekti áńgimeniń altyn arqaýyn taıǵa tańba basqandaı aıqyndap berip otyr.

Uly dala – adamzat órkenıetiniń kıeli qaınary ári qazynaly arqatiregi. Olaı bolsa, «Qazaqstan tarıhy da jeke jurnaqtarymen emes, tutastaı qalpynda qazirgi zamanaýı ǵylym turǵysynan qara­ǵanda túsinikti bolýǵa tıis. Oǵan qajet­ti dáıekterimiz de jetkilikti. Prezıdent bul oraıda órkenıet moıyndaǵan úsh aıǵaqty atap kórsetedi:

Birinshiden, protomemlekettik birles­tikterdiń deni qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qurylyp, qazaq ulty etnogeneziniń negizgi elementterin qurap otyr; ekinshiden bizdegi zor mádenı jetistikter shoǵyry dalamyzǵa syrttan kelgen joq, kerisinshe, kópshiligi osy keń-baıtaq ólkede paıda bolyp, sodan keıin Batys pen Shyǵysqa, Kúngeı men Teriskeıge taraldy; úshinshiden, keıingi jyldary tabylǵan tarıhı jádigerler bizdiń babalarymyzdyń óz zamanyndaǵy eń ozyq, eń úzdik tehnologııalyq jańa­lyqtarǵa tikeleı qatysy bar ekenin aıǵaq­taıdy. Elbasynyń eńbegin oqı otyryp kókirek kózimiz ashylyp, tóbemiz kókke jetkendeı áser alamyz.

 Demek, biz ult tarıhynyń ýaqyt pen keńistiktiń kókjıegi toǵysqan kezde bastalatynyn baǵamdaı almasaq, onda bul el shejiresiniń ejelgi saqtar men ǵundardan, kóne dáýirdegi túrki­lerden jetken asyl murasyn esten shyǵarǵanymyz. Iаǵnı, Uly daladan jer júzine taraǵan atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵyn, dala órkenıetiniń zor tehnologııalyq jetistigi – ejelgi metallýrgııany, rýhanı baılyǵymyzdyń aıshyqty belgisi – baǵa jetpes «ań stıli» ónerin, álemdik ǵylym úshin sen­sa­sııa sanalǵan jańalyq – «Altyn adamdy» ózge jurttyń qanjyǵasyna baılap jibergenimiz.

Demek, biz ult tarıhynyń bastaýlaryn naqty bilmesek, onda bul Uly dalanyń bizdiń dáýirimiz­diń I myńjyldyǵynyń orta sheninde dúnıege kelgen barsha Túrki dúnıesiniń altyn besigi bolǵanyn umytyp, úlken Eýrazııa­nyń Shyǵysy men Batysy, Sol­tús­tigi men Ońtústigi arasyndaǵy saýda jáne mádenıet salasyndaǵy baıla­nys­tardyń transkontınentaldy jelisi – Uly Jibek jolyn, Qazaqstannyń alma men qyzǵaldaqtyń otany ekenin esh keshirimsiz esten shyǵarǵanymyz emes pe?!

Demek, biz ult tarıhyn qazaq handyǵy shańyraq kótergen bes-alty ǵasyrmen ǵana shegersek, onda bul Uly dala óziniń «erekshe elshisi syndy uly babalar Ál-Farabı men Iаsaýı, Kúltegin men Beıbarys, Áz-Táýke men Abylaı, Kenesary men Abaı jáne basqa da kóptegen uly tulǵalar shoǵyryn dúnıege ákelgeniniń» baǵasyna jetpegen paryqsyzdyq bolady.

Elbasynyń qazaqqa ózine ózin tanytatyn arqatirek eńbegi – ult rýhynyń ulaǵatty jyr-dastany deýge ábden laıyq. Kóterińki kóńil kúı ústinde, ulttyq maq­tanysh sezimimen oqylatyn «Uly dalanyń jeti qyry» órshil ári ónegeli ótkeni­mizge kózi­­miz­di ashady. Ol, sondaı-aq el márte­besin búgingi kún bıiginen baıyptaý arqyly erteńgi baǵytymyzdy aıqyn baǵamdaýǵa kómektesedi.

Olaı bolsa «Rýhanı jańǵyrý» ulttyq baǵdarlamasynyń aıasynda atqarylar jumys aýqymy odan ári keńeıe de naqty­lana túsedi degen sóz. Endeshe qazir aldymyzda turǵan mindetter qandaı:

− «Arhıv – 2025» jeti jyldyq baǵ­dar­­­lamasyn jasaý, ólkentaný mýzeı­leriniń janynan tarıhı-arheolo­gııa­lyq qozǵalystar qurý, «Uly dala­nyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý ensık­lope­dııalyq saıabaǵyn ashý;

− «Uly dala tulǵalary» atty ǵylymı-kó­pshilik serıaldar shyǵarý, «Túrki órkenıeti: túp-tamyrynan qazirgi zaman­ǵa deıin» atty jobany qolǵa alý, «Uly dala» atty ejelgi óner jáne tehnologııalar mýzeıin qurý;

− «Uly dalanyń kóne saryndary» jınaǵyn shyǵarý, derekti, televızııalyq serıaldar men kórkem kartınalardyń sıklin óndiriske engizý;

Elbasy tarıhı-tanymdyq týyndysynda óz oılaryn túıindeı kele mynadaı tujyrym jasaıdy: «Tól tarıhyn biletin, baǵalaıtyn jáne maqtan etetin halyqtyń bolashaǵy zor bolady dep senemin. О́tkenin maqtan tutyp, búginin naqty baǵalaı bilý jáne bolashaqqa oń kózqaras tanytý – elimizdiń tabysty bolýynyń kepili degenimiz osy».

О́kinishke qaraı, bizdi birneshe júz­degen jyldar boıy ulttyq maqtanysh emes, ózgeden ózin kem kórgen qorqynysh sezimi bılep kelgeni málim. «Úreı sındromy... ol úsh ǵasyrǵa sozylǵan aq patsha men qyzyl ımperııanyń quldyq qyspaǵy men qandy qyrǵynynyń sanaǵa salǵan lańy. Keńes zamanynyń zardaby, tipti tól ádebıetimizdiń abaıtaný salasyna da keselin aıamaı tıgizdi.

Alash arystary aman bolsa, bul qorlyqqa, álbette esh tóze almas edi, olar tiri tursa, el-jurtyn ezgige saldyryp qoıyp qarap otyrmasy belgili. Qandy­qol dıktatýra muny jaqsy bildi jáne qazaq­tyń kóshbasshy qaıratkerlerin jýsandaı ja­pyrdy. Arystardyń az ǵana shoǵyry el keleshegi úshin aǵa býyn amanatyn arqa­lap, aýyr muńǵa batqan kúıi qala berdi. Biraq eljandy erler qoldaryna qarý almaǵandarymen týǵan halqyna aı­tar sózin qyzyl úkimettiń qyraǵy baqy­laýynda otyryp-aq sanamyzǵa quıa berdi.

Mine, álem ádebıetiniń jaýhary – «Abaı joly» roman-epopeıasy sol ult sanasyn silkintýdiń jarqyn aıǵaǵy. Amal qaısy, keńestik nasıhat sóz sardaryn da jan-jaqtan matap ustap, Abaı amanatyn da, Áýezov sózin de qalyń kópshilike burmalaı túsindirdi. Tipti táýelsizdiktiń shırek ǵasyr belesinen asqanda da ǵulama Muhtardyń qalam qupııasynyń syryn túsinbeı júrgender az emes. Áıtpese, romandaǵy dala danyshpany Qunanbaıdy tanymaý, áke men bala arasyndaǵy tereń túsinistikti baıqamaý tipti de múmkin emes.

Muhtar Áýezov týǵan halqynyń tarıhyn taptatpaı, ıisi túrki jurtynyń Abaı sekildi uly tulǵasyn ulyqtaı oty­ryp ta Qunanbaı tulǵasyna tıtteı de kóleń­ke túsirgen emes. Ǵulama, tipti tarıh­qa, ádebıet pen ónerge qasań tap­tyq kóz­qaras tur­ǵysynan temirdeı tár­tip orna­tyl­ǵa­nyna da qaramastan janqııar­lyq qajyr-qaırat tanytty. Uly dala­nyń sap altyn­daı salt-dástúrleri men taǵy­ly­my zor tár­tibin, hakim Abaıdyń am­ana­tyn kóki­re­gi­mizge quıyp, eńsemizdi túsirmeýge jan qýa­tyn da, qalam qýatyn da aıamaı jumsady.

Alaıda abaıtaný tarıhyn zerdeleı kelgende uly Abaı murasyna kópshilik qalamgerdiń baıdyń, qanaýshy taptyń ókili retinde teris aınalyp, asyl murany týǵan ultyna qaıtarýdyń Áýezov bastaǵan az ǵana shoǵyrǵa qanshalyqty azapqa aınal­ǵanyn kóremiz. Qazaq ádebıetiniń alyby Sábıt Muqanov óziniń Abaı men onyń murasyna degen áýelgi teris kóz­qa­rasyn «men qanalýshy taptyń ókili edim ǵoı» dep, aqtalǵandaı túsindirýi-aq kóp jaıdy ańǵartsa kerek. Biraq, keıin solar­dyń bári, árıne Sábıt Muqanov ta óz qatelikterin moıyndap, uly aqyn jaıynda irgeli monografııalyq zertteý jazǵanyn bilemiz.

S.Muqanov Qazaqstan jazýshylarynyń 1934 jylǵy tuńǵysh sezinde jasaǵan baıandamasynda, 1935 jyly qazaq poezııasy jaıynda jazǵan maqalasynda burynǵy sosıologııalyq oı-pikirleriniń silemi kóringenimen, kórkemdik tanym-bilik bıiginen oı aıtyp, pikir túıýdiń lebi ese bastady. Osy ekpin qazaqtyń ádebıeti men mádenıetiniń sorpa betine shyǵarlaryn sypyryp áketip jatqan 1937 jyly Sábıt Muqanovtyń «Abaı – halyq aqyny» degen prınsıpti maqalasynan aıqyn kórinedi. Bul maqala tól ádebıetimizdiń klassıginiń Abaı týraly tolymdy da kólemdi zertteý jasaýynyń basy edi. Olaı bolsa, Abaıtanýdyń qarama-qaıshylyqqa toly shejiresi óz aldyna jeke áńgime.

Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty eńbeginen biz, qazaq óz qadir-qa­sıeti­miz­di bilip, ótkennen sabaq ala otyryp, tek qana alǵa basý týraly jasampazdyq oı túıdik.

Bolat Júnisbekuly,

Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik qoryq-mýzeıiniń dırektory