Sapaly joldy saqtaýdyń álegi

Qazir óńirdegi kólik ıns­pek­­sııasynyń ókilderi júk tasy­maldaýǵa qatysty zańnamanyń qatań saqtalýyn qolǵa alýda. Sol úshin kómir tasymaldaýshylardy Kólik baqylaý ınspeksııasymen qatar, jergilikti polıseıler de teksere bastapty. Endi iri kásiporyndardyń kólikteri de, jeke tasymaldaýshylar da artyq júkpen júre almaıdy. 

Alaıda únemi qara jolda júretin júrgizýshilerdiń aıtýynsha, keıbir iri kásiporyndarǵa qaraıtyn aýyr kólikter kómirdi asyra tıep alady eken. Tipti osy kórinisterdi beınetaspaǵa túsirip, «zań talaptary bárimizge birdeı bolsa, keıbireýler nege oryndamaıdy?» dep narazylyq bildire bastady.

Taıaýda tasymal­daý­shy­lar­dyń narazy top ókilderin oblys ákiminiń orynbasary Ulan Ja­zylbek qabyldady. Kezdesýde júk tasymaldaýshylar, kólik baqylaý ınspeksııasy, jergilikti polısııa ókilderi aýyr júk tasymaldaýdyń zańdylyqtaryn, kenishterden kómirdi shyǵaryp, ony tutynýshyǵa jetkizý máse­lelerin talqylady.

– Bizde 12 myń tonna kómir qory daıyn. Qazir «Maıkóbe» kenishi temir jol arqyly tasymaldanatyn kómirdiń baǵasyn arzandatty – tonnasy 6260 teńge. Kómir temir jol tuıyǵyndaǵy qoımaǵa jetkiziledi. Ol jerde kómirdiń tonnasy 8,5-9,5 myń teńgeden satylady. Son­dyq­tan tasymaldaýshylarǵa «Maı­kó­bege» baryp, táýliktep kezekke turý da qajet emes, – deıdi U.Ja­zylbek.

Iаǵnı, tasymaldaý erejesine sáıkes, kómirdi kólikke syı­ǵa­nynsha tıep alýǵa bolady. Ol úshin kólik baqylaý ınspeksııa­synan 6 aı merzimge beriletin anyqtama satyp alý qajet. Jol boıynda kómir shashylmaýy kerek. Apatty jaǵdaıdy boldyrmas úshin kólikke jabyndy qajet. 

Mashına tehnıkalyq ta­lap­tarǵa saı bolsa, eshkim júrgizýshige kedergi jasaı almaıdy.

Oblys ákimi orynbasarynyń aı­týynsha, másele óńirdegi respýb­lıkalyq, oblystyq mańyzdaǵy joldardy saqtap qalý isine kelip tireledi. Kómirdi asyra tıep alatyndar zańǵa saı tasymaldaýǵa kóshken. Al iri kompanııalardyń kómirdi kólikke artyq tıeý úshin ruqsat qujattary bar kórinedi.

Alaıda bul jaǵdaı elimizdiń «Avto­mobıl kóligi týraly» za­ńyna qaıshy keledi. О́ıtkeni aýyr júk tasıtyn kó­likterdiń basym bóligi tıisti mólsherden artyq júk tıep alsa, bul joldardyń tez tozýyna ákeledi. Zań­da tıisti salmaq parametrin saqta­ma­ǵandarǵa Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 571-babynyń 6-9-tarmaqtary bo­ıynsha jaýapkershilik qaras­ty­rylǵan. Júk tasymaldaý qaǵı­dalaryna sáıkes, elimizdiń avtomobıl joldarynda ruqsat etil­gen salmaqtan asatyn aýyr júk­terdi tasymaldaýǵa bolmaıdy. Kólik baqylaý ınspektorlary osyndaı faktilerdi anyqtaǵan jaǵ­daıda kodekstiń 571-baby 2-1-tar­maǵy boıynsha ákimshilik hat­tama toltyratyny týraly aı­tylǵan. 

О́ńirdegi prokýratýra ókil­deri­niń pikirinshe de shekten tys artyq júkpen júrýge arna­ıy ruqsat qaǵaz berýge tyıym sa­lynýy kerek. Jol boıynda she­teldik tasymaldaýshylar da az emes. Sondyqtan elimiz­diń In­ves­tısııalar jáne ınfraqurylymdyq damý mı­nıs­tr­liginiń Kólik komıteti, óńirlik bólimder aýyr júk tasymaldaıtyn sheteldik, otandyq kó­lik­terge turaqty baqylaý júrgizedi. Al kó­likterdi baqylaý aldymen otandyq ta­sy­mal­daýshylardyń múddesin qorǵaýy qajet. 

Jergilikti kómir tasymal­daý­shy­lardyń janaıqaılary da sebepsiz emes sekildi. О́tken jy­ly Májiliste «Kólik salasyn reformalaý týraly» zań joba­sy tanystyrylǵan-dy. Qujat­ta saladaǵy ákimshilik tosqaýyl­dardy joıýǵa, jumys sapasyn art­tyrýǵa, taǵy basqalaryna baǵyt­talǵan máseleler qarastyrylǵan. Eli­mizdiń avtomobıl joldaryn­da kólikterdi jappaı toqtatý táji­rıbesinen bas tartý, tekse­ris júrgizý úshin arnaıy avtomat­tan­dyryl­ǵan quraldardy qoldaný máselesi de kún tártibinde tur. Bul ja­ńashyldyq 100 myń aýyr júk kóligin toqtatýdyń aldyn alýǵa, kóliktiń júrý jyldam­dyǵyn arttyrýǵa jáne sybaılas jem­qor­­lyq táýekelderin azaıtýǵa múm­kindik bermek. Sandyq jú­ıeden alynǵan máli­met­ter tasy­mal­daýshyda ruqsattama qujat­­tary­nyń bar-joǵyn, tehnıkalyq baıqaý­dan ótken-ótpegenin bilýge jáne tólen­begen aıyppuldardy anyqtaýǵa múmkindik beredi.

Osyǵan sáıkes, jergilikti kómir tasymaldaýshylar tara­py­nan týǵan narazylyqtyń zańna­ma­lyq turǵydan ǵana sheshim taba­tynyn kórsetip otyr. Bul kenish­terdiń qojaıyndaryna da qa­tysty. О́tken jyldyń jazyn­da oblystyq ákimdikte Investı­sııalar jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń Kólik komıteti tóraǵasynyń oryn­basary Samat Ǵylymovtyń qaty­sýymen jıyn ótkeni esimiz­de. Sol jıynda oblys ákimi Bo­lat Baqaýov jol jabyndysyn buzatyn aýyr júkterdi tasymal­daýǵa ruqsat qujattaryn bermes buryn, tasymal barysyna saraptama júrgizýdi usynǵan-dy. Ákim kenishterden kómir tıeý kezin­de quqyq buzýshylyqtarǵa jol ber­meýin qadaǵalaýdy, artyq kómir tıegenderi úshin kenish­terdi jaýapkershilikke tartý­dy tapsyrǵan edi. Keıin ákim­dik tarapynan qarjy bólinip, ar­tyq júkti baqylaý úshin arnaıy jabdyqtalǵan kólik te sa­typ alyndy. Bul kólikter kó­mir, usaq tas tasymaldanatyn Eki­bas­tuz, Baıanaýyl, Maıqaıyń men Qal­qaman arasyndaǵy tas jolǵa baqylaý júrgizedi.

Kólik komıtetiniń máli­me­tinshe, elimizde kólikti baqy­laý rá­sim­derin avtomattandyrý maq­satynda arnaıy avtomattan­dy­ryl­ǵan ólsheý quraldaryn qol­da­nysqa engizý jalǵasýda. Bul sal­maq parametrlerine qatysty zań buzýshylyqtardy azaıtýǵa múm­kindik beredi. Avtomobıl jol­da­rynyń saqtalýyna oń áser etedi. 

Jalpy, oblystyq kólik ba­qylaý ınspeksııasynyń máli­metinshe, óńirde 1300-ge jýyq aýyr júk kóligi tirkelgen. Byltyr salmaq pen kólem parametrlerin asyrǵany úshin júrgizýshilerge qa­tysty 612 ákimshilik is tolty­ry­lyp, 39 mıllıon 270 myń teń­geden astam aıyppul salynǵan. Kó­lik baqylaý ınspeksııasy ókilderiniń aıtýynsha, el aýma­ǵynda iri gabarıtti jáne aýyr sal­maqty júkterdi tasymaldaýǵa qa­tysty tıisti zańnamada bar­lyq talap egjeı-tegjeıli ja­zyl­ǵan. Soǵan qaramastan zań buzý­shy­lyqtar azaıar emes. Oblys ákimdigi tarapynan shara qolda­nyla bastaǵannan keıin ǵana ótken jylǵy qatelikterin qaı­talamaı, arnaıy ruqsat qaǵaz alýǵa asyqqandar da kóbeıipti. Mysaly, byltyr baqylaý beket­terinde júk tasymalymen aınalysatyn 15 myń kólik tekserilip, 2933 júrgizýshi ereje buzǵany anyqtalǵan, aıyppul kólemi 90,4 mıllıon teńgege jetken.

Kólik ınspeksııasynyń ókili Samat Ǵylymov: 

– Ken oryndarynda júktiń salmaǵyn ólsheıtin qurylǵy bolýy kerek, kólikke syıǵansha tıep jónelte beretin ken oryndary jaýapqa tartylyp, tipti lısenzııasynan da aıyrylýy múmkin, – deıdi.

Jalpy, elimizdegi tasymaldaý qyzmetine tapsyrys berýshilerdiń sharttaryna oraı, olarǵa tek temir jol qyzmetin paıdalaný da usynylady. Biraq óńir­degi kenishterden shyqqan kólik­ter aýyldarǵa, aýdandarǵa kómir­di, basqa da júkterdi jol ar­qyly ǵana jetkize alady. Al respýblıkalyq, oblystyq, aýdan­dyq mańyzdaǵy joldardyń tez bu­zylmaýy úshin másele aýyr júk tasymalyna arnalǵan aınalma joldar salýǵa kelip tireledi.

Sonymen, kináni kimnen iz­deı­miz? Oblysta «Nurly jol» baǵ­darlamasy boıynsha joldardy jóndeý úshin byltyr jergilikti bıýd­jetten – 9,5 mlrd teńge, 2017 jyly – 12,4 mlrd teńge bólin­gen. Jóndeý júrgizilgennen keıin az ýaqyt ishinde joldardyń oıdym-oıdym shuńqyrǵa aınalýyna aýyr júk tasymaly áser etýde. Tasymalǵa tapsyrys berýshi men júk tıeýshi kompanııa ókilderi júk salmaǵyna shekteý qoıdy delik. Másele sonymen sheshile qala ma?! Joldardyń sapasyz salynýy syndy ózekti másele onymen sheshimin tappaıtyny túsinikti. Bul úshin jol qurylysymen aınalysatyn merdigerlerdiń jumysyn qatań qadaǵalap, jaýapkershilikti arttyrý kerek. 

Ekinshiden, ken óndirýmen jáne tasymaldaýmen aınalysa­tyn kásiporyndardyń ózderine qo­symsha jol salyp alýy, ne bol­masa aqyly jol júıesin engi­zý arqyly da máseleniń túıi­nin tarqatýǵa bolady. Qazir­gi qalyptasqan ahýalǵa kóz júgirt­sek, tabıǵı resýrstardy paıdalanýdy retteýshi mekemelerdiń, ekologııalyq uıymdardyń tarapynan qatań talaptar qolǵa alynsa ǵana avtomobıl joldaryn saqtap qalýǵa múmkindik bar.

Farıda BYQAI,

«Egemen Qazaqstan»

Pavlodar oblysy