Ǵulama ál-Farabı aıtqandaı: “Adamdardyń suranymy – olardyń kemshiligi emes, úzdiksiz damýynyń belgisi”. Balalardy mektepke deıingi tárbıemen jáne bilim berýmen qamtamasyz etý máselesine bıylǵy Joldaýynda taǵy da aıryqsha mán bergen Nursultan Ábishuly jaýapty oryndarǵa memlekettik “Balapan” baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyrdy. Sonymen, bir kezderi “Pedagogıka” oqýlyǵyn jazǵan aqyn Maǵjan Jumabaev tilegindeı, “Balapan” qanat qaqty!”.
Jańa álemdegi jańa Qazaqstan úshin eń negizgi basymdyqtyń biri – bilim. Bilim – ǵylymnyń irgetasy jáne memleket damýynyń altyn arqaýy. Memleket basshysy bıylǵy halyqqa Joldaýynda XXI ǵasyrdyń alǵashqy onjyldyǵyndaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq belesterimizge qorytyndy jasap, 2020 jylǵa deıingi damýymyzdyń baǵdaryn aıqyndap bergende de bilimge kóp nazar aýdardy.
Árıne, táýelsiz elimizdiń kezeń-kezeńmen atqaryp jatqan is-sharalary memleketshil óre men qýattyń izdenisin ańǵartady. Sondyqtan Joldaýda Elbasymyz Qazaqstan damýynyń basty sharty qoǵam músheleriniń bilim deńgeıiniń artýyna tikeleı baılanysty ekendigin atap kórsetti. Bul – ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdy júıeleý jáne adam kapıtalyna ınvestısııa kóbeıtý degen sóz.
Jahandaný zamanynda ıntellektýaldy ult qalyptastyrý, Memleket basshysy nusqaǵandaı, qatal básekege qabiletti mamandardy daıarlaýǵa ǵana qatysty emes, olardy el ekonomıkasyn alǵa tartatyn kúsh retinde ornyqtyrýǵa da baılanysty. Otandyq bilim júıesi óz qyzmetin “Bilim berýge salynǵan búgingi ınvestısııa – memlekettiń erteńine jasalǵan qamqorlyq” degen qaǵıdatqa súıene otyryp júzege asyrýy kerek.
Mejelenip otyrǵan mindetter jastardyń dúnıetanymyn ózgertip, olardyń jańasha oılaý qabiletin arttyrýǵa, bilimge degen qushtarlyǵyn oıatýǵa, otansúıgishtik qasıetin odan ári damytýǵa baǵyttalyp otyr. Elbasynyń baǵdarlamalyq eńbekterinde kórsetilgendeı, bilim júıesin ınnovasııalyq tehnologııalarmen jabdyqtaý, bilimniń halyqaralyq standartyn meńgerý, sapaly bilim berýge qol jetkizý, qoǵam suranysyna jaýap beretin bilikti maman daıarlaý otandyq bilim saıasatynyń negizgi ustynyn aıqyndaıdy.
Keńestik bilim men ǵylymdaǵy tomaǵa-tuıyqtyq nemese birjaqtylyq osy sala áleýetin tejep ustaǵany jasyryn emes. Áıtpese dúnıe júzinde, ásirese orazdy elderde bilim – ekonomıkanyń óndirýshi salasy. Bir sózben aıtqanda, bilim men ǵylym ózin-ózi asyraıdy jáne eldi de asyraıdy. Naryqtyq ekonomıka, básekelestik jaǵdaıynda “tutynýshy qalaýyna” baǵyttalǵan qaǵıdat jumys isteýi tıis.
Muny bilim máselesine baılanysty baıyptasaq, Otanymyzdaǵy árbir oqý orny tapsyrys berýshiniń (ol meıli memlekettiń ózi bola ma, joq óz qarjysymen oqýǵa tilek bildirgen jeke adam bola ma – báribir) qalaǵanynan, ne kútkeninen asyp túsýi kerek. Sonymen birge bul oqý orny tutynýshynyń búgingi múddesine ǵana emes, keleshek taǵdyryna (karerasyna, materıaldyq jáne rýhanı ynsap-berekesine) yqpal etetindeı bilim berýi tıis. Osy turǵydan kelgende, bolashaq mamannyń sapasyn onyń bilimdiligi men quzyrettiligi anyqtaıdy. Eńbek bazary osy qasıetti talap etedi. Sonymen, budan shyǵatyn qorytyndy: bilim sapasy – ómir sapasynyń negizi.
Qalyptasqan mektepke deıingi, bastaýysh, orta, arnaýly, joǵary, joǵarydan keıingi bilim júıesi Qazaqstan álemdik arenaǵa shyqqan saıyn tomaǵa-tuıyqtalmaı, kezeńdik shekteýshilikke barmaı, sapa baspaldaqtarynan ótip, ıkemdilikpen jáne akademııalyq utqyrlyqpen jumys istese, arman-ańsar oryndalatyn jáne oryndalǵan iske aınalar edi.
Mektep aldy bilim berý júıesin damytýdyń negizgi maqsaty – qoǵamnyń áleýmettik eńsesin kóterýge jumylǵan uıymdar jelisin arttyrý. Jalpy, bizde ata-ana men qoǵam jaýapkershiligi teń dárejede bólingeni jón. Mektepke deıingi tárbıe men oqytý mazmunynyń sapasyn arttyrý da – aldymyzdaǵy úlken maqsattardyń biri. Ol úshin balalardyń shyǵarmashylyq jáne ıntellektýaldy qabiletin damytýǵa sebepshi jańa ólshem-standart qalyptastyrý qajet. Ony jasaý densaýlyq, bilim, tanym, shyǵarmashylyq, áleýmettik ortanyń ózara qatynasy salalarymen tyǵyz baılanysty. Muny bir jaqtan op-ońaı kóshirýge de bolmaıdy. О́ıtkeni baıyrǵy Qazaq eli men jerinde túzilgen tárbıe-tálim tetikteri jańa mazmunmen baıytylyp, jańa pishinmen usynylýy kerek. Bul oraıda balanyń jeke jas ereksheligi áleýetin ashýǵa jaǵdaı týdyrý, tulǵany jan-jaqty damytý, áleýmettik ortada qalypty qarym-qatynas jasaý baǵdarynda shyǵarmashyl azamat tárbıeleý, t.b. qoǵam talaby men jaýapkershiligi kún tártibinen túspeıdi. Ǵulama ál-Farabı aıtqandaı: “Adamdardyń suranymy – olardyń kemshiligi emes, úzdiksiz damýynyń belgisi”.
Balalardy mektepke deıingi tárbıemen jáne bilim berýmen qamtamasyz etý máselesine bıylǵy Joldaýynda taǵy da aıryqsha mán bergen Nursultan Ábishuly jaýapty oryndarǵa memlekettik “Balapan” baǵdarlamasyn ázirleýdi tapsyrdy. Sonymen, bir kezderi “Pedagogıka” oqýlyǵyn jazǵan aqyn Maǵjan Jumabaev tilegindeı, “Balapan” qanat qaqty!”.
Jalpy alǵanda mektepke deıingi bilim berý júıesin jetildirý – bala tárbıesin salalandyrýdyń tetigi jáne ony oqytýǵa daıyndaýdyń irgetasy. Túzik tárbıemen, durys daıyndyqpen kelgen bala mektep baǵdarlamasyn erkin ıgerip ketetini – atar tańdaı aqıqat.
Bilim júıesindegi eń mańyzdy býyn – orta bilim. Bile-bilsek, orta mektep – ıntellektýaldy ultty qalyptastyrýdyń negizi. Birinshiden, bul býyn qoǵamnyń barlyq múshesine qatysy bar. Sondyqtan buǵan árbir otbasy alańdap, tolǵanady. Ekinshiden, jalpy bilim bastaýyn mektepten alady, ol – onyń qaınar kózi desek te bolady. Sondyqtan mektep neǵurlym taza, serpindi, shyǵarmashyl, tolyqqandy bolsa, ol kelip quıatyn bilim aıdyny da sondaı dárejeden tabylady. Nátıjesinde otbasy, qoǵam, ómir jaqsaryp, sapalyq kórsetkishter joǵarylaıdy.
Mektepte-aq árbir jetkinshektiń beıimi aıqyndalady: júreginde otanshyldyqtyń negizin ornyqtyrady, sanasynda bolashaq kásibin tarazylaıdy. Iаǵnı, joǵary oqý oryndarynda bilikti mamandar daıarlaý jumysyn durys jolǵa qoıýǵa qolaıly alǵysharttar týady. О́ıtkeni, ýnıversıtet tabaldyryǵyn attaǵan jas úmitkerlerdiń bilim deńgeıi, jalpy daıyndyǵy burynǵymen salystyrǵanda áldeqaıda joǵary bolary anyq. Muny halyq “kermedegi sáıgúlikter” der. JOO-ǵa tıisti synaqtardan múdirmeı ótken, joǵary bilimdi ıgersem dep nıettengen jastar ǵana keledi. Elbasymyz jańa elorda qalyptasýynyń eleń-alańynda Astanadaǵy №38 mekteptiń tusaýyn kesip turyp: “Jańa óskeleń jas urpaq ata-babalary armandap ketken, táýbelep jetken táýelsizdikti kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaýy kerek, saqtaýy kerek” degen bolatyn. Táýelsizdikti qorǵaý, memleketshildik sanany qalyptastyrý mektep jasyndaǵy otanshyldyq tálim-tárbıemen, ozyq bilimmen júzege asary sózsiz.
Osy tusta “12 jyldyq mektep” modelin engizý máselesine asqan jaýapkershilikpen qaraǵan jón. Elbasy talaby osyǵan saıady. Bul baspaldaq – óziniń kúrdeliligi jaǵynan buryn-sońdy bolyp kórmegen is-shara. Bul jerde baǵyndyrar bıik tek sandyq kórsetkishte ǵana bolmasa kerek. Mundaǵy bas tetik – sapa men mazmunda.
Jańa is kóp mańdaı terdi talap eteri sózsiz. Olaı bolsa orta bilim standarttarynyń negizgi erejesin jáne bastaýysh bilim standartymen qatar beıindik bilim tujyrymdamasyn, oqýshylardyń bilim deńgeıin baǵalaý júıesin pysyqtaý – mańyzdy sharalar. Jumystyń tolyqqandy atqarylýy úshin onyń zańnamalyq negizin jańartý, bolashaqta bul mektepterdi jetkilikti qarjylandyrý, orta bilimniń damýyna saı keletindeı materıaldyq-tehnıkalyq baza qalyptastyrý, bala basyna shaǵyp eseptelgen qarjylandyrýdy engizý, pedagogterdiń mártebesin aıqyndaý sııaqty kóptegen máselelerdi qoǵam bolyp sheshý – ári mindet, ári jaýapkershilik.
Osynyń ishinde qyrýar qarjy men kóp kóńil bólýdi qajet etetini – mektepterdegi tıisti materıaldyq-tehnıkalyq bazany qalyptastyrý jaıy. О́ıtkeni, bul másele 12 jyldyq bilim berý júıesiniń negizgi alǵysharttaryna jatady. BAQ-ta jarııalanyp jatqan bilim ardagerleri men mamandarynyń usynystarynda beıindik mektepter salýdy qolǵa alý qajettigi jıi aıtylady. Buıyrsa, ol meje de tym alysta emes.
Bilim sapasy, túptep kelgende, oqýlyqtyń sapasyna tikeleı baılanysty. 12 jyldyq mektepke qajetti oqýlyqtar daıyndaý jumysy áli ótkir kúıinde tur. Qazirgi pándik bilim berý ádisine negizdelgen oqýlyqtardyń ornyna oqýshylardyń áleýmettenýine yqpal jasaıtyn, olardy azamat etip qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan oqýlyqtar kelýi kerek. Ol oqýlyqtardyń mazmuny 12 jyldyq mekteptiń tujyrymdamasy men oqý standarttaryna sáıkeskende ǵana josparlanyp otyrǵan jańa orta bilim júıesi tabysqa jetedi. Osy rette otandyq bilimdegi HH ǵasyrdyń 20-jyldaryndaǵy A.Baıtursynuly tájirıbesi men 50-jyldardaǵy tájirıbe oıǵa oralady. Ynta qoıylsa, táýekel bolsa, bárine de qol jetkize alamyz. Synaý men mineý ońaı, biraq oqýshy sanasyna tamyzyq bolatyn oqýlyqtardy jazý – bar oqyǵannyń mindeti. Alash tusynda jazýshy da, aqyn da, qaıratker de oqýlyq jazdy emes pe?!
Elbasynyń bıylǵy halyqqa Joldaýyna sáıkes, 12 jyldyq mektep 2020 jyly tolyqqandy jumys isteı bastaıtyn bolady. Al Qazaqstan Respýblıkasy damýynyń 2020 jylǵa deıingi Strategııalyq josparynda kórsetilgendeı, 12 jyldyq bilim berýge kóshýdiń merzimi 2015 jyl dep belgilenip otyr. Osy merzimde jańa júıege kóshý boıynsha keshendi ázirlik jumystary óz máresine jetedi.
Memleketimizdiń keleshek ıntellektýaldy qoryn qurýǵa naqty qadamdar jasalyp jatyr. Bul turǵyda 2009 jyldan bastap ashylǵan Tuńǵysh Prezıdenttiń ıntellektýaldyq mektepteri týraly basa aıtqan jón. Qazirgi tańda olar Astana, Semeı jáne Kókshetaý qalalarynda ashyldy. 2020 jyly atalǵan joba sheńberinde jalpy Qazaqstanda 20 mektep jumys istemek.
Osy merzim ishinde apatty jaǵdaıdaǵy mektepter, úsh aýysymdy oqý úderisi joıylyp, búgingi kúnniń ózekti problemasy – oqýshy ornynyń tapshylyǵyn sheshý maqsaty qoıylyp otyr.
Sonymen birge barlyq mektepter ınteraktıvti hımııa, fızıka, bıologııa oqý kabınetterimen jabdyqtalyp, elektrondy oqý júıesin qurý jumystary aıaqtalady. Árbir oqýshy jeke kompıýtermen kamtamasyz etilip, bilim berý uıymdary tolyǵymen keń jolaqty Internetke qosylady. Bul oraıda qazirdiń ózinde álemdik jáne otandyq IT-kompanııalarmen yntymaqtastyq ornatylyp jatyr.
Bilim júıesindegi taǵy bir eleýli býyn – tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý salasy. Osy jerde halqymyzda qalyptasqan jaqsy dástúrdi atap kórsetken de oryndy. Kez kelgen ata-ana “balama qaıtken kúnde de joǵary bilim berýim kerek” degen pikir ustanady. Sóıte tura qazirgi zaman talabyn da eskergen jón emes pe? Alaıda ondaı mamandar kerek pe, joq pa jáne joǵary oqý ornyn bitirgen adam óz tamaǵyn ózi taýyp jeıtindeı laıyqty jumys taba ala ma – ol jaǵyn qoǵam kóp salmaqtamaı tur. Jumys taba almaı sendelip júrgen joǵary bilimdi mamandar, bir mamandyq boıynsha bilim alyp, artynan lezde basqa salanyń “mamany” bolyp shyǵa keletinder búginde eshkimdi alańdatpaıtyn boldy. Mamandyqtardyń qattyǵy men shashetektiligi naryq pen básekeniń eleginen áli óte qoıǵan joq.
Osyndaı kóńil-kúı ústem jerde tehnıkalyq jáne kásiptik bilim alyp, naqty bir mamandyqty ıgerip, ózin asyraı alatyndaı jaǵdaıǵa jetip, ata-anasyna súıenish bolarlyqtaı, otbasyn qura alarlyqtaı dárejege jetýge umtylý týraly oı beıqam jastardyń qaperine de kirmeıdi. Onyń ústine jekelegen oqý oryndarynyń olardy qyzyqtyrarlyqtaı jaǵdaıy da joq.
Endeshe aldymyzda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim júıesin halyqaralyq baǵdarlamalarmen sáıkestendirý, jańashyl kásiptik standarttar engizý, eńbek naryǵynda suranysty qatań eskerý, ekonomıkanyń barlyq salasyn qajetti kadrlarmen qamtamasyz etý mindeti tur. Bul másele jumys berýshilermen birlese otyryp atqarylýy qajet.
Sonymen birge Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes osydan eki jyl buryn bastalyp ketken óńirlerde irgeli zerthanalar qalyptastyrý sharasy laıyqty jalǵasyn tabýy kerek. Bul tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý oryndarynyń oqý-óndiristik sheberhanalary men zerthanalaryn zamanǵa saı oqý-óndiristik jáne tehnologııalyq quraldarmen jańartý jáne qaıta jabdyqtaý isinde úlgi bolǵany abzal.
Tehnıkalyq jáne kásiptik bilimniń baǵdary men mamandyqtary jónindegi jikteýishti (klassıfıkator) qaıta qaraý da – kún tártibindegi másele. Sonymen qatar túlekterdiń kásibı daıyndyǵy men biliktiligin anyqtaýǵa arnalǵan táýelsiz baǵalaý júıesin endirýdiń de kezi kelgen sııaqty.
Osy salada áleýmettik seriktestikti damytý – óte mańyzdy shara. Muny ákimdikter men shaǵyn jáne orta bıznes nysandary arasynda yntymaqtastyq ornatý arqyly iske asyrýǵa bolady. О́ndiristik, dıplomaldy tájirıbeden ótý jumysy naryq pen básekelestik talabyna saı jolǵa qoıylýy kerek. Bul jerde damyǵan elder kolledjderiniń tájirıbesin zerdeleýdiń de mańyzy zor.
Elimiz táýelsizdik alǵaly beri Memleket basshysy bilikti mamandar daıyndaý isine únemi kóńil bólip kele jatqany belgili. Keń baıtaq elimizdi damytý úshin, onyń qoınaýynda jatqan en baılyqty tıimdi ıgerý úshin, jańa zaman tehnologııalaryn meńgerý úshin bilikti mamandar eshqashan kóptik etpeıdi. Búgingi stýdent – elimizde qabyldanǵan strategııalyq mańyzy bar baǵdarlamalardy iske asyratyn bolashaq maman.
Kóptegen órkenıetti elder damý strategııasyn aıqyndap, júıeleý kezinde joǵary bilimniń sapasyn birinshi orynǵa qoıady. Álemde joǵary bilim – jalpy bilim, ǵylym jáne mádenıettiń toǵysqan jeri. Sondaı-aq joǵary bilim – kásibı mashyqtaný alańy. Bizdi qorshaǵan álem únemi ózgerip otyrady, ol qansha kúrdelense de, árqashan jańa múmkindikter ashýmen bolady. Jahandaný, óńirlik yqpaldastyq, stýdentterdiń utqyrlyǵy dúnıejúzilik deńgeıde moıyndalatyn sapanyń bolýyn talap etedi. Biz “halyqaralyq standart” dep júrgen ólshemder – sapanyń túrli taramy men belgisi.
Búginde dúnıe júzi memleketteri men olardyń bilim júıeleri jahandaný úderisine ún qosyp, budan ári damýdyń jańa strategııalary men baǵdarlamalaryn usynyp otyr.
Elbasynyń halyqqa bıylǵy Joldaýynda bul másele de aıtyldy. Otandyq ýnıversıtetter reıtıngi jóninde qatań talap qoıyldy. Joǵary oqý oryndarynyń halyqaralyq deńgeıdegi qyzmetin jandandyrý týraly tapsyrmalar berildi. Qazir kún tártibinde turǵan oqý orny men mamandyqtardy halyqaralyq akkredıtteýden ótkizý – Elbasynyń baqylaýynda turǵan tapsyrmalardyń biri. Munda da bizge sannan góri sapa mańyzdy.
Sońǵy jyldary otandyq JOO jańa belesti baǵyndyrýǵa jumylyp otyr. Olar:
– Bolon úderisine tolyq qosylý;
– sheteldik stýdentterdi tartý úshin bilim berýdiń tıisti sapasyn qamtamasyz etý;
– qazaqstandyq oqý oryndarynda jumys isteýge sheteldik jetekshi ǵalymdardy shaqyrý;
– qos dıplomdyq baǵdarlamany júzege asyrý;
– shet eldiń joǵary oqý oryndarymen ǵylymı-zetteý jumystary salasyndaǵy baılanystardy kúsheıtý.
Sonymen birge joǵary oqý oryndary qyzmetteriniń barlyq túrine ınnovasııalar engizý mindeti tur. Ol úshin ınnovasııalyq tehnologııalar men ınteraktıvti oqý formalaryn keńinen taratyp, ýnıversıtet aýdıtorııalaryn izdenis, shyǵarmashylyq, suhbat alańyna aınaldyrý kózdelgen.
Eldiń ıntellektýaldyq kapıtaly men qoǵamnyń ınnovasııalyq áleýeti tek qana bilim arqyly keletindigi málim. Osy turǵydan alyp qaraǵanda, ýnıversıtetterge degen burynǵy kózqarasty ózgertip, olardy eldiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń mańyzdy nysanyna aınaldyrý – qatal ýaqyt aıqyndaǵan shyndyq. Joǵary mektepti tek bilimniń ǵana emes, búkil qoǵam damýynyń muzjarǵysh kemesine aınaldyrý – basty maqsatymyzdyń biri. Elbasy tapsyrmasyna sáıkes, endi ýnıversıtetterimiz bilim ekonomıkasynyń ózegi bolyp, elimizdiń ınnovasııalyq damýynyń qozǵaýshy kúshine aınalýy shart.
Búgingi tańda qaısybir memlekettik jáne jekemenshik ýnıversıtetter burynǵy eskirgen bilimı-ǵylymı ádistemelik baza jaǵdaıynda ómir súrip otyr. Memleket basshysy syn kótermeıtin jaǵdaıdy shuǵyl ózgertýdi qatań tapsyryp, ýnıversıtetter el ekonomıkasynyń qarqyndy damýyna, ıntellektýaldy ulttyń qalyptasýyna úles qosýyn qoǵamdyq abyroı-bedeliniń bir ólshemi retinde baıyptady. Bul talap oqý orny basshylarynyń jaýapkershiligin arttyrady dep oılaımyz.
Joldaýda Nursultan Ábishuly: “2015 jylǵa qaraı Ulttyq ınnovasııalyq júıe tolyqqandy jumys istep, 2020 jylǵa qaraı elde engiziletin taldaýlar, patentter men daıyn tehnologııalar túrinde óz nátıjelerin berýge tıis. Bilim berý salasynda Astana qalasynda qurylyp jatqan biregeı oqý oryndary – “Jańa halyqaralyq ýnıversıtet”... sekildi jobalar erekshe basymdyqqa ıe bolmaq”, – dep atap kórsetýi kóp nárseni ańǵartsa kerek. Astana – salıqaly saıasattyń ordasy bolýmen birge, endi jańarǵan hám jańalyqqa umtylǵan bilim men ǵylymnyń da ortalyǵy bolýǵa laıyqty qala. Bul mańyzdy maqsat-jobanyń da negizin Memleket basshymyz qalap otyr. Abaılar ańsaǵan Shyǵysty shynar ete turyp, Batys bıigine jol bastaý Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaevtyń bastamashyldyǵymen týǵan “Bolashaq” memlekettik baǵdarlamasymen bir kezeńge shyqsa, endi Astanadaǵy Jańa ýnıversıtet álemdik bilim-ǵylym ınnovasııasyn Qazaqstan jerinde meńgertýge baǵyt aldy. Elbasy Joldaýyndaǵy bıyl esigi aıqara ashylatyn jańa oqý ornyna qatysty sarabdal oı otandyq joǵary mekteptiń temirqazyǵyna aınaldy.
Qazaqstan bilimi men ǵylymynyń jańa jaǵdaıǵa saı órkendeýi – memleket ustynynyń nyǵaıýyna kepil. Osy rette biz dástúr sabaqtastyǵyna adaldyǵymyzdy tanytyp, eski men jańanyń arasyn úılesimdi túrde jalǵastyrýǵa tıistimiz.
Búgingi jahandaný dáýiri – úrke qashatyn nemese taısaqtaıtyn dáýir emes, ol – zaman shyndyǵy. Sondyqtan otandyq aqparat aǵynynda, ıakı otandastarymyzdyń sanasynda jahandanýdyń qatqyl, bezbúırek beınesin jasaǵannan góri, Qazaqstan jahandaný úderisine qalaı ilese alady, eldik hám ulttyq bet-beınemizdi qaıtip saqtaımyz, eń bastysy biz jahandanýǵa ne qosa alamyz – osy suraqtar tóńireginde oılanyp-tolǵanǵan abzal. Al muny bilim máselesimen sabaqtastyra aıtsaq, álemdik bilimniń jahandanýy Qazaqstandy sózsiz synaqqa salady, ózine beıimdeıdi. Biraq bul – muhıtqa tamshy bop sińý qubylysy emes, muhıttyń injý-marjanyn súzý qubylysy bolyp ornyǵýy tıis.
Jalpy álemdik damý básekelestikke negizdelgen. Shynaıy jarys, adal báseke – álemniń beıbit damýynyń kepili. Árıne, bul jarystyń ýaqyt pen jaǵdaı anyqtaıtyn óz mejesi, óz baǵamy bar. Sondyqtan álem aıdynyndaǵy táýelsiz Qazaqstan saıasatta bolsyn, bilim-ǵylym izdenisinde bolsyn osy meje men baǵamnyń údesinen shyǵýǵa baǵyt ustanǵany aıdaı anyq.
Elbasymyz Joldaýda aıqyn nusqaǵandaı, qoǵamdy sapalandyrý baǵdarynda bilimniń basym baǵytyn tómendeginshe aıqyndaý durys dep bilemiz:
Birinshiden, álemdik jahandaný kezeńinde jastarǵa beriler bilimniń mazmunyn ulttyq qundylyqtarmen, mádenıetaralyq túsinik-paıymmen, aqparattyq jetistiktermen, tildik (ana tili men shetel tilderi) baılyqpen tolyqtyrǵan jón.
Ekinshiden, jastardyń boıynda qoǵamnyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik salasyna degen praktıkalyq tanym negizin qalyptastyryp, óziniń, otbasynyń, dostarynyń, aınalasynyń, jalpy qoǵamnyń ál-aýqatyn oılaıtyn jaýapkershiligin sezindirgen durys.
Úshinshiden, shyqqan áleýmettik tegine qaramaı, talantty da belsendi, bilimdi de oıly jastardy tolyq qoldaý arqyly qoǵamnyń áleýmettik ıkemdiligin qamtamasyz etý qajet. Osy arqyly jas býynnyń aqyldy adam áleýmettik hám ekonomıkalyq rólderdi ózgerte alatynyna kózi jetedi.
Tórtinshiden, bilim kýlti men qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilikke baǵyttalǵan keshendi is-sharany jaǵymsyz nárselerdi (narkomanııa, beıádeptilik, t.b.) alastatýǵa baǵyttap qurý kerek.
Besinshiden, bilim – erkindik pen tańdaýdyń kózi ári dem berýshisi. Bilimge áleýmettik tapsyrys berýshi – jalǵyz memleket emes, múddeli mekemeler, oıly da isker adamdar bolýy tıis.
Tarıhtan belgili jáıt: bilim men ǵylym qashanda konservatorly sala bolyp kelgen. Bul, árıne, onyń ishki ereksheligine baılanysty. Biraq qoǵam shyndyǵy barlyq kezde konservatorlyqty qoldamaıdy – qaıta teristeıdi. Máselen, qoǵamnyń jedel jańarýy úshin bilim salasynyń ózi jedel jańarýy kerek. Bul máselege kelgende, Qazaqstannyń bilim júıesi táýelsizdik jyldarynda Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen sátti reformany júzege asyrǵanyn maqtanyshpen aıta alamyz. Búgingi bakalavr-magıstr-doktor úshtik júıesi, nesıelik júıe, bilim salasyna memleket qana emes, jalpy qoǵamnyń aralasýy, oǵan ınvestısııanyń kelýi, jekemenshik oqý oryndarynyń laıyqty mártebe alýy – osy reformanyń bastapqy jemisi.
Sonymen, joǵary bilim berý júıesin alda da kúrdeli ózgerister kútip tur. Eń aldymen onyń deńgeıi men sapasy bıik halyqaralyq talapqa saı kelýi kerek. Qazaqstandyq joǵary oqý oryndarynyń dıplomy dúnıe júzinde moıyndalyp, sheteldik oqý oryndarymen birlesken bilimı-ǵylymı jobalardy erkin júzege asyrýǵa qatysa alatyndaı qalyptasqany jón. HIH ǵasyrda AQSh-tyń Prezıdenti bolǵan Avraam Lınkolnnyń mynandaı sózi bar: “Adamnyń bolmys-sıpaty – aǵash, bedeli – sol daraqtyń kóleńkesi. Biz kóleńke úshin shyr-pyr bolamyz. Shyndyǵynda aǵash týraly oılaý kerek qoı”. Biz osy sózdi oqý oryndarymyzǵa qatystyryp aıtqymyz keledi. Jasyryp ne kerek, sońǵy jyldary keıbir ýnıversıtetter “bedelimdi kóteremin” dep sheteldik aty men zaty belgisiz uıymdardyń túrli syılyǵyn alýǵa áýestenip ketti. Budan ol oqý ornynyń abyroıy artyp ketken joq. Abaı aıtqandaı, “sypyra maqtan” boldy da qaldy. Endigi jerde muny qaıtalaý uıat emes, masqara bolmaq. Joldaýda osy baǵdardaǵy paıym da aıqyn kórinedi. Munyń bári qatelikten sabaq alý úshin jáne bilim-biliktiń abyroıyn qorǵaý úshin aıtylǵany shyndyq.
Tutastaı alǵanda, Memleket basshymyzdyń halyqqa Joldaýynda bilimniń memleketshil qýaty aıqyndalyp, elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń jańa mindetteri mejelengen. Eldik iste otandastarymyz aıanyp qalmaıdy dep senemiz.
Darhan MYŃBAI, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiligi Ishki saıasat bóliminiń meńgerýshisi.
EŃ BASTY QUNDYLYQ — OTANYMYZ!
Lesbek TÁShIMOV, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy HQTÝ prezıdenti, QR UǴA qurmetti akademıgi.
“Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri” dep atalǵan Joldaýynda Prezıdent eldegi osy jylǵy jáne de kelesi jyldardaǵy atqarylatyn isterdiń barlyǵyn derlik ashyq, ári naqty túrde túsindirip berdi. Búkil álemdik naryqtaǵy qıyndyqtarǵa qaramastan, elimiz damýdyń joǵarǵy kórsetkishterinen ajyrap otyrǵan joq. Buǵan dálel retinde ótken jyly qolǵa alynǵan “Jol kartasy”, “Jastar praktıkasy” jáne de qarjy tapshylyǵyna qaramastan, ulǵaıtylǵan zeınetaqyny, t.b. ıgi isterdi qosýǵa bolady.
Memleket basshysy bolashaqqa belgilengen orasan zor mindetterdi ulttyq strategııasyz oryndaý múmkin emes ekenin atap ótti. Eger qazaqstandyqtar tabysqa qol jetkizgileri kelse, onda árbir adam myna tórt qaǵıdatty basshylyqqa alýǵa mindetti.
Birinshiden, bizdiń eń basty qundylyǵymyz — ol Otanymyz, Táýelsiz Qazaqstan! Ekinshiden, memleket jáne onyń árbir azamaty qaı jerde de qoǵamnyń turaqtylyǵy men eldiń ál-aýqatyna keri áserin tıgizýi múmkin kez kelgen qadamǵa barmaýy tıis.Úshinshiden, ekonomıkalyq órleý —árqaısymyzǵa qatysty búkilhalyqtyq is. Bul — qoǵamnyń áleýmettik máselelerin sheshýdiń jáne barshamyzdy tabysqa bastaýdyń kilti. Tórtinshiden, óńirlik jáne álemdik naryqpen ıntegrasııalaný — damýdyń asa mańyzdy sharty. 2020 jylǵa deıingi damý baǵdarlamasyn júzege asyra otyryp, qazaqstandyqtar sapaly medısınalyq qyzmetke, bilim alýǵa qol jetkizedi. Elimizde turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmeti edáýir artty. Zeınetkerler, múgedekter jáne turmysy tómen otbasylar senimdi túrde qorǵalatyn bolady.
– Biz 2030 jylǵa deıingi damý strategııasynda aıqyndalǵan maqsattardy júzege asyra otyryp, táýelsizdigi bekem, ekonomıkasy órkendegen, saıası turaqtylyǵy ornyqqan Qazaqstandy qurý týraly mıssııamyzdy tabysty oryndap shyǵamyz, – dep atap ótti Qazaqstan Prezıdenti. “Bilim sapasy eń joǵary halyqaralyq talaptarǵa saı bolýy kerek, JOO úzdik reıtıngterdi ıelenýge umtylýlary kerek“, – dep Elbasy bilim berý salasynda eńbek etýshilerdiń aldyna naqty tapsyrma, tyń talap qoıdy.
Osylaısha Elbasy Qazaqstannyń aldaǵy – 2020 jylǵa deıin arnalǵan strategııasy men naqty atqarylýǵa tıis basym áreketterin kórsetip berdi. Aldaǵy ýaqyttarda Joldaýda kórsetilgen tapsyrmalardyń bizge, ıaǵnı bilim berý isine qatysty bólimderin basty nazarǵa ala otyryp, ondaǵy atqarylýy tıis, bilim berý naryǵyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy tııanaqty túrde oryndap, halyqaralyq mártebege ıe bolyp otyrǵan ýnıversıtetimizdiń bedelin arttyrýǵa jáne de Elbasy atap ótkendeı, JOO arasyndaǵy reıtıngimizdi joǵary deńgeıge kóterýge bar kúsh-jigerimizdi salamyz dep oılaımyn.
О́RLEÝ MÚMKINDIKTERI О́Z QOLYMYZDA
Gúlzeınep SÁDIRQYZY.
Memleket basshysynyń keleshegimizge naqtyly boljam jasaǵan tarıhı qujatyn halyq talǵam tarazysyna salyp, tyńǵylyqty da tııanaqty talqylaý ústinde. Sondaı talqylaý Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń ujymynda ótip, oǵan Senat depýtattary, agrarlyq ǵylym salasynyń aqsaqaldary men ǵalymdary, ýnıversıtet oqytýshylary men stýdentter qatynasyp, qyzý ún qosty.
Jıynda baıandama jasaǵan atalmysh oqý ornynyń basshysy Tilektes Espolov aldaǵy mindetter men tapsyrmalardy aıqyndap bergen Joldaýdyń máni men mańyzdylyǵyna toqtalyp ótti.
Budan keıin sóz alǵan Parlament Senatynyń depýtattary Kamal Burhanov, Ǵarıfolla Esim, ǵalym Rahymjan Eleshev jáne t.b. Joldaý tarmaqtaryndaǵy mańyzy zor árbir máseleni zerdelep, dáıekti de derekti mysaldarmen jetkizdi. Sóılegen sheshender Joldaýda kórsetilgen onjyldyqtaǵy alar asýlardyń oryndalatynyn, ıaǵnı órleý múmkindikteri óz qolymyzda ekendigin basa aıtty.
TIIMDILIKTIŃ ÚLKEN KО́ZI
Aıhanbaı QUDABAEV, “Aıhan” sharýa qojalyǵynyń jetekshisi.
Eńbegimiz aýyl sharýashylyǵymen baılanysty bolǵandyqtan bizdi Joldaýda usynylǵan agroónerkásiptik keshendi damytý máselesi erekshe nazar aýdartty. Men ózim biraz jyldan beri “Aıhan” sharýa qojalyǵyna jetekshilik etip kelemin. Qazir óńirdegi ózimiz tektes qurylymdardyń aldyńǵy sapyndamyz.
Elbasy atalǵan sala boıynsha damýdyń negizgi úsh baǵytyn kórsetip berdi. Sonyń ishinde birinshiden, negizgi salmaq eńbek ónimdiligin arttyrýǵa túsirilý kerektigi ataldy. Munyń paıdasy zor ekenin jumys tájirıbemizden bilemiz. Ol ishki múmkindikterdiń tıimdiligin jaqsartýǵa, eńbek qaıtarymynyń mol bolýyna yqpal etedi. Máselen, budan on eki jyl buryn jańa júıemen alǵash iske kiriskenimizde quramda 400 adam boldy. Al bul kúnde 100 eńbekker sol kezde sonsha kúsh jumylǵan isti esh qınalyssyz atqaryp júr. Osy ýaqytta óndiris kólemi eselep ulǵaıǵanyn aıtyp ketsek eńbek ónimdiliginiń qandaılyq deńgeıge kóterilgendigin ańdaýǵa bolady.
Az kúshpen bulaısha ósimge qalaı jettik desek, eń aldymen tehnıkalyq jaraqtanýdyń úlken kómegi tıgenin atar edik. Aıtalyq, sheteldik tuqym sebý, egin orý agregattary arqyly 10-15 mehanızator bul mańyzdy naýqandardy aptadan asyrmaı aıaqtap tastaıdy. Kartop jınaýshylar sany da burynǵyǵa qaraǵanda 10 esege azaıdy. Kezinde úı sharýasyndaǵy áıelderge, mektep oqýshylaryna deıin jıyn-terimge májbúrlep tartsaq, endi ondaı dúrligis umytylǵan. Bul is ábden mashyqtanǵan arnaýly toptan aspaıdy.
Biz sonymen birge mal sharýashylyǵyn qaıta qurýda da ózgerister jasadyq. Eger buryn sút saýýmen 20 saýynshy aınalysyp kelse, qazir bes adamnan turatyn bir brıgada úlgeredi. Joǵaryda atalǵandaı, joǵary eńbek ónimdiligine qol jetkizýge tehnologııalyq qondyrǵylardyń keńinen qoldanylýy múmkindik berýmen qosa adamdardyń yntalylyǵy artýy basty faktor. Eńbekke qaraı jalaqynyń jaqsy tólenýi tártiptilik pen jaýapkershilikti kúsheıtip otyr.
Joldaýda aýyl sharýashylyǵy úshin óte oryndy mindet qoıyldy. Ony iske asyrýǵa múmkindik ushan-teńiz. Qolymyzdan keleri de sózsiz.
Qaraǵandy oblysy, Buqar jyraý aýdany.
TÁÝELSIZ EL TIREGI – BILIMDI URPAQ
Asylqan DEMEÝOVA, A.Rozybakıev atyndaǵy orta mekteptiń bastaýysh synyp muǵalimi.
Elimizdiń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń 2010 jylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda Qazaqstannyń 2020 jylǵa deıingi damýynyń strategııalyq baǵdarlamasy jan-jaqty ashyp kórsetildi. Baǵdarlama elimizdiń damýynyń barlyq salasyn – bilim berý, ekonomıka, densaýlyq saqtaý, ishki jáne syrtqy saıasat, taǵy basqa salalardy qamtydy.
Elbasynyń ár jyldardaǵy Joldaýyn erekshe asyǵa kútemiz. О́ıtkeni, sońǵy jyldary bilim salasyna, ustazdar eńbegine basa kóńil bólinip, qamqorlyq jasalyp keledi. Básekege qabiletti 50 eldiń qataryna enýdiń birden-bir joly – bilimde ekenin jetik ańǵaryp kóre bilgen Elbasymyz bilim salasyna aıryqsha nazar aýdardy. Nursultan Ábishulynyń ustazdar qaýymyna zor qoldaý kórsetip kele jatqanyna da kýámiz. Bul jolǵy Joldaýda ustaz jalaqysynyń taǵy da 25 paıyzǵa kóteriletinin, ol jyldyń ekinshi jartysynda emes, sáýir aıynda-aq júzege asatyny qýanyshty jaıt.
A.Rozybakıev atyndaǵy orta mekteptiń ustazdary men qyzmetkerleri osy Joldaýdy oqyp, taldap, qýattap otyr. Aldaǵy ýaqytta da zaman talabyna saı bilimdi álemdik deńgeıge jetkizýdiń birden-bir joly, bul – ınnovasııalyq qyzmet. Sol úshin ár ustazdyń aldynda oqý mazmunyn jańartý, óziniń shyǵarmashylyǵyn damytý men sheberligin shyńdap, ozyq tehnologııany jetik meńgerip, ár kúngi sabaǵyna tıimdi paıdalaný, táýelsiz elimizdiń erteńgi sanalatyn – bilimdi urpaq tárbıeleý mindeti bolyp tabylady. Bizdiń mektepte de oqytýdyń tıimdi joldary men ádis-tásilderin izdestirý jumystary keń kólemde júrgizilip keledi. Jas urpaqqa toptyq, oıyn, tirek sıgnaldary, modýldik testik júıe, ınteraktıvti, oqytýdyń kompıýterlik, damyta oqytý tehnologııalary boıynsha bilim berýde. Bul Elbasy alǵa qoıǵan mindet, zaman talaby.
Almaty oblysy, Uıǵyr aýdany.